 Van de Coulomerades Doods, hoofdstuk 27. Dit is een Librivox-opname en dus vrij van noteursrechten. Vorige lees zijn opgenomen door Carole Jansen van de Coulomerades Doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 27. Het wieg spoor was verloren gegaan en al de moeite door Ritzet aangewend was te vergeefs. Door haar krankzinnigheid en de dood van het kind bij haar thuis onbekend waren gebleven, zocht men naar een vrouw met een kind, menende dat de koetsier die zijde geen kind gezien te hebben, niet goed had toegekeken. Het verband tussen de jonge vrouw met het rietenkoffertje die gewaarschuwd was in Whitechapel en de schamelgekleed krankzinnige die alleen en zonder enige haven of herkenningsteken te Parijs aankwam, werd niet ontdekt en zo werd het wiegeteld bij de duizenden die jaarlijks verteerd worden in de grote voornuizen van Verderf die wereldsteden heten. Toen zij dat al de selve begreep, gaf het haar een gevoel van vrijheid en verlichting. Voor de wereld vooral wie haar gekend had, was zij verloren, dood en weg. Zij bestond niet meer als Hedwig. Niemand die haar ooit Hedwig had genoemd of horen noemen, wist dat zij nog leefde. Zijzelf bezat niets wat getuigde van haar vorig bestaan, tenzij wat aan Vlarder gescheurd ondergoed. En als zij rondkeek en zag haar gezelschap, de zielstieken luidt in zichzelf verpraatend, vaag heen en weer warend, of met kinderachtig spel bezig, soms zottelijk opgeschikt met gekleurde papiertjes of veren, gekleed in de eenvormige draag van verpleegde der armste klassen, het blauke toen herjak met witte muts, die ook zij nu droeg, en als zij met ziddering herdacht door welke verschikkingen zij was hierheen gekomen, dan was zij dankbaar spoorloos te zijn zoek geraakt. Hoe zou zij na dit alles nog weer in het leven terug kunnen komen? Op de derde dag na haar heresteld, terwijl zij nog tot voorlopige waarneming bleef waar zij was, in de rustige afdeling voor krankzinnigen, vond de dokter haar in tranen, bitterlijk en jammerlijk snickende. Zij was naar langtobben en mijmeren en overleggen tot het besluit gekomen dat haar dochtertje dood moest zijn. Want het was in een koffertje geweest en zij had het toch niet levend ingesloten. Zij wist ook zeker dat zij het niet achter had gelaten en nu eerst begreep zij de waarheid dat het voor haar vertrek in haar armen moest gestorven zijn. En de een van al zij de komst van het kindje als een blijk van genade en zegen had opgenomen, zo zag zij nu deze dood en haar verblinding als een blijk van doem en straf. Zij wist dat zij ontslagen zou worden, dat de hatelijke deur die altijd alleen met de beambtesleutel opengaat en waarna alle verpleegden met bitterheid en verlangen kijken voor haar geopend zou worden, dat zij vrij zou zijn. Maar hoe zeer zijn groeiden van haar verblijven omgeving, bijna nog meer schikte zij terug voor het grote leven daarbuiten. Het vrede, machtige leven dat haar hierheen had uitgeworpen en haar nu weer zou opnemen, even raadslijk en geweldig als de voren. Nu vroeg de dokter verder door en sprak vriendelijk en hulpvaardig met haar. Hij had een levende geesten gezicht, zwart kort haar, zwarte puntbaard en donkere ogen. Zijn spreken en bewegen was vlug en grappig, zodat Hedwig in haar droefheid nog vaak om zijn onbewust koddengewijzen lachen moest. Maar zij bad hem niet na te vragen en haar volledig onbesproken te laten. Zij noemde zich Jean Fontaine en beweerde geheel alleen op de wereld te staan, zonder vrienden of verwanten, zonder geld of goed. Toen kreeg de jongeman een grote neiging haar betige kleden zien, en de volgende morgen bracht hij een kledester mee die haar in de wachtkamer eenvoudige maar keurige klederen aantrok. Dat was een geschenk van hem, zeiden hij, en Hedwig dankte hem, kinderlijk blij. Toen ze eindelijk ontslagen zou worden, vroeg hij wat zij nu beginnen zou. Zij wist het niet, maar nu zij weer wat krachtig gevoelden en werkelijk het verschrikkelijke oord ging verlaten, nu lokt haar de onbekende wereld daar buiten, en zij voelde enigszins de blijtschap van een kind die vakantie krijgt en op reis zal gaan. Naar een konsel gaan en moeite doen om naar Holland terug te keren, was het geen zij allermins te begeerden. Zij wilde eerst maar eens rondzien, zij zou wel iets vinden. Maar zij had geen geld, niets. Ook dit vond zij iets nieuws en merkwaardigs. Hoe leeft men zonder iets? Zou ik verhongeren, dacht ze, en zou dat een pijnlijke dood zijn? De dokter begon met haar naar zijn woning te brengen, in een rijtuig. Hoe genoot zij het licht en het lente groen daar parken, en het weten dat al die mensen niet gek waren en zij zelf ook niet meer. Maar zij was het geweest, dat stond vast, en nu was er ook niets meer aan haar verbeurd. Het leven was voor haar afgedaan, zij was moeder geweest en het had niet gemoogd. Waar zou mijn armdochtertje nu liggen? De tranen wilden. Zij had de middag bij de dokter en zij was wat opgewikter. Alles was weg van haar vorig leven. Geen verplichting, geen verantwoording meer. Zij kon alles doen wat zij wilde. Al het vreselijke weten van ondervonden ellende woog toch niet op tegen deze verlichting, door zwaar moedige zielen zo sterk gevoeld, het vrijzijn van verantwoording en verplichting. Zij voelde vrolijk nu en dan en schaamde zich, denkend om de mensen die zij ongelukkig had gemaakt, en om haar kindje. Was zij niet een slecht verloren mens, een verworpling, en mocht zo ene nog vrolijk zijn? Toen de dokter naar zijn werk moest, vroeg hij haar te blijven, en weer met hem teavond eten. Het waren een paar lichte gezellige kamers uitziend op het grote plein daarin verlieden. Een vriendelijk dienstmeisje nam het geval als vanzelfsprekend. Zij noemde Hedwig mevrouw, toonde haar woning en keuken en beried haar over de spijzen. Het ging alles zo rustig, gemakkelijk en vanzelf, de volle betekenis van wat er gebeurde overdacht Hedwig niet, met haar eigen en blindheid voor het geen andere het eerst te zien. Zij wist alleen dat ze zich hier behaagdelijk voelden, dat het hier een vredige, gezellige woning was, dat ze niemand meer in de wereld had, dat de mensen hier vriendelijk waren en eindelijk dat ze weer gezond was, gezond, met het prettige tevredenen van een pas genezine, en dat ze vrij was, heel en al vrij. Toen vroeg de dokter of ze niet ook hier huisvesten wilde zolang ze niet anders had. Hij zou zelf wel zo lang in een hotel logeren. Hedwig was getroffen door zijn kiesheid en vriendelijkheid en dank te hem. Hij kende reeds genoeg haren inborst om te weten hoe hij haar het beste winnen zou. Hij won haar ook, naar weinig dagen, enkel door geduld en vrolijke hartelijkheid. Niet dat zij hem inderdaad lief kreeg, maar zij voelde dankbaar en geneigd hem goed te doen, en Tevis onverschillig omtrendt haarzelf, week en slap zonder weerstand door de past doorstane ziekte. Zij ging ene een avond mee in de stad, waar het schijnt of elkeen voor pret en vreugde leeft en waar de losbandigheid zulke natuurlijke en luchtige schijn draagt. Zij ate in een der vrolijke welverlichte eethuizen waar het lekker eten met zulke opgewekte ernstig bedreven, en zij kon in het geheel niet meer door Hollandse angstvalligheid en bezwaarlijkheid gevoelen. Nog vindt dat zij vreselijk dwaalde door hier te doen, zoals elkeen deed. Zij maakte kennis met vrienden en vriendinnen van de dokter en niemand verwonderde zich of scheen iets anders te onderstellen omdat zij samenleefden met haar tijdelijke beschermer op de wijze der Parijse zeden. Nu word ik dan een slechte vrouw, zei ze tot zichzelf, het merkwaardig en gewichtigvindend, zoals een kind dat voor het eerst een appel in een vreemde tuin opraapt, zegt, nu ben ik een dief, en ter stond bedenkt wat het in de gevangenis zal spelen en te eten krijgen. Zij liet zich leiden door haar lustbegeer en haar goedhartige en zinnelijke natuur, niet eens staat te ernstig dingen te voelen. Maar die ernst liet er spoedig gelden op onverwachte en schrikkelijke wijze. Eerst zij zich gaan liet in dit tuchteloos leven, leek daar gemakkelijk en prettig. Maar reeds bij de eerste stap kwam er een dof inwendig geweldig verzet. De liefkozingen verschikten haar onmiddellijk door de ondraaglijke overeenkomst met wat zij eenmaal als heilig en verheven had aanvaart. Zij wist in het eerste uur van toegeven reeds dat zij zich in zichzelf een vergist had, dat zij niet deugde voor slechte vrouw. Een verboden vrucht die haar levenslang had gelokt, walgde reeds bij het proeven. In de nacht in haar slaap kwam een grote wolk van vreselijke zwartheid over haar, anders dan haar vroegere zwaarmoedigheid, nu dreigender, heviger, maar voorbijgaand. Het was als een waarschuwing die zij niet miskennen kon. Zij wist het en schreef het op dat zij in de nacht in haar slaap gewaarschuwd was en dat het voor haar niet zo gemakkelijk was als zij meende slecht te worden. Daarbij voelde zijn kleine, helderen, langzaam groter worden de funk van verheffing en dankbaarheid. Er was dus iets in haar natuur dat zich, ondanks haar wil zwakte, verzet tegen de zonden. Dat was een heugelijke ontdekking. Nu begon voor haar een allermoeilijk leven van gestadige, uiterst ingewikkelde en subtiele strijd, want zij vond nergens steun. Niemand rondom haar bezat de zedelijke beginselen die zij had leren erbiedigen. Geen enkele verplichting bond haar en ook de macht ene reine gewoonte was gebroken, niet enkel omdat zij reeds eens van de gewoorloven de wegen was afgeweken, maar ook omdat zij, hoewel onschuldig, nog erger was bezoedeld. Wat was er nu nog rein te houden? Wat viel er nog te bederven? Dus had zij geen andere zedelijke weerstand dan dien haar haar eigen natuur, toch reeds aangetast door bezoekingen en niet wel beheersten neigingen en nu nog verzwakt door de geweldige schok der krankheid. En toen zij tot haar vreugende ontdekte dat haar eigen natuur, haar's ondanks, weerstandboot, dat zij dus beter was dan zij dacht, dat zij niet kon leven als een onttuchtige, toen was het reeds te ver gekomen. Toen kende zij de dol weg en vond het veel moeilijker hem te meiden. Ook liet de verleiding niet af al wist zij dat er geen bevrediging in lag. Zij kon zich voorhouden met smeking en overreding dat zij werkelijk niet begeerden wat zij meenden te begeerden, dat al die pretten die lust niet zelfs tegenzin aan wal ging bracht, het baten niet voor de verlocking. Die was na weinig tijds vereven sterk, en het gevaar werd groter naar elke terugval, omdat de gewoonte machtiger wordt en het vermogen van de wil verzwakt naar elk toegeven. Nochtans al verzwakte het vermogen van de wil, haar wil zelf verzwakte niet, en zij leerden nu voor het eerst verheugd te zijn om verdriet. Zij was namelijk blijder als zij hopeloos droefgeestig was na een terugval. Dan verheugden zich haar goede wil over de weerstand, haar natuur, over het feit dat zij niet met vreugde slecht kon zijn. Maar de macht van de goede wil over haar neigingen werd bij elk toegeven zwakker en voorzichtig, slim overlegd ontwijken moest in de plaats komen van krachtig en trotserend beheersen. De toerdrag ter feite was al dus. Nadien ene avond, toen zij met de dokter in de stad gegeten had, naar de Schouwburg was gegaan, schuimwein had gedronken en vrienden en vriendinnen van hem had ontmoet, gaf zij toe en hij meende nu het huishouden naar Parijse zeden gevestigd te hebben. Maar de volgende dag was zij uiterzomber, prikkelbaar en onrustig. Desnacht sliep zij niet en haar minnaar of tijdelijk echternood werd bevreesd dat zij wederziek zou worden. Hij verweed zichzelf de loop der dingen over haast te hebben. Op haar verzoek lieten haar weder alleen wonen en om haar doodsangst voor terugkomen van de waanzin te stillen, gaf hij haar een weinig morphine, onder de huid ingespoten. Dit verquikte en kalmeerde haar zeer, zodat zij, onwetend van het gevaar en niet voldoende door hem gewaarschuwd, aandrong op herhalde toediening deze weldadige artsenij. Na een paar weken leerden zij zichzelf het gift toedienen en eerzij wist in welke schikbare valstrik zij was geraakt, kon zij er niet meer buiten. Het verzet tegen het samenwonen met de dokter verzwakte niet in haar. Zij zag hem geregeld en ad ook met hem, maar dulde geen innige toenadering, hoewel de vrees voor haar herhaling haar er ziekte van lieverlij verdween. Dit begon de man te verdrietten en het lustde hem niet deze toestand te doen voorturen. Hij deed haar geen verwijt, nog handelde hij ongevoelig jegens haar, want hij was wel dichtzinnig, maar ingene delen boosaardig. Diepe liefde voelde hij voor Hetwig eventueel niet, en het stond hem niet aan zijn vrije ingerichte kamers te laten bewonen door een vrouw die zijn vrouw niet wilde zijn. Dit zijde haar ronduit, zonder enige spijtigheid, maar als een zeer redelijk en verklaarbaar gevoel dat zij als zo danig zou erkennen. Hij wilde haar niet op straat zetten en had dus uitgezien naar een kamertje voor haar en een betrekking in een groot magazijn waarmee zij wat verdienen kon om van te leven. Hetwig nam dit alles gelaten aan, niet ongenijig deze toestand te verbreken en wel verlangend naar onafhankelijkheid en eigen woon. Zo scheiden zij zonder spijt of enig onnagenaam woord als goede vrienden. En als ze elkander in de straat ontmoeten, begroeten ze elkander steeds en namen nog nu en dan wel de maaltijd samen. Tot Hetwigs bevreemding was de echte gevreesde levensmoeheid met het grote heimwee naar de dood na haar ziekte nog niet in volle mate teruggekeerd. De prikkel van het onzekere, groot stedse leven de geheimzinnige kansen van haar vrij gans losgelaten bestaan en vooral het dagelijk zijn groter hoeveelheid ingespoten gift verdovde die bijzondere smart en lieten geen plaats voor zelfmoord gedachten. Het was haar of zij nu te benieuwd was hoe het met haar gaan zou om voor eerst aan zelfmoord te denken. Bovendien drukt haar geen verantwoording. En eindelijk had zij ook de wonderig waarwoording leren kennen haar het eerst door Joop genoemd de vreugde om droevenis de dankbaarheid omdat zij droefgeestig was geworden door het kwaad de blijdschap om straf. Maar nu begonnen de moeilijkheden eerst recht. Ze had een klein kamertje onder het dak aan de hoek ene straat zeer heet in de zomer er was een plankenvloer, een ijzere bed en twee stoelen, meer niet. In het huis een benouden zure lucht voordurend gaan en komen van mensen telkens andere huurders meestal van vreemd en verdacht alloy nachts vaker ruzie en kabaal. Zij konden geen voedsel krijgen, zelfs geen ontbijt. Zij moest alles zichzelf over verschaffen, bediening was er niet. Beter verblijf kon zij niet betalen. Haar werk bestond in het aantrekken van kledingstukken met de bedoeling de kopers te laten zien hoe ze staan. In het eerst vond ze alles nogal merkwaardig maar spoedig was het nieuw eraf en bleef het vervelende en vernederende over. Ook kon zij maar niet toekomen met haar geld. Niet alleen had zij de slag niet van zuinig zijn, maar de morphine kostte duur en eiste meer en meer geld. Toen ze haar slavernij bemerkte, trachten zij los te komen. Zij onthield zich twee dagen en werd tientengevolgen ziek. Haar leiden was ontzettend, maar daar zij niets van dit ziek worden door onthouding van morphine begreep, dacht zij dat het dood kwam en was daardoor getroost. Maar de ongewone eenzaamheid voor ene zo verwend en vertoeteld, de geweldige neerslachtigheid, onmacht tot enige daad, tot beweging of tot zelfsterkende gedachte, en eindelijk de verschrikkelijke blinde smachting naar het vergif, waren haar martelingen die al haar vorig leiden overtroffen. En toen de dood niet kwam, maar zij de derde dag weer wakker werd na korte akelige slaap met dezelfde kwellingen, toen gaf ze het op en besloot morphine te kopen. Dit besluit alleen bracht haar in staat op te staan en zich aan te kleden. Zijn nam een inspuiting en voelde haar levenskracht ter stond terugkeren, toen eerst kon ze weer wat eten, maar zij wel zeer zwak geworden. In het magazijn vond ze haar plaatsbezet men had niet op haar kunnen wachten. Ze voelde zich ook te moe voor het werk. Nu liep ze doeloos rond op de brede bomenplanten drukbevolkte Parijse straten en al wat vlees en dronk wat wijn het geen haar moeheid doofde. Ze zag nu zeer bleek en mager en ouder dan zij was. Het haar droeg zij kort naar haar ziekte en dat bleef voortaan zo. Haar kleding was zeer invoudig, bij kans schamel, maar toch had zij iets dat aandacht trok en ze werd veel door mannen in de ogen gekeken en nagestaard, soms ook wel aangesproken als zij in een park ter ruste zat op een bank. Zij had na het herstel buien van heftig verlangen gevoeld naar haar man, niet naar Gerard, maar naar Ritzert. Toen zij Ritzert had wilde zij naar Gerard, maar vooral uit burau en vroeging. Nu nog als men haar de keuze had gelaten zou zij naar Gerard zij gegaan. Het was ook wel liefde wat zij voor Gerard voelden, misschien een hechter, dieper liefde, maar zonder hartstocht. Maar naar Ritzert verlangden zij als naar haar echte genoot, als naar de man met wie zij één was. Al voelden zij tevens dat ze hem nooit meer mocht terugzien. Het was een verseurend dubbelgevoel in haar. De neigingen van plicht, van liefde, van hartstocht trokken elke andere weg op en zij wist zelfs niet welke soort liefde de hoogste en beste was, die voor Gerard of die voor Ritzert. Ze wist alleen dat alles anders in haar was dan het behoorde, verwacht door kande geworpen van neen gereden. Maar het echte knagen, de plaagende, nooit rustlatende verlangen met het bedwelmende verbeeldingspel, de verdoling en visioene eerminnend weet, het afmattenen en bitter zoeten, dat betrof alleen Ritzert. En sterk als een duiseling beving haar op eenste gedachte of zij hem wellicht hier ontmoeten zou, en zijn naam op aanplaatbladen zou zien staan. Na die een inval las zij elke dag de bladen zeer aandachtig en bracht ook lange tijd op het poskantoor door met de vage hoop dat hij als vreemdling daar al licht is komen zou. Deze hoop bleef eidel, maar menige schok onderging zij door het zien van mannen die hem gelaken. En de worsteling met haar slechte neigingen die zij al op 16-jarige leeftijd had moeten onderstaan, begon nu opnieuw, onvergelijkelijk veel zwaarder en wanhopiger, want nu hield niets haar tegen. Haar veerkracht was gebroken en de barrennoot begon haar te dringen in die volokkelijke weg. Zij zag geld, goed en behagen voor zich als zij maar durfde aandemen. En wie schade zij haar mee? En het zou niet langduren of zij zou het kostbare hulsap niet meer kunnen kopen. En zat de gruwelijke overmacht daarvan als slaafs erkend. En zij bezweek eens, twee malen, meer malen. En bezoer zichzelf een stand te houden. Na elke bezwijking verafschuwde zij zichzelf en sloot zich op tot de vergif honger naar haar naar buiten dreef. Dan ging zij op de drukke straat, menend weerstand te kunnen bieden. Maar eenmaal in het gevoel met de glinsterend geruchte eethuizen om zich, gleed zij weer zachtjes weg. Blikken en daarna woorden beantwoordend tot zij geheel zonk door het gevoel haar steunloze vrijheid. En als zij stand hield bekende drogredenen, het berouw om het niet betreven kwaad, alles nu veel sterker en moeilijker te overwinnen. Zij bleef steeds volhouden, telkens weer nieuwe besluiten neemend, dag aan dag godsmekend haar meer afschuw te geven voor het lelijke, de prikkelder verlocking af te stompen, haar geheugen te versterken, daar zij telkens vergad wat zij zich voorhield in heldere en sterke ogenblikken. De verwarring haar gevoel is was zo diep dat zij soms heimelijk wensen eenmaal niet die natuurlijke weerzin in het kwaad te hebben, opzet zij toch eenmaal recht te lust genieten mocht. Want zij werd steeds weer en weerbedrogen door de lieve schijn daar lust, altijd gelokt en altijd teleurgesteld, en ondanks weerzin en welherdachte teleurstelling steeds minder in staat door gewendheid daar locking te ontwijken. Toen deed ze weer in haar nood en benouwing wat ze vroeger had gedaan en hield een dagboek, als sterking voor het geheugen en houd vast voor de wil. Ter kenschetsing volgen een deel daarvan. Einde van hoofdstuk 27 voorgelezen door Karole Jansen Rotterdam, 4 april 2010 www.karolejansen.nl Van de Koelemere des Doods hoofdstuk 28 Dit is in Liebringvox opname en dus vrij van noteursrechten. Voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen van de Koelemere des Doods van Frederik van Ede hoofdstuk 28 26 september 1980 Cool zonnig weer De boulevards liggen al vol bruine bladen van de platanen Het gaat nog niet veel beter met me Ik hoopte op het herfst gevoel en ging in het bord de boulogne wandelen maar het kwam niet Even in de stad voelde ik iets wat op Holland leek, maar saai De juffrouw zegt dat ik verhuizen moet Koud geweest van nacht Ik heb nog 16 franc 4 verdient met nijwerk voor Victorien 12 van plus Ik ben nu vastbesloten eerst een goed koper kamer zoeken zal nu het laatste plus geweest zijn God helpen me Vandaag 2 malen ermenen te zien 4S Het plusje betekent dat zij voor de verleiding bezweken is 4S betekent 4 spuitjes morfine 1 oktober Heerlijk herfst weer Ik verlang zeer naar Holland Ik heb een kamertje bij Victorien 4 Hoog Vloer van rode steen en slechte donkere trap M'n vriendelijke mensen en veel warmer en gezelliger dan dit Zij zullen mij voor te helpen met werk Ik heb gebeden en benen iets te gevoelen wat op vroeger leek, met moeder maar het is zo vaag God is zo vaag Ik hoorde Holland spreken op de boulevard een abscess in m'n been 3,5S Daardoor zware hoofdpijn 8 Oktober Nog steeds mooi weer Plusje, oh mijn god hoe kom ik er ooit uit Ik had weinig gedronk om 1 uur en dacht maar wat te praten voor gezelligheid en aanspraak en dan weg te lopen maar het ging niet Ik voel me wel erg lendig maar niet zo erg als de vorige mal zou ik al ver stompen maar misschien is het door het mooie weer Besloten niet meer op de boulevard te wandelen 12 Oktober Regen Naar de morgue wezen kijken er lagen vier doden Ik gaf er niet veel om Vroeger zou ik ze benijd hebben, waarom nu niet Ik ben veel ongelukkiger zou men zeggen en ik denk toch minder aan zelfmoord maar hoe zal dat gaan ik ben nog geen 25 Ik kan toch niet nog 25 jaar zo ver de leven en hoe moet er een eind aan komen wat zou god met mij voor hebben Ik nam maar 2 S als boete en toen kon ik niet eten en had vreselijke maag en hoofdpijn gedroomd van erg 20 Oktober koud maar heldere zon Ik heb goddank gehuild vandaag Ik zag grote rozen en witte asses op de kedde lorlogie en het water van de rivier schitterde en de lucht was erg blauw toen moest ik huilen, heerlijk Het lijkt mij nu of het gevaar voor plus geweken is als café anglais en het kon mij niet schelen anders bracht mij dat altijd in de war maar ik voelde steeds die droefheid die niet naar is langzonaar niet als het doodse verdriet van vroeger 4,5 S 1 november guur, regenachtig weer plus de naald van mijn spuitje brak en toen gooide ik het spuitje weg en wilde het nu met S ophouden maar ik hield het niet uit ik werd zo duidelijk dat ik dacht en dat maakte mij zo bang dat ik een nieuwspuitje kocht en toen had ik geen soel meer toen ging het weer mis en het was god dank verschrikkelijk en walgelijk dus had ik nu wel ophouden zal Joop zou zeggen ik krijg niet meer dan ik verdien 10 november zoel, stil, bedekt weer het gaat beter ik ben nog niet weer ingezakt en vastbesloten mogen god me nu bijstaan vandaag was ik zelfs heel diep gehoord de god duidelijker en dichterbij ik stond aan het poskantoor en zag een jong paar, blijkbaar hollanders mijn herkent ze dadelijk ze hebben iets eerlijks en eenvoudig lijkt me, maar niet zo opgeruimd en vriendelijk als fransen maar deze leken zo braven, zo gelukkig zo echte rijen als ze hier niet zouden begrijpen ik werd vreselijk weemoedig en moest al door aan Gerard denken ik verlangde werkelijk hevigd naar hem tot mijn vreugde toen ging ik in de Madeleine voor de dienst en muziek ik lag al lang geknield, dat was zalig 5 S 12 november mist, een ellendige dag ik stond goed op en had heerlijk gedroomd van mervesteen en van erg ik was nog al fleurig en had goede voornemens maar de mist werkte slecht op me mist en glimmende straten en dan helder kunst licht daardoor daar kan ik niet tegen het maak me opgewekt en lichtzinnig maar wat ik bepaalde is lekker eten en vrolijk uitgaan en ik zocht iemand wat ik nog nooit gedaan heb en toen lukte het niet en dat was het allererste van vernedering en ellende dank god dat hij het niet liet gelukken zou ik nu voor goed gespaard blijven ik ben bang voor opgewektheid die verdroever aan plechtig zoals in de Madeleine 5,5 S psalm 23 hij voert mij zachtjes aan zeer stille wateren 24 november voor het eerst gevroren nu ligt het meer thuis zeker al dicht op een stalletje aan de Cavalter las ik in Thomas a Campis hij spreekt all door van compunctio dat is zeker die hoge droeverd die ik nu zo verlang en zo prettig vind het lijkt niet op mijn oude zonderheid die was saai en leeg maar in deze is god ik ben nog gespaard maar ik voel dat het weer slecht gaat ik wou Thomas kopen maar ik heb maar zeven Frank voor deze maand kon ik maar van S afkomen ik moet ze al sterker maken ik zag André gister hij heeft mij tot S gebracht en toch voel ik geen boosheid hij is zo verrolijk en vriendelijk vier S maar sterker vier december vorst en sneeuw plus, lelijk en vreselijk ik heb nu daarvan Thomas gekocht en een klein bijbeltje samen voor drie Frank morgen zijn Nicolaas Leo maakt nu pakjes vier S, ook veel wijn gedronken zes december hetzelfde weer een wonderdroom, heel kort en eenvoudig maar boven beschrijving mooi een veld, volge hele bloemen een gouden, sombere hemel toen een groot licht en een stem jut de pardon ik was zo dankbaar en schrijde zo heerlijk in mijn droom ik bleef de ganste dag thuis vreemd dat ik altijd de compunctio voel en dat plechtig gedroevige geluk als ik pas weer ingestort ben ik heb weer werk in een hoedewinkel maar kan het toch niet volhouden om de pijn in mijn benen vier en een half S 21 december regenachtig zoel plus, plus aaklijk toneel in een brasserie bijgewoond een dronken vrouw die met een lodeknuppel vechtig ging zoals mooi en goed gekleed ik heb vandaar eens langs Bissetre gewandeld ik kom nooit vooruit als ik niet naar een hospitaal ga en mijn S laat afwennen maar Bissetre zag zo griezelijk en na de salt patrière kan ik niet meer terug de duivel heeft gebruik gemaakt van wat ik 16 december opschreef want ik voelde de laatste dagen erg gewoon en onverschillig en ik snakte naar de roering en godsna bijheid en toen zei de duivel als je instort, dan komt die ontroering immers en toen liet ik mij betriegen eezelsvulden zou Joop zeggen vijf S 1 januari 1981 hard koud weer met gure oostenwind het ziet aaklijk zondags in de stad kaal en saai de mensen wandelen met mooie kleren aan en wensen elkaar nieuwjaar dodelijk vervelend hier gisteren ben ik vlaag gevallen in de rue Gerd Lusac ik was zo moe en kwam van het magazijn en kon niet vooruit van pijn in mijn benen twee chandarmes bracht me in het polissenbouro ben dacht dat ik dronken was en dat was oplook ik vond het niet erg wat zou ik het vroeger erg hebben gevonden het bekijks en schandaal ben nu het baantje weer kwijt vijf en half S mijn heilig voorgenomen nu dit nieuwe jaar niet te ontwijden vijf januari geweldig koud alles bevroren bij mij bleef de hele dag in bed om de kou dan hoef ik niet te stoken vooral mijn ondergoed ben zo bang dat ik onzindelijk zal worden goedwassen is zo duur en sleidt zo en baden gaat hier zo slecht ik las de hele dag in het bijbeltje wat heeft nu elk woord een ander aanzien het is of ik weer vroeger niet van begrepen heb souffré les sub pensions é les retardements de consolation ook begreep ik nu wat jezus zei over man en vrouwen die een zijn het is eigenlijk wat joop zeiden maar veel mooier en korter gezegd en toch dacht ik wat nieuws te horen van joop terwijl ik die tekst honderdmaal gelezen had jammer dat ik geen hollands bijbeltje heb hollands is zoveel ernstiger en statiger 5s sterker 14 januari nog even harde vorst plus ik had zo vast gehoopt dit jaar goed te blijven ik heb zulke plechtige gelofte gedaan op nieuwjaarsdag maar mijn geheugen wordt slecht ik heb nu mijn deur geschreven vol hard tot aan het einde 5,5s sterker 15 januari weer plus dit is nog nooit gebeurd ik geloof het met mijn gedaan raakt ik word al door zwakker van wil het was iemand met erg stem het was zo heerlijk te horen en hij nam mij mee naar een concert de muziek deed mij goed het was Beethoven en Handel ik dacht dit mocht wel en ik voel alsof dit nooit tot kwaad kon leiden maar het gebeurde toch ik ben een lendig vervoerlijk wezen 6s 16 januari wat is het moeilijk alleen te geloven ik wilde in eenzaamheid te geloven zou er nog vergeving voor mij zijn? en heb ik mij alles niet verbeeld al die hardsgevoelens en gebetsmomenten en die nabijheid van god is dat misschien alles maar verbeelding dan teranne hield zich voor een uitverkoren die kon geen zonde meer doen zij ze zoals een veranderd mens zo goed als zalig maar dat was toch verbeelding want het was een gier en ze meende het en ik dan dit jaar nog geen wijn gedronken maar 7s helaas 31 januari nog steeds even koud gister weer plus het was een hollander ik siddelde toen ik het hoorde maar ik heb geen hollands deur verspreken het is uit met me geloof ik kan me niet meer verzetten god moet me dan maar richten het is zo bespotelijk telkens weer een vast besluit te nemen toch niet zeggen dat ik wil toegeven want ik wil niet toegeven kon ik maar op m'n kamer blijven de straat demoraliseert me dadelijk champagne gedronken 6,5s 8 februari grop dank zachterweer grote hollandsse wolken ik word zieker victorie moet mij de kamer opzeg omdat ik niet betaal ik kan het haar niet kwalijk nemen vroeger zou ik driftig zijn geworden de garçon uit la source is goed voor me de enige met wie ik vrij spreken durf ik ga nu nooit meer uit als de lantaarens opzijn ik heb een papier bij me waarop staat denk om god je wilt het niet maar ik ben bang dat ik de betekenis niet meer voelen ga 7s ik heb weer een abscess mijn benen worden zo mager ach zou dit ooit mogen zeggen je attendu lesigneurs en patiëns 12 februari nat, mistig verjaardag van charlotte oh mijn arm dochtertje dat ik niet weet te mag waar je ligt ik slaap nu in een asyl denouille het is zo vuil en benoud en er komen akkelige mensen maar ik sleep toch goed van nacht 7,5s overdag ben ik in een kerk of boven een warm rooster in de louvre de draaien helpen me wel maar de heiligen zijn zo braven, gezond ze zouden mij niet begrijpen ik zag een maria magdalena maar dat geloof ik niets van ze zag zo deugdzaam 17 februari een zachte voorjaarsdag ik ben wonderlijk opgewekt dat voorspeelt weinig woets en toch komt dat soms zonder reden of gevolg even als de heilige doofheid ik begrijp nog niets van de samenhang hoe god in mij werkt ik heb gebeden om iemand die het mij makkelijker maakt maar het wordt al moeilijker ik heb allerlei kerken geprobeerd de Notre-Dame is niet stil genoeg maar ik vond een klein oud kerkje en oude stille achterbuurt klein en afgelegen en zwart van oude dom daar was het heerlijk bidden ik houdt moed 8s slechte droom van er 22 februari plus plus letterlijk uit honger en kou 8s ik ben echt ziek, koorts en pijn maar dat is het ergste niet ik zie nu niets geen licht meer vannacht in het asiel een vreemde droom van Johan hij had een romijns kostuum aan en wees mij zijn huis een groot paleis met kolommen op de deur was een grote naamplaat waarop stond Saint-Jean en daaronder het nummer 54 Johan had een baard en zag vriendelijk de droom verheurde mij en bedierf mijn burau toen ik het gevoel gehad op de Ponte-Lalma vandaar vroeger meer te zijn geweest 23 februari gister viel ik weer vlauw dicht bij de scene ik kon niet meer lopen en ben in een brancari reingebracht op Pital Saint-Jean toen ik de naam zag dacht ik aan mijn droom het was ook nummer 54 ik moed nu met potlood schrijven en krijg geen es meer gedurende een week verkeerde hetwig een ernstig levensgevaar ze had twee flesjes morfine en een spuitje bij zich en toen haar dit afgenomen zou worden wist zij één flesje achter te houden mijn menen ter stond te kunnen ophouden met de inspuiting daar het wicht niet nauwkeurig hoeveelheid kon opgeven die ze gebruikten maar toen werden de verschijnselen zo ernstig dat mijn verplicht was weer een gaave toe te dienen het bleek dat zij zeer groot hoeveelheden gewend was elke gaave genoeg om vele mensen te doden in die dagen ze zonder helder besef met rode koordse gevlekken op het bleek en mager gelaat, meestal stil te heigen aan niets anders denkend dan aan de wijze waarop ze meer van het gief zou kunnen machtig worden ze had hevige stoornissen in magen en ingewand voortdurende kramppijnen en zij kon niets inhouden zelfs lepertjes melk werden weer uitgebraakt zij kon in het geheel niet bidden ze beraamde plannen tot ontvluchting en voelde als of zij niet tegen een moord op zou zien de wapen was geheel onmogelijk nadat zij 3 dagen geen vergif gehaald had gaf ze toe en dronk uit het daartoe achtergehouden flesje een hoeveelheid genoeg om hun gezond mens op staande voet te doden die naamiddag was er kalm en beter de geneesheer zag het onmiddelijk je hebt morphine gehad zij ja, antwoordde Hetwig hoe kwam je daar aan dat zeg ik niet heb je nog meer? log Hetwig zij werd onderzocht maar zat het flesje aan de zieke naast haar gegeven om te bewaren een jong, goedhartig meisje met gezonduitelijk en donkere, grote ogen deze wilde haar niet verraden en er werd niets gevonden toen zij de geneesheer roep zuster Paulen van de bovenzaal en toen deze was gekomen zuster Paulen wilde jij u over haar ontvermen evenals over onze Italiaanse zij jokte, ik weet het zeker en ze ziet eruit of haar eerder in twee je zouden trekken dan haar loskrijgen van de duivel wilde je uw kracht weer eens proberen zuster Paulen zei de niets maar keek Hetwig aandachtig aan toen knikten ze en wenkte goed, zei ze, gaat dan nu alle weg zij ging rustig naast Hetwig zitten en nam haar hand Hetwig liet de hand nemen slap en zonder wederdruk haar gelaad werd hoog groot ze keek ze zuster Paulen niet aan maar met strakke glinsteren de ogen naar de grond je jokt en wilt niet jokken wat je wilt, doe je niet wat je niet wilt, doe je de stem was laag, zacht en klankvol lavend als water Hetwig keek even op met snelle schuwenblik menieuwd wie zo spreken komt zullen we het nu samen nog eens beproeven met het kleine restje van je wilsmacht er is normaal een klein restje nodig denk maar dat je tegen een snelle bergstroom opworstelt nog een klein eindje, heel klein dan komen de stille wateren verwonderd zag Hetwig nu zuster Paulen in de ogen ze zag helder en lichtbruine ogen in een fijn blik gezicht prachtig van matten tint tegen de grote witte huiven hoe wist deze vrouw dat woord, de stille wateren kon toevall zijn maar het was of ze haar doorgronden toen ze zuster Paulen de kinderlijk verraste blik had opgevangen glimlacht ze zacht met stille trionf wil je de hand nu hebben vroeg ze en Hetwig drukt haar hand even nou merkbaar goed, houd dan nu goed vast en, dit fluisterend en uitdrukkelijk laat de ander los waar is het? Hetwig rilden hield haar hand voor de ogen en wees toen met afgewend gelaad naar het zieke meisje naast haar dit haalde verlegen het blauwe gif flesje tevoorschijn dank, zei zuster Paulen nu is het goed nu heb je voor eerst genoeg gedaan nu mag je rusten ze wilde gaan, maar Hetwig hield haar hand vast ze huiverde als een koortsige pit, als het u blieft hij ze met moeite en klappertandend ik wil wel antwoorden ze zuster Paulen luister maar goed, ik zeg niet veel maar dat moet je goed onthouden toen knielden ze en legde haar hoofd op de betrand op haar gevouwe handen een tijd lang scheen ze na te denken de gehele zaal was stil en opmerkzaam toen sprak ze zacht, waar zeer duidelijk ilne conteste pa a per petuité ilne garde pas a colère pour toujours toen zweeg ze enige tijd daarna sprak ze weer juté abandonné pour un peu de temps mais juté rassembleuré par mais grand compassion toen na weder een stilte stond ze op en wou heen gaan zegend, goe nacht lief kind dank, zei Hetwig maar toen ze paar bedden ver weg was, riep ze ze stond op zes, riep ze zuster paula, doe nog iets voor me ik voel me wel beter maar daar bij nummer 8 staat een drankje waar opium in is wilde je dat weg nemen op dat ik het niet van nacht hemelijk opdrink ik zal het doen, me kind en wilde je vanavond eer het licht uit gaat nog eens komen en je hand leggen op mijn hoofd gehoeft er niets bij te zeggen zekerlijk en zuster paula ging na gestaard door Hedwig, die rilde in haar dekens. Einde van hoofdstuk 28, voorgelezen door Karola Jansen, Rotterdam, 4 april 2010. www.karolajansen.naal Van de Coulomerades Doods, hoofdstuk 29. Dit is een LibriVox opname en dus vrij van oorteursrechten. Voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen, van de Coulomerades Doods, van Vrederik van Ede, hoofdstuk 29. Na een week begonnen de hevigste onthoudingsverschijnselen te bedaren en Hedwig gevoelde langzamerhand de beterschap komen. Maar nu was ze doodswak en uitgeput, geheel machteloos. Het kunstmatig opgehouden gestel moest nu de verwoesting van maanden weder opbouwen. Zij moest leren eten en leren lopen als een kind. Maar slapen deed zij nu veel en diep. Zuster Paula kwam elke dag een korte weile bij haar zitten en dat was het hoge glanspunt van de dag. Zij spraken dan niet veel, maar Hedwig was al dankbaar haar handen mogen vasthouden of die op haar hoofd te voelen. En het heerlijkste vond Hedwig als zij weder, naar haar eigen dommelijke wijze een enkele spruik uitspraak om te overdenken. Daarop zag ze uit als een kind naar het geschenk dat moeder mee zou brengen van de reis. Ze wouden niet om vragen, maar Zuster Paula zag aan het opglansen van haar ogen hoe blij de zij was als haar werd voorgesteld. Dan glimlacht de Zuster Paula tevreden en sprak het, ik wil wel, met die blije opgang in de stem die vreugde aanduid in goed doen en zo liefelijk kan klinken in de Franse taal. Ook Hedwig zocht vaak zinnen op in haar bijbeltje die zij dan verzocht uit te spreken. En later als zij in dat bijbeltje las, dan was het, alsof de zinnen die door de stem van Zuster Paula waren verklankt tussen de andere uitblonken met zichtbare luister. Weet je wel, Zuster Paula, dat ik om u gevraagd heb een paar weken eerder hier kwam en nu zij het gemij gegeven, zou dat verhooring zijn? Ik denk eerder, Jan, dat je om mij gevraagd hebt omdat je onwetend voorvoelde dat ik u gegeven zou worden. Ik was zo moe en verlangde zo naar de stille wateren, zou ik er nu zijn? Zuster Paula keek wat droevig en wijflend. Ik heb misschien wat te veel beloofd toen ik je door de Bergstroom wilde helpen. De stille wateren zijn ver en hoog en anders dan wij kunnen denken. Leven blijft altijd moeilijk, gebrekker en onrustig. Ik heb ook altijd doodgewild, ik verlangde naar die grote rust. Ik noemde het stille wateren, grasen gewijden, koelen meren. Heb je dood willen gaan? Heb je je dood willen maken? Het wie knikte beschamd en kleurde ligt aandoenlijk door haar zwakte. Wanneer? Nu onlangs? Oh nee, toen ik rijk was en een mooi huis had en een goede man, maar nu niet. Zie je nu, mijn lief kind, welke vergissing dat van je was? Toen je alles had, wou je het weggooien. Nu is je niets gelaten behalve het leven en nu heb je het willen behouden. En toch wou ik nog zo graag dood zijn. Ik geloof dat ik alleen geleerd heb met meer aan God te hechten en daarom niet meer zonder gewil door zelf moord. En wat, mijn lief dochtertje, wat is het dan wat je geleerd heeft je aan God te hechten als het niet is het leven zelf? Het wiegzweeg hierop, lichtelijk hoofdschuddend. En toch, zei ze, en toch lijkt de dood mij altijd nog beter dan het leven. Zuster Paula bleef haar enige tijd pijnzend aanzien. Toen zij op haar levendige, en toch zacht serene wijze, zo enig sinds als of zij een tamvogeltje toesprak, let nu op, nu gaan we het eens worden. Maar daarvoor moeten we eerst goed weten wat dood en leven is. Er is leven dat dood is en er is dood die leven is. Begrijp je dat? Zeker, zei het wieg, juist dat dode leven ontvlucht ik. Juist, maar zocht je ook de dood die leven is? Dat weet ik niet, ik vond alle leven pijnlijk en vermoeiend. Maar mijn lieve, toen je las, de heer is mijn herder, mij zal niets ontbreeken, dacht je toen dat dat ook pijnlijk en vermoeiend zou zijn? O, Zuster Paula, maar dat leven dacht ik pas door de dood te bereiken. Zuster Paula klaptte in de handen, daar is het, daar is het, wij worden het eens. Maar welke dood doet ons dat leven bereiken? De lijfstod niet, oh nee, zeker de lijfstod niet, want luister, het leven heeft je dichter bij God gebracht. Maar zelfmoord zou die je dichter tot God hebben gebracht? Als het je gelukt was je te doden, denk je dan dat je nu verder zou geweest zijn? Wie weet, zei het wie, wie weet, herhaalde Zuster Paula bijna schamper. Oh, maar dochtertje, ondeugend dochtertje, jij weet, jij weet dat je verhelderd bent door de ellende. Jij weet, juist meer dan je wist, en als je niet geleefd had, zou je niet meer weten. Maar had ik ook niet verloren kunnen gaan door de ellende. Als je het leven niet waard was geweest, dan zou je er uit zeggen gaan met weinig meer dan je erin kwam. Maar altijd iets meer, want leven is een wondige schenk. Maar jij bent behouden gebleven omdat je leven is geweest, en sterven, en dood gaat van het lageren. En dat doet pijn, niet waar? Ja, dat doet pijn, fluisterde het wie. Nu genoeg, ik zal nog iets zeggen. Het is niet uit de Bijbel, ik denk erbij dat bedoeld wordt de dood die leven brengt, niet de lijfstod. Toen sprak Zuster Paula eerst dit woord. Ze neek op par l'amour à soi-même, qu'il a un peu entré dans la vérité divine, et comprendre en partie ce que c'est que la lumière qui lit en la ténèbre. Un nana n'a un jweige sprake sué de rom. Prendre et recevoir toutes choses, non en nous-même, mais en dieu. C'est la vraie moyen de mourir à nous-même et de ne vivre qu'en dieu. Grote moeite deed het wieg om niet te vergeten. Haar hoofd was nog zwak, maar het geheugen werd toch beter, en zij oefenden zich de ganste dag, zoals vroeger zo sterk in het onthouden van gesprekken. De volgende dag vroeg ze, Zuster Paula, gij zei dat dat ik niet meer weten zou als ik niet geleefd had. Maar zal dan de dood niet openbaring brengen? Rust en openbaring? Mijn lieve, zou het gemeester goed en rechtvaardig vinden die het kind een prijs gaf dat zijn taak van anderen had nageschreven? Wel nu, let op. Als wij de openbaring konden krijgen door onszelf dood te maken, dan zouden wij zeer onrechtvaardig bevoordeeld worden boven hen die haar verkregen door een zwaar en pijnlijk leven. Nee, de taak moet zelf gemaakt niet nageschreven worden. Met lijfelijk sterven winnen wij niets, maar wel met het sterven voor onszelf, dat verhelderd en leven brengt. Ook daarover heb ik me gedacht, Zuster Paula, en ik begrijp dat gij bedoelt de zelfverlogening, de zelfquelling, het doden van alle levensvreugden, het tegengaan van al onze natuurlijke neigingen. Is dat het niet? Zuster Paula richtte zich langzaam op met een ernstig streng gezicht. Met iets wat toegedrukte ogen staarde zij in het lichtzeggend. Nee, dat is het niet. En ik weet niet of ik wel goed deed zo met u te spreken. Ik zal nu wat anders zeggen. Het wieg werd bangst door deze coolere wijze en klemde haar hand sterk ervraagend, heb ik u verdriet gedaan. Wees niet cooler, onthoud mij niet uw troost. Maar Zuster Paula bat een zijde, niet streng, maar zacht en als voor zichzelf. Toet consolation, qui ne vient pas le de Dieu, n'ait que désolation. Toen ging zij heen, innig en vriendelijk goedtend. Een paar dagen liet zij het wieg alleen, hetgeen deze zeer droevige en onrustig maakte. Elke middag op hetzelfde uur kwam zij langs, op haar stille, staatige wijze. Zij droeg het gewone kleed te andere zusters, maar toch was zij onmiddellijk te onderscheiden door de waardigheid waarmee zij het lijf troeg en bewoog en door de wonderig gratis van haar hand gebaren. Het wieg volgde haar van het ene einde daar zaalt wel het andere, zo opmerkzaam als wel gevangen diertjes, vogeltjes of aapjes, de verzorgen na ogen. En dan vong zij de blik op, de ene blik die voor haar was, alsof daar haar helven afhing. En haar die blik was, was ook haar verdere dag, indien innig, dan hoopvol, indien cooler, dan droevig. Maar zij was der laatste spruik wel derdege indachtig en begreep dat Zuster Paula's blik inniger zou zijn, naarmate haar eigen ogen rustiger en gelater naar keken. Naarmate zij dus toonde minder bekommer te zijn om troost door mensen. En zo oefenden zij zich in geduld en deed haar best minder onrustige gretigheid te tonen als zij de geliefde gestalte zag en de zachte tred hoorde. Ja, zij zorgde zelfs niet op de kijk, als de eigenaardige stille, fluisterende obschudding door de gantse ziekenzaal voer, die aanduidde dat Zuster Paula intrat. Toen werd zij ook beloond en zij kregen een gesprek van wel een half uur. Vergeef me, zei Zuster Paula, als ik laatst onvriendelijk jegens je was, mijn dochter. Waarom ik niet met je sprak de laatste dagen heb je wel begrepen? Dat heb ik aan je gezien, is het niet? Ja, mijn zuster, zei het wieg. Ik heb gezien hoe je je best deed en nu moet je ook mij weer vergeven, want het was bij mij ook niet heel pluis, wil je? Oh, Zuster Paula. Ik zal het je uitleggen. Wat je laatst zeiden, vond ik niet verstandige en het erg hadden me wederom van jou te horen wat onverstandige mensen al kan er zo vaak na praten. Toen werd ik wat kregel. Oh, maar een heel klein beetje kregel en ik dacht, ook al weer enen die het niet waard is. Lelijk van me niet. Vergeef je me nu nog? Oh, Zuster Paula. Zie, dat was nu een teken dat het eigenaar bij mij nog niet dood is, vond mijn woorden te kostelijk om ze aan een onverstandige te geven. Dat was eigenaar, een eigen liefde, begrijp je? En die moet afsterven. Ja, nu begrijp ik me, zuster. Goed, en laten wij nu eens nagaan wat je gezegd hebt en zien of je het misschien zelf ook onverstandig kunt vinden. Zou je daarvan schrikken? Nee, nee. Goed, wat is je hoogste levensvreugde geweest en wat je meest natuurlijke neiging? Het wieg bloosde diep. Man en kind zijn ze zonder wijvelen. Paula lacht er tevreden. Dat dacht ik. Nu, let op. Ten eerste is dat geen van beide je persoon. Het is een deel van je, zul je zeggen, maar het is niet het eigenaar. Ten tweede is het beide liefde. Als ik nu zeg sterf af voor jezelf, dan zeg ik nog niet sterf af voor man en kind of sterf af voor liefde. Dus ook niet sterf af voor alle levensvreugde of voor elke natuurlijke neiging. Zuster Paula, ik ben dom en mijn hoofd is nog niet sterk. Er wordt niet gekwetst, maar er is nog veel in uw woorden mij niet helder. Oog, oog, armdochtertje. Wat heb ik je bang gemaakt? Wacht dan nu even, dan zal ik duidelijk trachten te zijn. Zuster Paula legde haar twee slanken handen om haar wangen steunend te ellenbogen op de knieën. Zo dacht zij geruimer tijd. Toen zeiden zij, je zult het nooit begrijpen. Als je niet goed bedenkt dat we alle kinderen zijn die langzaam groeien en dat iedere leeftijd een bijzondere wijsheid en een eigen deugd van nodig heeft. Een klein kindje leeft helendal alleen voor zichzelf, voor het eigen, voor zijn persoon. Grotere kinderen zijn altijd nog zelfs zuchtig, heberig, twissiek. Naarmate mijn ouder en wijzer wordt, leef men voor anderen. Het allereerst voor het gezin van man, vrouw of kinders. Begrijp je het? Oh ja. En dan, als men zover is, dan is men reeds voor een deel afgestorven voor het eigen. Onze vreugdebronden zijn verplaatst. Onze natuurlijke neigingen zijn anders gericht en zij zijn overvloediger en sterker geworden, niet waar. En men wil graag naar zichzelf de eigen persoon opofferen voor de anderen. Het wiegnikte. Wel nu. Nog ouder en nog wijzer, dan gaat men zich om nog weiderkring bekommeren. Om de mensheid. Maar let nu goed op, want dat komt er op aan. In de mensheid is besloten man en kinders. Wie voor de mensheid liefde gaat voelen, verliest niet liefde voor man en kinders. En toch luister goed, zal hij man en kinders willen opofferen voor de mensheid. Het wieg vronste als in pijn. Dit is moeilijk niet, mijn kind. En toch is het zo. En toch is daarin geen doding van vreugde, nog van natuurlijke neigingen. Maar dat geldt alleen voor zeer wijze en rijpen. Jezus kon zijn broeders en zusjes verlogenen om daar mensheid wil. Maar als wij dat wilde doen en wij vonden er geen vreugde in en het was tegen onze natuur, dan deden wij slecht. Het wieg is gelaten ontspannen en zij knikten. En nu eindelijk, mijn lieve, maakt nu zelf de laatste gevolggetrekking. Welke vreugde gaat boven alle levens vreugden. Welke neiging is sterker en natuurlijker dan alle andere neigingen. Welke liefde omvat alle andere liefde? Weet je wat ik wil zeggen? Ik weet, mijn zuster. Ik dacht het. Heb je het ondervonden? Ik meen wel, mijn zuster. Maar het was zo vagesomtijds. Hoezo, mijn kind? Was dan je liefde voor man en kind vaster, vreugderijker, klaarder? Nee, dat was ze niet. Daarin was groot leed en grote verwarring. Zie daar. Ik wist dat je tot de meer dierbare van God behoorde. Wie nog jonger en onwijzer zijn, geeft hij volop troost en vreugde in het eigenen of het halveigenen. Wie hij verder brengen wil, ontneemt hij alle vreugden en troost daarin, opdat ze eerder en rechtstreekser tot hem zullen gaan. O, zuster Paula, mag ik dat wel denken? Ik geloof wel. Maar nu genoeg. Daarna bat zuster Paula weder, zeggende. Het was de commencement de la vie spirituelle, la plus grande patience et de supporter la prochaine. Met dan de progrès, la plus grande patience et de supporter soi-même. En enfin, la plus grande patience et de supporter Dieu. Het wieg begreep niet recht waarom juist dit ten slotte was gezegd. Het had voor haar geen samenhang met het gesprokenen. Maar zij ontheelt het alleen wel zoarvuldig. Toen sprak zuster Paula de volgende dag. Bedrieg ik mij daarin, Jean, dat je van jongs af aandoeningen van grote weemoed en droefgeestigheid hebt gekend? Hoe weet jij het zo, zuster? Zo is het. Maar ook aandoeningen van zeer grote vreugde en geluk? Jawel, me zuster, maar toch zeldzaam en nooit bevredigend. Ah, dat wil zeggen dat je verbeelding meer zich voorstelde. Juist, me zuster. Dan heeft je verbeelding nog groter vreugde en geluk gekend dan je lijf en zinnen. Dit alles bevest mij mening dat God het al zeer goed met je voor heeft gehad. Wees hem toch zeer dankbaar, weiniger zijn zo begenadigd. Hier zweeg het wieg met een droevig stare en een bittere trek om de mond. Maar zuster Paula lacht haar toen met een glimlach die zijn niet weer staan kon en die haar onwillig deed meelachen als een spijtig kind. Aha, men praalt, zei zuster Paula. Ik weet dat er met iemands leed gespot wordt. Men verdraagt het niet van anderen die haar zoveel beter aan toeschijnen. Toen wilde het wiegstraan onbedwingbaar. Zij boog voorover en schrijde in zuster Paula's arm. Vergeef me, ik weet wel dat jij mij niet krenken wilt, maar ik heb zoveel doorstaan. Zoveel, zoveel. Zuster Paula liet haar eerst ganz rustig uitschrijden en zei de toen met haar zachtste stem. Zie, m'n zeer lief kind. Het is alleen hard voor de ellendige zich beginaardig te horen noemen zolang hij nog niet ontdekt heeft welke schat hem in het leed gewerkt. God zelf is de allerhoogste vreugde, dat zul je toch wel geloven? Ik wil het geloven, al ondervond ik het nog niet. Toch, mijn lieve, je ondervond het. Want toen alle vreugde je begaf, zucht je toch vreugde in je tehechten aan God. Je wist dat daar hoger vreugde zou zijn zoals een bijwet waar honing zal zijn. Leven is vreugde, wezen is vreugde. Wat geen vreugde is, is waan. Het hoogste wezen is de hoogste vreugde. Wat kan het anders zijn? En waar toe dan zoveel leed, zuster Paula? M'n kind, waar toe het leed dient, dat weet ik zeer goed. Maar hoe het komt dat wij het leed zo nodig hebben, dat weet ik niet. Want dat is één daar grote geheimenissen gods. Zonder pijn zou het lichaam de schade niet gewaar worden. En zonder leed, de ziel niet. Wij gaan op de tast en wij moeten ons stoten. Maar wij leren voor eerst beter verdragen, gehard worden. Ten tweede leren wij de weg vinden, klaarder gezien, zonder zoveel kneuwzingen. Ten derde achter wij de lijfspijn minder dan de pijn des gemoets. En ook die weer minder dan de hoogste pijnen daar ziel. En wie de dood van het eigen gestorven is voor hem, is de dood des lichaams niets meer. Herinner je je nog mijn laatste spreek? Zeer goed, zuster Paula, maar ik begreep het verband niet. Het wil zeggen dat het eerst onze naasten zijn, waaraan wij ons pijnlijk stoten bij het zoeken van de weg. Dan, als wij geleerd hebben onze naasten te verdragen, stoten wij ons pijnlijk aan onze eigen gebreken. En als wij daarvoor afgestorven zijn en zij hebben leren dragen, dan kneuwen wij ons omdat onze wil niet gaat, gelijk met gods wil. Omdat onze eigen weentjes nog botsen met de grote onveranderlijke wil des eeuwigen. Maar het eigen en persoonlijk aan ons is het meest kwetsbaar. Onze naasten zouden ons geen pijn doen als wij genoegzaam liefdevol en zelf vergetend waren. Wij zelf zouden ons zelf geen pijn doen als wij genoegzaam wijs en geduldig waren. En god zou ons geen pijn doen als zijn begrip, ons begrip en zijn wil onze wil waren. Verstaat jij nu? Ik versta beter, zei de Hedwig. Dat is veel. Het verstaan groeit zachtjes als het koren. Maar onthou dat god vreugde is en zijn woord zoeter dan honig. Dat wereldse vreugde is als de bonte kleur daar bloem die de bijen lokt en het leed niet anders dan het donkere honigmerk in de bloem dat de bijdoer wegwijst. En zij eindigde, uitsprekend als gebet Ook het apparel aethedous à mon palais m'en ploudous cul à miel à m'abouche De volgende dag zei de Hedwig Eén ding zusterpouler heb ik liggen overdenken deze nacht en ik kan het niet in orde brengen. Oh dochtje, dat komt zo vaak voor, reken daarop. Woorden zijn vol valstrikken. Goede dingen beredeneren is soms zo moeilijk als pluksel maken met geteerde handen. Denk niet te veel in woorden. Denk liever ook eens in kleuren of in muziek. Maar wat is het? Hoe kan het ooit goed zijn dat wij onze gebreken leren verdragen? Ik dacht dat wij die nooit moesten verdragen. Dat zal ik zeggen, mijn kind, luister. En zusterpouler bedekte een tijdlang de ogen om na te denken. Toen begon zij. Ik weet niets van je verleden en dat behoeft ook niet. Maar ik denk dat je veel gemakkelijker de goede weg zou het gevonden hebben dat je veel minder, veel minder... zou zijn afgedwaald, zeg het maar, zusterpouler. Als je je gebreken had leren verdragen, had je niet eerder hier kunnen komen. Oh, ik heb het vaak willen doen hier of ergens anders waar men mij bevrijden zou. En waarom heb je het niet gedaan? Uit zwakheid, denk ik. Enkel uit zwakheid. Ook wel omdat ik mij schaamde, omdat ik mij zelf redden wou. Zie daar. Dat is nu een mooi en deugdzaam motief. Het is beter zichzelf te redden dan geret te worden. Maar zo sterk en deugdzaam kon je niet zijn. En omdat je te trots was om dat voor jezelf te bekennen, daarom viel je dieper. Hindert je ook niet vaak de zwakheid van je lichaam? Noem je die niet vernederend? Wel nu, dat is immers ook hoog moet. En afgeer om je gebreken te verdragen. Je moet altijd volmaakt willen worden in God. Maar je hebt niet tegen verzet om zelf niet volmaakt te zijn. Begrijp je nu beter? Wel iets. Maar toch als wij ons niet verzetten tegen de onvolmaaktheid, hoe worden we dan volmaakt? Ach, leert toch onderwerping van slaafzijd onderscheiden. Verdragen is niet goed vinden. Wij behoeven gebreken nooit goed tekeuren. Maar waar geen verzet zou baten, moeten we demoeden genoeg zijn om te ontwijken. Zou je ooit beter worden als je je stoutmoedige in verleiding bracht? Jij nu, vooral mijn armkind, zult moeten verdragen je zwakheden. Die gaan nooit weg zolang het lichaam niet afgestorven is. Trots zeer daarom niet, maar ontwijk. Nederig en geduldig erkennend je onvolmaaktheid. Dit valt mij moeilijk goed in te zien, zei het wieg, want mijn aard is alles daar stond volmaakt te willen hebben en op zijn mooiste willen zien. Mijn regel was altijd alles of niets. En zei jezus niet, wees dan volmaakt zoals uw vader in de hemel volmaakt is? Juist, juist, dat is het. Let nu dan toch op, zoals de vader volmaakt is. Wij moeten niet begeren de volmaaktheid van Jean of Paula, maar die van God. Als je maar even liever begeert de eigen zaligheid dan die van alle andere mensen, van elk ander zonder uitzondering, dan begeert geniet godsvolmaaktheid, maar de eigenen. En zo doen sommigen die zich uitverkoren willen maken, die een al te hard en streng leven leiden zodat niemand hen begrijpt en niemand hen kan na volgen. Als zo u aard is, hoogmoedig dochtertje, dan is het wel heel nodig geweest wat ik zei. Er zijn andere die te goud te vreden zijn die zich te weinig bekommeren om volmaking. Die moet men zulke dingen niet zeggen, maar jij moest vernedering leren om volkomen te worden. En weet je waaraan je kunt bemerken of je voor eigen deugde afsterft? Als je niet meer aangedaan wordt door eigen braafheid. Als je na een goede daad of een goede gedachte niet meer in verwarring of beklemming raakt, door twijfel waarom je deed of dacht. Als je er jezelf niet meer om bewondert en je dus ook niet meer om die zelfbewondering bespot. En zuster Paula slot wordt, was deze maal in haar ploedevisiel de morier of vertu kovis. Cependant le ne pas moins nécessaire que l'autre pour arriver à la parfait union adieu. Einde van hoofdstuk 29. Voorgelezen door Karole Jansen, Rotterdam, 6 april 2010. www.karolejansen.nl Van de coulomere des doods, hoofdstuk 30. Dit is een LibriVox-otname en dus vrij van auteursrechten. Voorgelezen opgenomen door Karole Jansen van de coulomere des doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 30. De zon begon warmer op de dofrode zeszijdige tegels van de ziekenzaal te schijnen elke morgen. Loof nog vogels waren speurbaar, toch het wieg voelde dat het lente werd. De Gneesher kwam bij zijn morgenbezoek langs met zijn assistenten in witboezeroen en zwarte muts en knik tegen glimlachen tegen het wieg, die op zat in bed nu niet onbekooorlijk in haar witmutsje. Het wieg glimlacht er terug, maar haar hart scheent te zinken van angst dat hij haar herstelt mocht verklaren. En toch moest dat gevreesde komen. Op een morgen hield hij bij haar stil. Wel nu, voorgoed gebroken met de boze? Ik hoop wel meneer, zei het wiegverlegen. Te duivel mijn kind, die echtscheiding heeft je mooier gemaakt. Kun je al lopen? Vrij wel meneer. Het wieg's angst werd groot. Ja, dan zullen we langs mijn handje plaats voor een ander slachtoffer moeten opijsen. O meneer, zei het wieg met tranen in de ogen. Ik vrees dat ik niet buiten zusterpouda kan. Te duivel, daar heb je het nu al. Dat is treurig, maar we kunnen van het hospitaal geen zielerhel inrichting maken. Nu dan, nog een week, maar de lange mag niet. Die middag was het wieg zeer bedroefd dat ze zusterpouda kwam. En ze kijk haar zo angstig en radeloos aan dat de goede zuster zelf onrustig werd. Nee, nee, zei zei, dat gaat zo niet. Dat deugt niet. Als je zo doet, zie je me nooit terug. Verschikt liet het wie gehandel los. Ja, ik weet wel wat gezeggen zult, mijn lieve zuster. Maar als ik nu toch te zwak ben om het zonder menselijk troost te stellen. Dat ben je niet. Daarvoor hoef me niet sterk te zijn, alleen geduldig. En krijg ik dan nooit meer die heerlijke spruiken te horen. Die kun je zelf vinden, is het niet? Maar ze stonden niet alle in mijn bijbeltje. Zijn er anderen van u zelf? Nee, nee, van een zeer wijze en heilige vrouw. En die kan ik dan haar boeken ook krijgen. Ik zou je niet raden al haar geschiften te lezen. Ze schreef veel onnodigst en duisters. Heeft niemand enkel waarheid geleerd? O, voei, dochtertje. Je vraagt of ik professor in de theologie ben. Was er ooit een mens zonder gebreken? En Jezus dan? Pas op, je wilt me geloof ik uitvragen om op de brandstapel te krijgen. Maar ik zal hem niet laten vangen. Evenmiddels Jezus zich liet vangen met die kijzerspanning. Voor zover Jezus God was, had hij geen gebreken. Voor zover hij mens was, wel. Want had ook een lijf en bloed. En dus alles wakte die daarbij hoorde. Ik had een vriend die zei dat er nooit een Jezus in Palestina geleefd heeft. Dat was een erg knap, vriend, mijn dochtertje. Als je hem weer ziet, moet je hem zeggen dat die best gelijk kan hebben. Maar dat je nu zeker weet dat er altijd een Jezus hier leeft. Zuster Paula legde daarbij op Hedwig's hoofd haar hand. En Hedwig zag haar aan, verrukt of zij gesegend werd. De week vervlood en de gevereesde scheidingstag kwam. Zuster Paula bracht Hedwig een boekje met spreuken die zijzelf had verzameld uit de Bijbel, uit Toda, uit Madame Guillaume, uit Thomas Acampus en andere. Die mocht Hedwig overschrijven. Hedwig hield zich dapper, waardoor zij gereed stond gekleed in het donkogroene pakje waarmee de zeg komen was, met het zwart leer tasje, bevatten al haar schamelde haven in de hand. Toen werd het haar te machtig en zij legde haar arm op Zuster Paula's hals en het gelaat snikend op haar schoudig. Zuster Paula zelf geroerd, sprak mond er. Kom aan, kom aan. We zijn verstandige lieden, we kunnen scheiden als dapperen. Vele hebben er voor mij gehouden, zei Hedwig, en misschien meer dan gij, maar winsliefde heeft mij gebaat zoals de uwen. Mijn gaf mij geld en verzorging en al wat ik wänste. En voor hen was ik alles, maar wat ben ik voor u? Morgen is er een ander in mijn plaats. O maar, o maar, je zou toch niet bij geval afgunstig zijn. Bedenk, liefde is mateloze en wonderbare ware. Zult gij mij dan niet vergeten en mag ik nog bij u terugkomen en enkel half uur als ik het moeilijk heb? Ik zal u niet vergeten, mijn lieve dochter, en gij mocht bij me komen als het u te moeilijk wordt. Hedwig, hierdoor getroost, herstelde zich een namtoenafschrijt van de zieken naast haar. Valérie, haar buurvrouw terechter, het jonge meisje dat het giftlesje verboren, paseerbedroefd haar te missen. Zij was aan de benen verlamd en had geen kans voor eerst ontslagen te worden. Voor Hedwig voelde zij een heimelijke verering. Zij had andachtig naar de gesprekken met zuster Paula geluisterd en ook vaak met Hedwig gesproken, vooral over het persoonlijk voortbestaan na de bedoot. Een zaak waarover Hedwig nooit met twijfelingen gemijmerd had en die zij ook niet bijzonderlijk met zuster Paula had beschouwd. Toen vervolgden zij haar dagboek. 15 april 1881. Een heerlijke voorjaarsdag. Het was mij zo vreemd weer op straat te staan, maar ik was zeer getroost en gelukkig. Heerlijk die fijne lente lucht en de zon. Ik heb het nooit zo sterk genoten. Ik ben maar weer naar Victorien gegaan omdat ik nergens anders heen wist en ik kan mijn oude kamertje weer krijgen. Nu zal alles beter gaan en ik zal nu kunnen rondkomen met mijn verdiensten. Ik krijg werk bij een wasvrouw en strijkster. Ik griezel de eerst van dat kamertje met zijn akelige herinneringen, evenals van mijn groene jurk. Maar ik ben er nu weer aan gewend. Wat ben ik dankbaar? En wat vind ik nu het leven mooi? Het lijkt op de dagen naar mijn tiefes op Mervistee. 24 april. Grijsweer, noordenwind. Elke dag probeer ik nu de raad van zuster Paula te volgen. Ik begin met de smorgens een spruikluid op te zeggen. Ik heb spruiken opgehangen op mijn kamer en draag ze bij me. Ik geloof dat Victorien erom lacht en denkt dat ik weer gek wordt. Ik denk nu bij alle verdrietelijks, oh, ik ben het maar, het hindert niet. En ik denk bij alle verlangen en smachtelijke herinneringen dat ik leid omdat het lelijke in mij afsterft en om bij God te komen. En ik vind ook het leven nu niet meer zo ondraagelijk als vroeger. Ik vind alles wel, evenals vroeger, naar of prettig, maar veel rustiger. Ik kan het prettige genieten en het naaren maakt me niet ongelukkig. Ik genoot het lopen langs de rivier. 28 april. Nog koud. Ik heb nu al twee malen zo heerlijk gedroomd. Ik zie de grote landschappen met bergen en bomen. Heel wijd en prachtig. En ik weet dat ik het ben en droom en toch heb ik mijn ogen open. Gisteren zag ik Johan weer. Hij wandelde met me langs de ruïne. Ik was wel gelukkig toen ik wakker werd. Het leven is nu zo veel makkelijker nu ik verlost ben van Es. Ik durf nu alles aan. Ik kon langs de boulevardes lopen. Het deed me niets. Ja, ik ben wel begenadigd. Ik denk veel aan Gerard en aan Charlotte. 3 mei. Warm, zonnig. Gister in passie sprak mij een heer aan. Ik antwoorde heel rustig en opgeruimd en daar een praatje groet ik hem en verliet hem. Dat zou vroeger anders zijn gegaan. Ik voel dagelijks mijn krachten toenemen. Ik geloof dat ik in staat zou zijn in mijn oude huis te wonen met Gerard en tevreden zijn. Ik voel zo sterk. Ik ga muziek horen waar ik kan. Elke morgen bid ik in mijn oud kerkje. Maar de spreek heb ik weggedaan. Dat stond zo dweperig. 6 mei. Ik was aan het hospitaal en bezocht valerie. Zij spreekt altijd over het leven na de dood en zegt dat geesten haar laten schrijven. Ze liet mij dat geschrijven haar zien, maar kon er niet uitwijs worden. Ik was zeer weemoedig vandaag en moest aan de lente op weerstee denken aan vader en moedig en de broers en zusters. Zou ik hier nu altijd eenzaam blijven voortleven? Hoelang nog? Zuster Paula zag ik niet. Dat was een grote teleurstelling. 12 mei. Vaders verjaardag. Hoe zou de armenman gaan? Ik wou hem schrijven. Ik had weer een heerlijke droom. Mijn muziek. Ik zong zelf mee. Luid en heerlijk. Toen weer die stem. Tuemafie. Dat is een vreugd veel groter dan ik ooit gekend heb en die duurt de hele dag na. Ik sta nu om 6 uur op en ga avonds nooit uit. Maar kan dit leven zo volhouden? Het is moeilijk. 14 mei. Warmweer. Ik voel mij neerslachtig en moe. Wel, maar het helpt niet. Het werk is zwaar en eentonig. 19 mei. Regen en guurenwind. Ik kreeg vandaag een brief van Valérie met een stuk papier waarop ze allerlei woorden had geschreven zonder te weten wat het beduidde. Er stond wel 20 maal pardon. Of pardon moi. Of dje pardon. Maar ook stond er H.D.W. En dat schok ik van. Dat was de naam uit mijn droom van 1874. En ook stond er heel duidelijk terwijde. Ik begreep dat eerst niet, maar bedacht later dat het Johans familienaam was. Maar ik gebruikte die nooit. Ik denk dat Valérie mij heeft horen dromen. Ik voel mij wel goed, maar vreemd. Ik kan dit werk niet volhouden. Mijn goed raakt op. Ik verlang zo naar Holland en naar gezelschap. Het is toch moeilijk het leven te heiligen. 24 mei. Gisteravond staande in de zonnenschijn op de trappen bij de jardin de Tuilerie een moment van diepe inkeer en heerlijkheid. Ik kan het niet beschrijven. Ik vond alles zo goed en zo gelukkig. Ik had alle mensen zo onorsprekelijk lief. Ik wist zo zeker het einde van al hun leed en de genaden voor alle ophanden. Ik heb het nooit zo sterk gekend. Ja, dit mag wel godsna bijheid heten. Het was vreugde en heel verwachting boven alles zeggen en denken. 26 mei. Prachtig zomer weer. Ik moet helaas weer het vervoer de deken plus schrijven. Oh, wie had dat kunnen denken. Ik voelde mij zo sterk en goed en als geheel gered toen ging ik een lange wandeling maken naar Sankt Kloed. De avond was zo zoel en daar gingen zingen de troepjes langs de weg en er voeren bootjes met muziek op de rivier. Toen voelde ik mij zo eenzaam en ik sloot mij aan bij een troepje aardige en vrolijke jonge mensen, schilders en studenten. Ik vroeg en dronk wijn mee en toen kwam de zoelen lente nacht en al de bekende verleidingen en ik was verloren. Nu weet ik niet waar ik het zoeken moet en ik voel of ik al mijn geluk verwoest heb. Ik schaar mij zo vreselijk. Een heldere, reine leven al weer besmet. En ik weet dat ik nu naar ene toe moet gaan de enige die mij helpen kan en ik schaar mij te diep. Ik durf niet. Nu zal gods zich wel weer van mij afkeren op 28 mei. Ik heb twee dagen op mijn kamer doorgebracht in angst en jammer. Ik dacht weer gek te zullen worden, maar mijn hoofd blijft rustig. Ik vertrouw nu weer op godsbarm hartigheid. Er is vergeving voor me. Jezus leeft nog hier. Ik droomde van hem. Maar nu ga ik ook onbillijk met mezelf te werk. Ik ga nu naar haar toe. Ik durf haar naam niet spreken of neerschrijven. Toen het wieg voorzuster Paula stond, viel de bier daar zwaarder toen ze onder de blik de herhelderen rustige ogen in tegenwoordigheid van dat reine frisse wezen haar kwaad moest uitzeggen leek het haar veel vuiler en onnoembaarder dan toen zij het alleen overwoog. Toen zij aan het spreken was voelde zij eerst recht haar een val en de schaamte loosheid waardoor zij reeds voor zichzelf was gekomen. Had zij zo kalm over zulke schanden durven schrijven in haar dagboek. En ook was veel erger dan zij gefeest had de zichtbare pijn en aschuw op het dierbare fijn bleken gelaat met de zeer kenbare maar edelen en zuiveren lijnen van overwonne hardstocht in jonge ouderdom. Zuster Paula kende wel vele erger dan deze maar van deze grieft het haar uitzonderlijk. Zij moest zich enige tijd afwenden om haar bitterheid te overwinnen. Toen zij ze wilde gemorgen op hetzelfde uur terugkomen mijn kind dan zullen we overleggen. Door deze voorlopige afwijzing diepte neergeslagen bleef Hetwig nog een dag in toestand van Quellenbarao. De volgende dag was zuster Paula kalm en vriendelijker. Nu ik zoveel al weet vertel mij nu ook meer van uw leven zei de zij. Hetwig deed dit zo goed zij kon maar ons samenhangend daar zij veel oversloeg en later weer aanvulden. De twee zat in een klein spreekamertje stil en licht. Witte muren en kruisbeeld hing daar tegen. Weet je nu de weg? Vroeg zuster Paula, zeer ernstig. Ik heb gedacht, zei Hetwig wijflend, dat ik nooit meer wijn zou moeten drinken. Ik ben er wel nooit dronken van geweest en ik ben er ook volstrek niet aan verslaafd maar het maakt mij luchthaardig en genotzuchtig. Ja, het maakt ongevoelig. Dat is een goed voornemen dochtertje maar zou het genoeg zijn. Ik weet niet anders. Zie je geen andere wegen om het begin der verleidingen te ontwijken? Geweld het u toch niet meer moeilijk maken, niet waar? Uit trots? Oh nee, als ik kon zou ik in een kloos te gaan of liefde zuster worden als jij. Ik heb ook gedacht dat de groot stad niet voor mij deugde. Dat schijnt met een goede gedachte. Ach, mijn lieve zuster, ik heb ook dikwijls gedacht om naar Holland terug te gaan. Wel nu, geeft jij die gedachten weer op? Ach, ik durf het niet wensen omdat ik het te zeer begeer. Ik vlang zo deerlijk naar Holland. Misschien het meisje of ik het juist daarom niet mocht willen. Dan voet ik immers de eigen neigingen. Pas nu toch op, mijn dochtertje, en laat u niet misleiden. Dit is een gewichtige tweesprong en de ene weg is een gevaarlijke dwaalweg. Veel goede zielen zijn hier verdwaald omdat zij niet onthielden dat God ons niet alleen door smart, maar ook door vreugde leidt. Welke twee strijd altijd blind links, het smartelijkste kiest, dan raak mij even goed in z'n boze handen als wanneer mijn blindweg het aangenaamste kiest. Want als mijn wijzer wordt, valt immers meer en meer het goede en het heugelijke samen. Dan wordt alle plicht vreugdevol en het onombeerlijke leed wordt behagelijk en de moeite wordt soet. Mijn kan redeloos verslaven aan zelfkwerding, zodat ons kostbare verstandte gevaar komt. Zou ik dan wel naar Holland gaan, vroeg het wieg met opglansende ogen. Ik zal nooit voor u beslissen, maar onderzoek of er kleine of lelijke beweegredenen zijn voor u verlangen, en zo niet, handelt dan onbevreesd. Oh, ik ga met goede bedoelingen, als ik ga. Ik zou liefde zuster willen worden. Is men in Holland niet streng in de eisen voor liefde zusters? Zuster Paula vroeg dit met een inspanning die haar bleek maakte. Ze wilde niet kwetsen, maar ze bedoong nodig de ergenis dat ene naar de biegt van gister zo gereden in haar heilig beroepdacht kunnen treden. Het wieg bloosde donker en wende het gelaat met een handbedekt aan de witte wand. Verlangt gen naar uw man, vroeg zuster Paula. Ja, mijn zuster, ik verlangt pijnlijke vermoeiend naar de vader van mijn dode kindje, maar dat verlangen onderscheid ik zeer stellig als één waarin ik niet moet gehoor geven. Goed, dat is beslissend. Maar wel zou ik willen toegeven dunk me aan een grote neiging om het leven te verhelderen van de armen wiens geluk ik verwoest heb. Zou hij dat wensen? Het wieg haalde de schouders op? Ik kan het beproeven, ik kan hem schrijven. Zuster Paula knikte en ze ging in schijden. Toen liet Het wieg reeds bij de deurstaande het beschreven papier van valerie zien en vertelde wat de woorden konden betekenen. Denk jij ook niet mijn zuster dat ik hard op moet gedroomd hebben? Zuster Paula lacht de schelms. Dat moet jij die een erg knappe vriend van u maar eens vragen. Maar mijn zuster, als het niet zo waren dan zou het een wonder zijn. Een wonder, hoezo? Wel, dan zou mijn gestorven vriendje die na me aan valerie moeten hebben meegedeeld. Wel, dat klinkt mij niet veel wonderlijker dan die hard opdroomerij. Maar mijn zuster gelooft gedan dat onze persoon niet vergaat met de dood? Kom, kom, mijn dochtertje hoe kun je zo iets vragen? Heb je ooit iets zien vergaan? Vergaat er iets zodat het niets wordt? Wat je ziet is veranderen en vaneen schrijden. Bij de dood wordt er veel veranderd en gescheiden maar er vergaat niets en onze persoon denk ik minst van al. Het waren wel begeerlijk als die zo ineens vergaan kom. Maar bedenk, de les kan niet worden nageschreven en door achterduurtjes de doodlog niet in. Wat wij nog persoonlijk zijn eigen hebben behouden wij zeker, denk mij, al sterft het lichaam af. Het eigener sterft alleen door het leven niet door de lijfstoot. Dan zouden wij dan na de dood weer een nieuw leven moeten beginnen. Schreekt je daarvan? Begin je nu niet reeds een nieuw leven en is dat niet soeter dan het oude? Zeker zal het nieuwe nog soeter zijn als het oude uw wijzer heeft gemaakt. Maar oh mijn zuster zijn we zinnig worden. Dochtertje, zijn we niet elke nacht waanzinnig als wij dromen en zie, hoegen we even helder zij tevoorschijn gekomen uit uw waanzin zoals wij wakker worden uit een droom. Gij waart het niet, maar hoe lichaam dat raast evenals het koortsen en eilen kan en verdwaasen door de ouderdom. Aan uw dieper zelf raken die stoornissen niet. Het wichteraal er nog hoewel zij zacht dat Paula scheiden wou. Ze wilde nog zoveel weten is het dan goed geesten op te roepen, zuster Paula. Hoor, mijn lieve, nu is het ik samen afgelopen. Ik weet niet meer en moet dan maar zakken. Ik zelf zou de geesten zeker met rust laten als ik het helpen kon. Maar zover ik weet heeft Valérie ook niemand opgegroepen. Ik vrees als ik open mag spreken, dat het uw armvriendje zelf aan rust gebrekt. Gedagterijk en pijzend ging het wiegheen en thuis schreef ze haar brief aan Gerard. Ze had die naal zo lang overdacht, ze hadden maar voor het opschrijven. Hij was zeer kort en demoedig. Gerard, wilde jij mij vergeven en weer tot u nemen. Ik heb veel verschrikkelijks ondervonden en ben door en door veranderd. Ik heb nu een wens, namelijk aan u goed te maken wat ik u misdaan heb. Ik weet zeker, ik voortaan geduldig en tevreden uw leven lang bij u zal blijven en goed en liefderijk voor u zijn. Antwoord mij spoedig, adres Jean Jacques, 42 en zend mij dan geld voor de reis, want ik bezit niets. U diep berouwvolle het wieg. Toen zij deze brief bezorgden en dit aantekenen had zij onmiddellijk het gevoel dat zij een dwaaze en hooploze daad deed. Zij wist voor maakt zeker dat haar verzoek vruchteloos zou zijn. Zij schreef in haar dagboek, 4 juni Hollands zomerweer, lieuwe wind prachtige grote wolken, nu en al regen. Oh, dat ik misschien mijn land weer zal zien. Ik kan het niet denken, het zou te heerlijk zijn. Ik heb een duidelijk voorgevoel dat Gerard mij afwijst en ik droomde zo teder van hem. Hij was mijn echte man, droomde ik. Maar ik verlangde toch de ganste dag na erg en bleef even nauwkeurig als altijd de plakbladen na lezen om zijn naam. Ik bestelde mijn laatste geld en de brief. Door al het thuis blijven werd ik op het werk weer teruggestuurd. Als Gerard mijn antwoord. 5 juni. Ik ga elke dag naar het boskantoor, als kon ik de brief opvangen. Ik heb geen centiem en ik leef van broodjes die Jule mij geeft. Een vreselijk twistdroom met erg. Hij was zo hard en toch moest ik al doordenken waar hij zijn kan. 6 juni. Regen. Goddank ontmoet ik gisteren heer en twee dames die uit een hotel kwamen en op Hollands leken. Ik zei dat ik over een week een betrekking zou krijgen, maar nu honger leed. Het was geen leugen, tungt me. Ze gaven me vijf Franks. Ik leef in ontdraagelijke spanning. Ik slaap haast niet. En toch voel ik mij niet zo ongelukkig. O, nee. 8 juni. Nog geen bericht. O, god, o, god. Maar iets merkwaardigs. Ik was weer aan het boskantoor en zag een jong man die ik dadelijk voor een Hollander aanzag. Vriendelijk en goed gegleed. Ik keek op het adres van een brief die na ik kreeg aan het loket en las trof mij vreselijk. Toen dacht ik dat is zo beschikt en ik sprak hem aan in het Hollands. O, wat was het heerlijk dat te spreken als melk in de mond zo zacht en vlot. Eerst deed hij wat vreemd, maar toen geloof hij mij. Hij is een neef van Johan, woont in Gouda. Hij kende mijn naam wel en menen te weten dat mijn vader dood is. Arme, goede vader. Zal ik die niet weer zien? Ik ben van alles zeer oversteuren en ontroerd. Hij zal mij komen opzoeken. 9 juni. Terwijde is bij mij geweest. Hij vermoedt niets geloof ik van mijn slechte leven. Wat is dat een heerlijke gevoel als onschuldige mensen samen te praten. Hij is een echt goed Hollander. Hij denkt geen kwaad. Hij gaat vanavond naar Holland en zal Geert en Joop opzoeken. O, wat is God goed voor me? Tot zolang kan ik het wel uithouden. Terwijde zal Goud schrijven. Hij was zo kies en deelnemend van zijn jonge vrouw en het kleine kindje thuis. Ik had werk mee goed te houden. De dag nadat haar Hollands bezoeker vertrokken was kwam Gerards brief aangetekend zodat het haar moeite en omslag kostte hem te krijgen. Hij bevatte haar eigen brief geopend en daarbij het volgende schrijven. Onder getekende het handschrift niet ter stonderkennend heeft bijgaande brief bij vergissing geopend. Hij verzoekt mevrouw Hedwig Wijbrands Marga de Fontaine zich niet weder met hem in betrekking te stellen zullen de verdere briefen ongeopend worden vernietigd. Gerard Wijbrands maar de brief bevatte bovendien nog een bankbillet van duizend gulden. Einde van hoogstuk 30 voorgeleest door Karole Jansen Rotterdam 7 april 2010 www.karolejansen.nl Van de Koelemere des Doods hoogstuk 31 en 32 dit is een Librivox opname en dus vrij van noteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen van de Koelemere des Doods van Frederik van Ede hoogstuk 31 2 dagen bleef Hedwig besluitenloos op haar kamer ze durven het geld niet wisselen en toch wist zij dat ze naar Holland zou gaan toen eerst kwam langzamerant het plan tot klaarheid dat haar verdere levensloop heeft bepaald het vormde zich door samenwerking ze wilde zeer sober leven buiten alle verleiding en niet meer in een grote stad ze wilde een leven van liefde werkzaamheid leiden en ze wilde eindelijk toegeven aan haar steeds sterkerwoordend heimwee naar het geboorte land al zo dacht zij om Merviste en Harmses hoeven en zij verlustigde zich als in een bijna al te heerlijk verschiet in het vooruitzicht dat zij daar leven zou toen zij veel gebeden had en zichzelf uur aan uur gepeld en uurtige of gevaarlijke beweegredenen te vinden achter zij zich gereed en besloot nu nog het moeilijkste te doorstaan het afscheid van Zuster Paula zij kwam op een en morgen gekleed uit haar kamertje en wilde de trap afgaan op weg naar het hospitaal toen ze beneden spreken hoorde met de concherge het was een vreemd bezoeker zij hoorde het Frans met Hollands accent Mardam Jean Fontaine zet die zie en toen een bekend krugje ook verschrikken deed zij wist het was Ritzert en zij zag met haar dagelijks duidelijker worden de zienerschaven in haar oogwenk als een helde beeld voor zich hoe hij hier kwam terwijde was bij Joop geweest en Joop had Ritzert die in Laubzicht was geseind onmiddellijk was Ritzert haar gaan zoeken Hedwig zag voor haar verbeelding duidelijk de blauwe drukletters van het telegram maar dacht toch dat ze dit maar als het meest waarschijnlijke onderstelden daar stond het wonderbare de helde zientijd eerst later begreep ze dit toen zij hoorde dat zij ook de plaats van Ritzert verblijf juist had gezien zij bleef enige seconden stilstaan boven aan de donkere trap rillend van spanning zij kon neer zien op de verdieping onder haar daar was een venster waardoor zwak licht scheen op de trap ze wilde Ritzert zien langzaam hoorde zij hem de trede opgaan toen kwam zijn hoofd in het licht ze zag dat hij een baard had gekregen hij had zijn gezicht oudzag en gegroefd dat de grijze vlokken bij z'n slapen waren snel ging zij in haar kamer sloot de deur met sleutel en grendel en knielde neer voor haar bed de handen om de oren het gezicht in de deken zo door stond zij de zwaarste weilen haar slevens zij kon zich het horen niet beletten ze hoorde hem kloppen toen roepen eerst Frans en haar aangenomen naam daar naar Hollands en Hedwig Heddy de huist op de oren de lippen op een en bleef liggen eindelijk het scheen zeer lang hoorde zij hem met een spijtig half jammerlijk steunen de trap weer afgaan langzaam en voorzichtig om de duisternis toen nog langspreken met de concierge eindelijk stilte toen kwam Snarpunt-Berau om wat zij gedaan had maar zij kenden dit en sprak op vrede spotten de toon met zichzelf ja wel, nou spijt, dat kennen we denk je, het is gebeurd, schik je nou maar hoe eer, hoe beter liever moederen baat niet dat was de enige wijze die zij vond om de vlijmende pijn te verdoven toen ging zij uit, wisselde het geld betaalde haar kamer en dan afscheid van de verhuurders ze zeiden dat zij de heer die haar geweest was, niet wilde zien als zij terugkwam moesten ze dat zeggen aan zuster Paula vertelden zij het gebeurden heb ik goed gedaan, volg zij zuster Paula's klare ogen stonden rustig en dankbaar haar blik ging diep en innig in het wiegs ogen maar zij zeiden toch hoofdschuddend en de brouwen hevend dat moet je mij nooit vragen lief kind dat weet jezelf altijd beter of je zult het beter bemerken zie mijn zuster, als het mij niet zo slecht gegaan was in die tijd, als ik zijn reine vrouw was gebleven dan had ik hem niet zo laten heen gaan ik zou nu nog geduldiger met hem zijn en hij zou de eindelijk het kibbelen wel verleerd hebben nu de een mijn afwijs, zou ik de ander trouw zijn gebleven, maar nu kon het niet dat voelt geen niet waar zo kon het niet zo kon ik niet bij hem terugkomen voelt het zuster Paula ja, dat voel ik en ik geloof dat het zo in alle opzichten ook veel beter is maar het is hard dat hij niet weten kan waarom ik zo deed maar hij heeft me ook nooit goed begrepen hij moet veel geleden hebben door mij, arme man toen het dan werkelijk op een scheiding ging zij zuster Paula lieve dochter, nu heb ik nog één verzoek wilt je me met een rustige liefelijke herinnering aan u achterlaten ja, hoe kan ik dat bewerken? zegt wel, soms lijkt het alsof je aan mij denkt als aan een engel het wie gekeken met wijden verbaasde ogen aan zeker doe ik dat, hoe zou ik anders? dat mocht genieten tochtertje, het bezwaart me het is onwaar en onvrouw ik zeg niet dat ik een grote zonderes ben ik ben bevoorrecht met veel goede hulp en tijdige leerling en dan is het niet zo moeilijk te gaan, maar mijn leven is evenvol platte, saaie, sommere moeilijkheden en beslommeringen tirayaman, evenvol wijvelingen en zwakheden als van andere mensen zou je dat goed blijven onthouden het zal me moeilijk vallen maar ik zal het beproeven en mag ik u schrijven en zal geen me antwoorden? liever niet tenzij een ernstige noodzaak laat ons alkaars beeld helder behouden het is zo genoeg wij vinden elkaar wel weer in het andere land de volgende dag was hetwiegen in haar geboorte stad en liep een schuwe vreemde door de straten het was heet en ze was dof en moe en het weer zien was te heftig begeerd om verbevredigend te zijn ze was bang Holland zag wildere groen, fris en rijk maar de stad gaf haar de indruk van stugge bekrompheid en doodsvatzoen men keek haar een weinig na in de straten ze wist dat zij eruit zag als een zonderling tenminste als een uithemse zij voelde hoe het sterke inwendige leven dat zij geleid had haar uiterlijk gaandeweg had doen afwijken van het geijkte en gewone dat zij nou keurig kon nagaan waardoor zij wist dat haar gezicht van magerd was en scherpe trekken had gekregen op het korte haren droeg zij een rond veel te roetje ze had voor haar vertrek in Parijs een kleed gekocht ruim van snid en even donkerblauw om het middel omsloten door een bruin ledere gordel zo bleef haar dracht onveranderlijk tot haar dood zij voelde geen behoefte tot verandering en zou haar geen slag meer van gehaald hebben haar bekoorlijkheid was niet verdwenen maar alleen zichtbaar voor wie haar van daarbij toesprak of een zeer vrije smaak had die zag het lieftallig nog in gebaren en blik maar de menigte haar ziende tussen haar medemensen bemerkte vooral aan haar de uitzondering het kenmerkende dat sterk geestelijk leven ongezocht heeft en dat wel dwaaselijk van buiten al voor het nageboots door wie je van zulk leven de schijn willen dragen eerst op Joop's kamer voelde zij zich meer op haar gemak het eerste ondegaan van algemene bevreemding en spotachtig naastaren was haar zwaar gevallen Joop was zeer achteruit gegaan tekenen ging niet meer spreken moeilijk Jantje was geheel dezelfde gebleven Joop keek haar met scherpe ogen aan de lippen saamdrukend en lang knikend toen met wat lallende stem blikse jij hebt geleefd vrouwke het wiegt nam zijn twee slappenhanden ja ik ben heel wat dichter in je buurt nu nou weet ik wat leven is en ik verlang haar nog meer en niet naar het eind en zij sprak van de dood die leven brengt maar Joop misschien wat afgunstig zei ach kom wat is dat voor mystieke onzin leven is het enige en dood is niks dat zijn weer van die kunststermen zo'n diventaal onder mekaar de vrije met slaas tijd is voorbij vrouwke niks van die esoterische grappen noem de dingen bij de namen die de hele wereld gemaakt heeft ik weet geen beter naam Joop het is mij zo alleen duidelijk ik voel het eigen in mijn sterven en god in mijn leven het doet pijn en maakt gelukkig Joop promde wat en bladerde onhandig in een boek toen zei hij opeens met zijn beminnelijke lach nou ja, wat doet het dan noem jij je dan maar zo kunststermen worden wel eens gemeengood de wereld heeft wel wat anders aan het hoofd als namen te bedenken voor zulke zaken wie denkt over vragen aanbod in plaats van dood en leven een tijd pijnzins en toen weet je wat je ook kan zeggen het is de overgang van zelf tot zelf van de tijdelijke eigenen zelf tot het zelf het tijdeloze dat alleen is het wie vertelde lang een deel van haar wedervaar en over Gerard en Ritzert maar zij verklaard haar gedrag niet geheel Joop was bedroefd om zijn vriend Arme Kerel hij heeft een zware tijd je hebt een slag van oor ze in het vuur te brengen zou hij hertrouwen Joop? nooit denk ik hij had er genoeg van zei hij ik geloof dat hij het een smerig streek vindt van jou, hoe van de natuur of van de voorzienigheid dat weet ik niet hij kan niet van je los komen dat weet je zeg maar dat ik nooit van hem los kom maar dat ik hem nooit weer zien kan nooit Joop kijk haar verwonderd aan hij bent er eentje geworden hoor ik had dat niet achter je gezocht en wat ga je nou doen ik wou bij Harmsen gaan wonen in mijn oude heerlijke land ik wou bij hen in huis wonen en voor ze zorgen voor hen en voor de kinderen dat is goed voor mij en voor hen ik wou hem over en verquisten wat ik gedaan heb hoe lijkt het je je hoopt knik de zachtjes mooi, mooi, het lijkt me wel als je maar bedenkt als je maar bedenkt dat het allemaal nog maar modderen en labwerk is om het onrecht aan de arme bliksem schoen te maken moesten we ze de werk teruggeven waarvan we geleefd hebben en de grond waarop we ze in slavernij houden oh zei het wie, dat ga ik ook doen Harmsen hoeveel is van mij die ga ik ze teruggeven joop lachte met zijn ruwe lach lekker, nou herken ik je pas weer nou ben je weer hetzelfde grappige onnozelen vrouwke maar dat is best, doe je maar dat is vast één, één schaap over de brug één onnozelschap nu lachten ze beide het wie ik zei het is dat ik het zo heerlijk vind anders zou ik wel zeker zijn dat het goed was nu kan ik niet vertrouwen op mijn gevoel na joop, vertrouw maar ik zou niet weten wat je beter kunt doen ze zullen je uitlachen en dit is al één goed ding maar zorg dat Harmsen niet er onderraakt ik zal Ritzert om geld voor je vragen neem dat aan, hij kan het wel missen en je zult het beter besteden dan hij en beloof me dat als ik dood ben ik ben hard op weg, dat Monica bij je mag komen doe je het het wie ik beloofde en Jantje is weg maar zij kwam nooit, want na jopes dood en hij was geen werker later heftig volksleider nog menigmaal zag hij het wie jope terug want toen ze eenmaal buiten woonden tussen de grove landlieden toen gevoelden ze dat het goed en nodig was haar regies van tijd op tijd te prikbelen en op te wekken daarom ging zij geregeld naar jope terug om met hem te praten wetend dat het ook hem een grote lust was en hij zorgen wel dat zij nooit iemand ongewenst ontmoeten het gaan naar de stad, haten ze vreesde de straatjongens die haar naariepen ze vreesde de burgers die achter de dorschijne de gordijnen in de sombere kamers naar haar geleurden ze vreesde de wandelaars die haastig omkeken als ze strak vooruitzien door de straateliep er was een plein tegenover het gebouw waar de heren smiddags bijheen kwamen om drank te drinken en als zij dat overstak dan zag zij hen zitten, dik en verwaten met gekruiste benen achter de glazen gekruiden je never de sigaar in de mond en dan grond ze het in haar oren en het was alsof zij hen hoorde zeggen kijk daar heen je die vrouw van wij brand eerst ferm aan de rol geweest en nou vroom geworden dat zie je meer daarom ging zij het liefst avonds en dan liep ze het hele eind weegste voet en snachts weer terug vrees voor moord of aanranding had zij nooit gekend en nu al een minst het zou het naast zijn voor de moorden naar de vrouw harmse die niets van haar moed begreep zij ging ook als er muziek was in de kerk de deed zij alleen voor Bach als zij muziek gespeeld was dan was zij er altijd kan trotserend de blikken der bekende nietziend of bemerkend geduldig in haar donkerhoek en het scheen haar of zij dit lavende wel ten eeuwige dagen door zou kunnen indrinken zonder verzading of moeheid zij richten haar leven al dus in zij liet aan het huis van harmse een vertrekje bouwen uitziend op het meer daar stond haar bed, een stoel, een tafel, een kast een zinke bad en aan de wand een klein boekenplankje de muren wit houdt, zonder spruiken of platen later na Joop's dood een paar fraaie waterververtekeningen van Ritzert die haar aas aandenken liet op haar tafeltje altijd bloemen en schrijfgerij zij schreef geregeld haar dagboek oorsprong van dit verhaal die Joop haar leende ze stond om half zes op en dronkte haar koffie met harmse en de vrouw dan hielp zij de kinderen aankleden en het huishouden bij herraderen na het ontbijt om 8 uur van brood en melk ging zij met harmse te veld en hielp hem bij de arbeid of ze bleef thuis en hielp de vrouw bij het goedwassen bij het middagmaal had zij spek, aardappel en groente daarna ging zij bezoeken brengen in de omtrek waar zieken waren of onverzorgde kinderen zavonds kreeg zij weder koffie met brood en zat dan van 7 tot 9 uur alleen te lezen of te schrijven zwinters bij lampje en kageltje dit alles was niet zonder velenleiteleurstelling en gestaardige moeite van een idyllisch leven had het weinig veel minder dan zij zich had voorgesteld het kwaad waar tegen zij streed was te oud en te machtig om zichtbaar voor haar zwakpogen te wijken zelfs in de veilheid van het gezin of het boze karakter der vrouw vermocht zij maar weinig te wijzigen zij was blij haar eigen kamer en lijf en de kinderen tendelen reind te kunnen houden en de ergste nood van het gezin te stillen met haar geld maar zelfs dat weinige wat zij bereikten maakte haar dankbaar zij was in waarheid wonderbaar gelukkig ondanks moeite niet lichte onderdrukken kooslegheid en zondere buien haar lustgewaarwoordingen hadden een stadige kracht en zeer grote verschrijdheid alles genoot zij het aansteken van haar lampje het beeen zitten rondom het sobere maal het mooie daar kleine dingen in de natuur der mosplantjes op het dak der bedouwde spinnenwebben der vogels der bloemen en de kleine tekenen van goede wil en dankbaarheid in kinderen of mensen en als meer groot zijn verheven aandoeningen de morgenschemering wens zij uit had de avonthemel boven het meer de voorjaarsgroening de zilverere regen de stille bleke mist de plechtige sterrenacht al haar gewaarwoordingen hadden een kern van lust in zich en dat terwijl zij dien lust daarin niet meer zocht maar haar verlangen richten naar het nog onwaarneembare en die lust was er altijd en liet zich beschouwen zonder te vergaan voorgoedweg ging ook die vreemde twijfel aan de echtheid van haar goede gevoelens het bekommende haar niet of zij wel zo goed was en nu lachten zij om die oude twijfel die verdwenen als een spookbeeld en keerden niet ook de dodelijke angst voor terugkeer van haar waanzin verging van liever Lee wil god mij dat weer aan doen het is goed, zei zij en dat gaf volkomen rust en de waanzin dreigde ook niet eenmaal haar zwaarste leiden was het verlangen naar Ritzert en de gedachte dat hij haar nooit in het leven zou begrijpen maar zij hield getrouwelijk stand Mervisté was en bleef onbewoond maar werd in delen als akkergrond bewerkt haar heerlijkste uren waren die zij eenzaam doorbracht in de verwilderde tuinen op haar kinderleed en kindervreugd zag zij neer met een rustig, vreugdrijk meerderheidsgevoel in zwakker ogenblikken met teren die beweem moet in betere met een blij beschouwen het geluk proefend als weder doorleeft het saaien opmerkzaam herdenken ter beter doorgronding het droeven minst beachtend maar haar tijden vanzelf schouw en inkeer waren nu groot en menigvuldig het waren niet meer seconden maar uren soms dagen de wisselingen van dit leven, de schaduwen en de hoge, stille lichten eisen een andere beschouwingsfeer en zijn ook ter verwoording ongeschikt hoger leven betekent ook wijziging in de tijdsbeweging zodat dagen worden als seconden en seconden als jaren het wieks laatste levensjaren voegd het niet te beschouwen als de vorige aan op en neergangen aan stuk voor stuk achterin volgens bij één gegaarde wijsheid en torensgewijs opgebouwd geluk al deze woorden zijn beeldingen en beelden ontoreikend want hoger leven is meer concentratie, samendringen van toekomst en verleden van al in één dan evolutie of overgang van één en ander, meer verstilling met toenemende innerlijke spankracht dan beweging in deze ofgeen richting eens ging ze naar de hoofdstad en bezocht Leonora het was Herman voorspoede gegaan, zijn praktijkbloeide hij bewoonde een groter huis op een kracht er waren reeds drie kinderen Herman was weinig veranderd maar Leonora was gezet geworden het wieg ontmoette haar op straat voor het huis toen ze thuis kwam van de wandeling met meid en kinderwagen ze droeg een nette deftige japon een hoed met gase sluien voortgelaten met een gezondescherm zeer hartelijk ontving ze Hedwig en liet haar wel in gerichte huis zien marmeren gang, ruime kinderkamer salon met deventer tapijt nickelen vuilkachel en notenhouten meubels een studeerkamer voor Herman met een bronzenbeeld hygréa geschenk van hun herstelden zij vertelde van haar rijtje van deze zomer en van het geld dat ze jaarlijks konden beleggen en vroeg Hedwig te blijven aan de maaltijd ze voelde zich zo wonderlijk beklemt en ongelukkig hier dat zij het vriendelijk aanbod afsloeg en ook haar bezoek nimmer herhaalden heen gaat verwonderden zij zich over de afschuw die zij onder vervonden had bijna zo sterk als vroeger van de knopenwinkel en zij achten zich aanmatigend omdat zij deernis voelde met deze zich gelukkig achtende in haar kamertje aan het meer teruggekomen dankte zij god voor haar geleden ellende en haar toevlucht en dat zij dit einde het leven mocht zolang het hem behaagde einde van hoofdstuk 31 hoofdstuk 32 Joop stierf twee jaren na Hedwig's terugkeer Hedwig vijf jaar later in haar 33ste levensjaar haar leven verliep gelijkmatig en stoorloos tot het einde in kalme helderheid de schone dromen die ze in haar dagboek beschreef haar haalde zich en sprijde glans ook over haar dagen zij wist telkermade stelliger dat het waren de eerste schemerlichtingen van hun langzaam nadertrekend hoger en klaarder bestaan terwijl de vreugde in dit leven niet min gestaardig fijner en intenser werd toen kreeg zij in een guur herfstgetij longontsteking en bezweek in tien dagen tijds zolang haar geest zich helder uiten waren het uitingen van tevredenheid en dankbaarheid de boeren die van haar hielden en voor wie zij niet meer was de zonderlingen maar zuster Hetty een vertrouwd en nuttig persoon behorend in de streek als dokter en notaris kwamen zwaarstappend van alle kanten met zwarte dracht en vers gewitte klompen en zaten met plechtige gezichten koffie te drinken in Harmsus huis en te horen naar het lofttuiten de praatzieke vrouw toen begroeven zij haar in een grote stoet op het kale kerkhoffje waar ook het lijk van haar moeder lag een vriendje Johan einde van hoofdstuk 32 einde van Van de Koelemeren des Doots van Frederik van Ede voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 7 april 2010 www.karolajansen.nl