 Salam dəyəri dinləyicilər, bir-birindən maraqlı yazılanın səsləndi yazın çoxya qverilişi efirdədir. Yenə də maraqlı bir yazı ilə. Bu dəfə sizə ədəbiyyət üzrə Nobel mükafatı almış Belarusiyası Svetlana Aleksiyev için meşhur Nobel nitqini səsləndirəcik. Dinləyin və dinlədin. Mən bu tribuna da təkdəyənmamışım. Mərəmə trafımda səslər var. Yüzlərlə səs. Onlar həmişə mənimlədir. Uşaqlıqımdan bəri. Mənkəttə yaşamışam, biz uşaqlar çücədə oynamalı xoşlayırdı. Aqşamlarsa skamyalar magnetçin bizi öz nə səkirdi. Nizə diyerləri yorğun mənələr, evlərinin yandaki bu skamyalarda otururdular. Onların heç birinin əri atasığı qardaşları yox idi. Müharibədən sonra kəndimizdə kişi olduğunu xatırlamran. İkinzi, dünya müharibəsində hər dört Belarus'tan biri ya Belarus öncəpəsində yədə partisancı mühac olmuşdu. Müharibədən sonra bizim uşaq dünyamız qadın dünyası idi. Hər şeydən çox yadımda o qalopçı qadınlar ölümlə yox sevgidən danışardılar. Ağırıncı gün sevdikləri insanlarla nezəsa ollaşmışdılar, onları nezə gözləmişdilər və yenədə gözləyirdilər. Uzun illər kezmişdir, amma onlar gözləyirdilər. Qoyəlsiz, ayıqsız gelsin, onu əllərim üstə qəzdirərəm, əlsiz, ayıqsız, deyəsən mən sevgilin ne olduğunu uşaq yaşlarımdan bilirəm. Qulobərdə yirdi ki, o gələm adamıdır. Mən deyə bilərəm ki, Qulag adamıyım. Şütsələ gədən də Qulagma hansı sözlər, ifadələr, nidalar dəyəndə həmişə düşünürəm. Bir gör nə qədər roman etibcədir? İzi də qalmır. Zamanda, qaranlıda insan həyatının bir hissəsi şifahidir. Ona ədəbiyyətə qazandırmaq nəsi bolmur bizə. Biz onu hələ giymətləndirmirik, o bizi heyrətləndirmir hələ. Mənim məhəs, oya xalayıp əsirinə sevirdi. İnsandan şəxmi sevirəm, təşbir insan sesini sevirəm. Bu, mənim ən böyük eşkün və əhtirasımdır. Mənim bu tribuniya yolum qırxillik uzun bir yol olup, insandan insana səstən səsə. Deyə bilmərəm ki, həmişə qatlana bilmişəm. Dəfələrli olup ki, insandan diksinmişəm və qoxmuşam, heyrət və iqraq duymuşam, eşitdiyimi unutmaq istəmişəm, xəbərsiz olduğum zamanlara dönmək istəmişəm, çözəl bir insan görməkdən seviniz duymağım daz olmayıb. Mən elə bir ölçədə yaşamışam ki, orada bizi uşağıldan ölməyə öyrədi bilər. Ölməyə öyrədi bilər. Bize deyirdilər ki, insan özünü fəda etmək üçün, yammaq üçün, qurban getmək üçün yaşayır, silahlı insanı sevməyə öyrədirdilər. Başqa bir ölçədə böyüsəydim, bu yol kesə bilməzdim. Şər amansızdır. Ona qarşı peyvəndin olmalıdır. Biz cədlatlar və qurbanlar arasında böyümüşük. Bəcədə valid elərimiz qurxu içində yaşayır, bizi hər şeyi yaxud, həç nəyi demirdilər, amma həyatımızın havası onunla zəhərlənmişdir. Şər bizi qaraba qara izləyirdi. Beş kitab yazmışım, amma mənə elə gəlir ki, onların havası bir kitaptır, bir utofiyanın tariqı haqda kitab. Varlam Şalamov yazırdı. Mən insanlığın həqiqi yenilənməsi uğrunda nəhenc və uduzulmuş bir döşün iştirakçısı oldum. Mən bu döşü onun qələbə və məqlubiyyətlər tariqini bərfa edirəm. Yer üzündə səmavi səltinət qurmaq istəyirmişdir. Zənnət, cünə şəhəri, amma ahri ne oldu? Yerdə qam dənizi qaldı. Milyonlarla məhvədilmiş insan həyatı qaldı. Vaxt oldu 20. yüzyılın heç bir ideolojası kambunizmlə qiyaslanmaz oldu. Qərbli intelektuallar və bütün dünyanın insanlarını heç bir ideoloji onun qədər cəlp etmədi. Raiman Arom Rusin qılabını intelektuallar üçün diriək adlandırırdı. Kambunizm ideasının ən azı 2 minil yaşı var. Ona Platon'da rəskəlirik, ideal doğru dövlət təlimində. Ona Aristophan'da rəskəlirik, hər şeyin ümumu olacağı zaman haqda arzularında. Thomas Moore və Tom Moza Kampanella da daha sonra Sensimunda, Furyedə və Owen'də. Rus ruhunda ələ bir şey var ki, bütün bu cirkabı rəyallığa seyirmək üçün cəh göstərməyə vaadar etdir. 20 il bundan qabaq biz kırmızı imperiyanı lənət və göz yaşırla yola saldık. Bu gün artıq, yaxın tariqə, tariqi təzürbəkimi səkətcə bəxə bilərin ki, bu ona görə vacibdir ki, sosializmaktan müvahisələr həldə səncimdir. Yeni nəsil yetişib, onların ayrı dünya görşü var. Amma yenə de Marx və Laine-i okuyan gənzərin sayı az deyil. Rus şəhərlərin də Stalin muzeylər açırlar, ona heykəldər qoyurlar. Kırmızı imperiyaya yoxdur, amma kırmızı insan qalır, davam edir. Atam bu yaxımlar dövildi. Sana qədər inadzil komünist idi. Partiya bilətini qoruyub saxlıyırdı. Savak sözünü həc vaxt dilmə gətirə bilmərəm, yoxsa atamı də belə adlandırma olardım. Dəni arası doğmalarımı da, tanışlarımı da, dostlarımı da. Hamısı oradan gəlir, sosializmdir. Aralarında idealistlər az deyil, romantiklər az deyil. İndi onlara birat da qoyublar, çöyləlik romantikləri, utopiya kulları. Onlar başqa dür də yaşayabilərdilər, amma səvət həyat yaşadılar. Niyə? Bu suala uzun müddət sabahtarmışam. Bu yaxınlara qədər SSR-i adlanan nəhəngi bir ölçəni baştan başa qəzmişə, minlərlə lent yazları qeydalmışam. Belə olub sosializm, belə olub bizməyatımız. Qalıqlardan, törtöküntülərdən sosializmin, əvh tarixini, daxili tarixini toplanmışam. Onun insan ruhunda nəzə yaşadığını toplanmışam. Mənə baxın bu, çitik məkən maraqlandırır. İnsan, bir insan. Əslində hər şey orada baş verir. Nuharibədən dərxal sonra teodor adorunu silçələnmişdir. Asfansibdən sonra şiəri yazmaq vəhşiliktir. Mənim müəllimim adını bu cüm minnət tarılıqa çəkdiyim ales Ademovisdə hesab edirdi ki, 20-ci üzrün dəşətləri haqda Nəsr yazmaq çafirliktir. Bu yerdə özündən nəsə uydurmaq olmaz. Həqiqəti verimək lazımdır. Olduğu kimi. Fövqala dəbiyyət tələb olunur. Şahid danışma olur. Bu yerdə nithi şəndə sözləni xatılılmaq olur. Deyirdi ki, həs bir rəstam riyallıqa tabiyyətirməz. Mənə həmişə nə rahat edip ki, həqiqət bir qəlbə bir ədlə sığa bilmir. O bir növ doğranmış şəkildədir. O çoxdur və dünyaya səpələnib. Təstəkimiz ki, deyir ki, insanlıq özü haqqında ədəbiyyətdə yazdığından daha çox şey bilir. Mən nəydirə, mən gündəlik hissləri, fikirləri, sözləri toplayram. Öz zəmanəmin həyatını toplayram. Mənə qəlbiyyin ruhun tariqı maraqlıdır. Ruhun həyatı, böyük tariqın buraqdıqlarını, yoxardan uşağı baxdıqlarını toplayram. Buraqılmış tariqlə məşğulam. Az əşitməmişəm ki, bu ədəbiyyət deyil, sənətdir, dokumentdir. Bəs nədir bucün ədəbiyyət? Bu suala kim zəva verər? Biz indi əlbəlkinlən daha sevik yaşaydı, məzmun formaya sığmur. Onu sındırır və dəyişdirir. Hər şey öz hətlinə aşır, musikidə, rəsimdə, sənədli sözləri öz hədlərindən çıxır. Fakt və mənə arasında sərhədi yoxdur, bilir, iqər nə qarışır? Şahidin de hissləri var. İnsan danışar kən yaradır. Heykəltıraş mərmərlə çarpışan kimi? O da zəmanla çarpışır. O aktör və yaradızıdır. Mənə kisik insan maraqlandırır, kisik böyük insan. Onu görə ki, kisik insanı istirabları böyüdür. Kisik insan özü mənim kitablarımda öz tarıq səsin danışır, öz tarıq səsi ilə bircə böyük tarixində. Başımıza gələnlər hələ dərç olunmayıb. Danışmaq lazımdır, əbbəzi danışmaq. Biz bundan qorxuru, hələ öz keçmişimizlə baş edə bilmirik. Dastayıviskinin zilinə rəsərində şatox sevbətdən əvvəl Stavroqinə deyir. Biz işi varlıq və düzsüz aləmdə üz üzə gəlmişik. Dünyada sonumuz dəfə. Saqlayın tonunuzu və insanın səsi ilə danışın, həc olmasa bir dəfə insanın səsi ilə. Mənim öz qəhrəmanlarımla səhbətləriyim təxmi ilə belə başlanır. Əlbət də insan özü əmanəsindən çıxşıdır, o boşluqdan danışa bilməz. Amma insanın qəlimdə yol tapmaq sətindir. Onu əsirin xurafatı, ehtiras və alınışları zibilləyib. Televizorba, Qazətləri zibilləyib.