 Voor de eerste druk, voor de tweede druk, voor de derde druk, uit familie en kennissen. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders. Familie en kennissen door François Haversmiet. Voor de eerste druk aan mijn ouders. Het is misschien een beetje kinderachtig voor mij. Ik wil zeggen dat er mogelijk wel wat de grote ingenomenheid uitspreekt met mijn eigen geschrijf. Maar ik wens mijn boekje op te dragen aan u. Nooit had ik gedacht dat het een boekje worden zou. Het waren maar van die losse stukjes of gedeelten van stukjes die ik hier en daar heb voorgelezen. En ze vormen dan ook zo weinig één geheel dat ze elkaar op allerlei punten tegenspreken. Doch niemand zal zich daarover minder verwonderen dan gij, omdat niemand beter weten kan. Hoe haast alles wat in dit boekje te lezen staat, lauter, verdicht is? Alleen dat van de pastorie van grootvader? Dat lijkt wel wat op een verleden waar aan ook gij nog met dankbare liefde terug denkt. En ja, dan is er nog iets in mijn boekje. Dat is ook niet voorzonnen. Ik hoop namelijk dat ik hier en daar de indruk geef van een recht gelukkige jeugd te hebben gehad. En als er iets waar is, dan is dat het. En nu wil ik het meteen maar zeggen, hier dat alle mensen het lezen kunnen. Hoe gij het zei, die ik daarvoor danken moet. Gij, die voor uw kinderen auto's de beste vader en moeder vaart. Mocht gij het nog wat blijven en steunen u daartoe onder de bezwarend van de oudendom, die goede God, aan wie gij ons steeds hebt leren geloven. Minder met woorden dan door de bewijzen van uw eigen goedheid. Uw 1876, Franswa. Voor de tweede druk aan mijn ouders luiden het voor de eerste uitgaaf van familie en kennissen. Maar nu, voor de tweede druk, kan dat niet meer. Wat ik, zoals het meeste in dit boekje, luid of verdicht had, bleek achterna voor spelling geweest te zijn. Toen de een het huis was uitgedragen, had de ander geen rust meer voordat ze weer bij elkaar waren in de eeuwige woning. En dus zal mijn boekje dan nu maar zonder opdracht de wereld inmoeten? Oh ja, waarom niet? Het heeft op zijn eerste reis vriendelijke lezers genoeg gevonden en zachtmoedige beoordelaars om het niet gerust te durven laten gaan. Hoewel, als ik bedenk dat ik al het gebrekke onverandert heb gelaten, wat mij toch ook door deze en geen onder het oog werd gebracht, om de waarheid te zeggen, heb ik de gemaakte opmerkingen wel in dank aangenomen, maar ik zag wezenlijk geen kans met behulp ervan, mijn boekje te verbeteren. Dan, ja, dan zou ik haast vragen of het maar niet voorstandiger geweest was deze hele tweede druk, stilletjes, toch neem. Dat ging immers ook niet. Niet eens een tweede druk, wat een schande voor familie en kennissen. Daarom, in vredesnaam mijn boekje, beproef het nog eens. En voor deze keer, zomaar kwam het er ooit toe dat jij voor de derde maal gedrukt moest worden. Wie weet of ik u dan niet opdrog aan mijn kinderen. 1881, Franswa Haversmiet, voor de derde druk. Nu familie en kennissen in zo'n sierlijk kleed voor een dag komen, heeft de uitgever gemeent dat ook enige van de hier en daar verspreide verwanten en vrienden van de partij moesten zijn. Het is anders met zulke uitgebreide invitatieën, wellends gevaarlijk. En er loopt licht iemand onderdoor die allemaal half bij hoort. In tussens gaat dat minder als de heersende toon, maar de rechte is. Deze ofgene zal misschien vinden dat het gezelschap, ondanks het mooie feestgewaad waarin het gestoken werd, wat ouderwets is gaan worden. Maar ik weet er ook die daar juist van houden en weer andere vragen niet naar oud of nieuw, als zij er maar iets schoens en goeds in vinden dan. Al dus is de schrijver begonnen, de derde druk in te leiden. Hij had dan zijn boekje kunnen opdragen aan zijn kinderen, maar zover is hij niet gekomen. Den laatste zin reeds heeft hij niet mogen volleindigen. Zullen wij hem voldoen? Ja, als die anderen er maar iets schoens en goeds in vinden, dan zullen zij dan schrijver dankbaar wezen en dan zou ook de schrijver van zijn werk voldoening hebben gehad. Wel nu. Gelukkig zijn er nog velen die niet naar oud of nieuw vragen, maar de graven bezitten om het schone en goede te ontdekken in allerlei vormen. Zij zullen het ook in deze verhalen vinden. En voor hem, die het voorrecht hadden, dan schrijver zelf het te horen spreken en vertellen, zal zijn beeld helder verrijzen in al zijn bemiddelijke eenvoud en kinderlijke oprechtheid. Schiedam, augustus 1894, de uitgever. Het einde van voor den eerste druk, voor den tweede druk, voor den derde druk. Een groot man en een goed man uit familie en kennissen. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Kumbers. Familie en Kennissen. Door Franswa Haversmiet. Een groot man en een goed man. Ergens in de weide wereld ligt een stad. En in die stad woonden voor enige jaren twee mensen. Natuurlijk woonden er nog veel meer mensen in die stad. Maar behalve al de anderen woonden er ook die twee. Ze woonden allebei in hetzelfde huis. Maar de één woonde in het bovenste gedeelte en de ander woonden beneden. Hij die beneden woonde, had verreweg de kleinste part van het huis. Want hij gebruikte niets dan een kelder. Die naast het bordes van den bovenbewoner, zijn huisheer, op de straat uitkwam, een diem niet alleen tot kelder, maar ook tot slaapkamer, keuken, huisvertrek, werkplaats, magazijn en winkeldiende. De drie overige verdiepingen van het huis waren geheel en al in gebruik bij de eigenaar. Maar deze was ook een heel ander mens, dan de man in een kelder. Die was maar een klein schoenmakertje. En hij was een groot man. Eigenlijk gezegd was de man in de kelder maar een schoenlapper. Maar omdat hij wel eens voor een oude juffrouw of voor een keukenmeet uit de buurt werkelijk nieuwe schoenen maakte of tenminste gemaakt had, kon men hem ook wel een schoenmakertje heten. De man zelf was anders in het geheel niet evenzuchtig op die titel. Op het kleine bordje dat hij alle morgens tussen zijn deur en zijn ene graam waarachter hij althoos bij zijn elzen en leesten te werken zat, hing stond geen wijdsmeesterschoenmaker maar alleen B. Jyllison in het schoen te lezen. In dit opzicht verschilde hij wel wat van zijn bovenbuur. Op Viensterpost, men van de Overzijdigstraat zeer duidelijk geschreven zag meester van Daveren advocaat of schoon het wereldbekend was dat de rijke van Daveren nooit gepractiseerd had. Dit was wereldbekend dat wil zeggen men wist het de ganze stad door en ook hier en daar elders. Want ik geloof niet dat men het in Japan en in Lapland wist. Doch het zou niet goed zijn te spotten met meneer van Daverens bekendheid. Werkelijk toch was hij één der meest bekenden in den landen. Hij was, gelijk ik reeds gezegd heb, een grootman. Al zijn familie in de stad logees had en aan deze het merkwaardige van de plaatsliet zien dat meneer van zijn schilderij in het weeshuis waarop twee dikke erflaaters uit de 17e eeuw voornamelijk bestond in een zeker vermoedelijk silverend voorwerp dat op de secretarie berustte. En waarover de voorerarchivaris een breed voorerige verhandeling geschreven had. Ten bewijze dat het een beschadigde gildenbeker uit de tijd van Graaf Albrecht was. Terwijl andere vol hielden dat het een stuk was van een scheepsroeper van de vloot van Piet Heijn. Als families met haar logees deze zeldzameheden gingen bewonderen en het huis van onze grote man passeerden, dan was het al toos vast. En hier woont nu van Daveren. En dan vroegen de logees nooit wie is dat, want alle kende zijn naam. En het zou gebrek aan opvoelingverraden hebben, als zij hem niet hadden gekend. Maar soms gebeurden het wel, als er onder de logees een gevoelvol jufretje was met smacht en blauwe blikken en bleke wangen dat deze in verruk in uitriep. Oh wat een voorrecht met zo iemand in één stad te wonen. Oh mocht ik, dan lieve man, maar eens eventjes zien. Jillissen kon dat Dikwels voorderlijk verstaan, terwijl hij voor zijn open raam een oude sloflapte. Maar hij hoorde nooit zeggen, kijk, daar zit Jillissen. Hij nog veel minder, oh die lieve Jillissen, of zoiets. Trauens, hij was geen groot man, maar dat was van Daveren wel. Van Daveren had al Dikwels de pers doen zweten, zoals de stedelijke courant zich eens over hem even frissen als oorspronkelijk, uitliet, mijn gelegenheid van zijn benoeming, tot lid van een buitenlands geleerd genoedschap. Behalve de tezes waarop hij in de tijd gepromoveerd was tot dokter in de rechten, had hij twee bundels gedichten uitgegeven. De laatste omvatten naar het oordeel van kennis zijn meesters stukken. Men vond er onder andere een energie in op den dood van zijn eerste liefde en twee lange lijksangen op de beide vrouwen die hij verloren had. Deze versen hadden vooral zijn roem gevestigd, in zonderheid bij de dames. Men kon ze dan ook niet lezen, zonder in tranen te baden en zonder met diep medeleide te worden vervuld voor de ongelukkigen. En toch in zijn ongeluk nog zo grote dichter. Deze versekerde in iederder drie genoemde zangen het leven moeten zijn en het alleen nog ter wille van de poëzij te zullen torsen. Totdat hij er onder bezweekt, het vers op den dood van zijn tweede vrouw was misschien wel het aandoenlijkste. Het hiel aan met de betuiging dat de poëet zijn hart verbrijzeld had op de puinen van zijn levensgeluk. En tegelijk beweze het door de omstandigheid dat het meer dan 400 regels lang was hoe de dichtere de zeldzame geestkracht had weten te bewaren. Om een geruime tijd met zijn gebroken of zelfs zonder speeltuig voor te zingen. Er was toen de laatste bundel van Van Daveren in het lichtverscheem een jong substitut officier bij de je rechtbank van Sman's Woonplaats. Een hoogmoedig en lichtvaardig spotter zoals zijn deftige wijkendominee, eens aan mevrouw de douillère van top tot teen zijde. Terwijl hij heel lekkertjes bij haar hoogwel edelgeborene dineerde. Deze jong mens waagde het op de herensociëte te zeggen dat Van Daveren's rouw en levenszattijd naar hem dacht niet veel om het lijf had. Defend wordt er dik en vet onder, lachte hij. En het zou mij niet verwonderen of hij gaat nogens voor de derde maal in het schuitje, bij voorbeeld met een weertje, maar in elk geval met een rijkwijf. Die onbetamelijke en ongevoelige praat werd met verdiende minachting aangehoord. Toch had de jonge spotter, de voldoening, toen hij een jaar later met de diligence naar zijn nieuwe zetel vertrok. Hij was lid van de rechtbank geworden, de koets voorbij te rijden, waarin de Grote Van Daveren met een nog vrij mooie en buitengewoon gegroede, hoewel kinderloze weduwen, naar het zelf thuisrolden om te trouwen. Toen jillissen, het schoenmarktje, deze koets voor zijn kelder zag stil houden, dacht hij aan de zwarte wagen die nu bijna tien jaren geleden op dezelfde plaats stilgehouden had, om zijn goede vrouw te halen en naar het kerkhof te brengen. Hij had bij die gelegenheid geen lijksang gemaakt. Hij had er niet aan gedacht om het te doen, maar wel had hij nog dezelfde dag een nieuwe zol gezet onder de laars van den Knecht van meneer Boven. Want er was haas bij. Toen hij die laars de volgende morgenvroeg thuis bezorgd had, verbeelden hij zich de meid, die hem had opengedaan tegen een Knecht horen praten van ongevoeligheid, om te kunnen werken op den begrafenisdacht van de vrouw. En, ik weet niet of het daarvan kwam, maar toen jillissen weer in zijn kelder zat, toen was het, evenals de vorige avond, tussen de matthamerslagen op de zoltpinnetjes als of er iemand snikte. Dat was nu tien jaar geleden. En nog al toos was jillissen weerdoenaar. Hij was wel in de gelegenheid geweest om weer in voor zijn doen goed huwelijk aan te gaan. En ik zal niet zeggen dat hij er kwaad mee gedaan had, maar de eenvoudige man had er niet te kunnen besluiten. De meiden van meneer, zo noemde hij zijn bovenbeur, plaagde hem wel eens, want hij was een goed harte geziel, die heel goed tegen plagen kon. En soms zelf ook wat aardig uit den hoek kon komen. Nu ze plaagden hem er wel eens mee, dat hij voor vier jaar op een kermisavond uit geweest was, met de dochter van Weilenklaassen, een gewezen blikslager aan de overzij. Een veertigjaarig maagde lij met een groene paraplu en een eigen stoel in de grote kijk. Dat was ook zo. Maar het was zo wat half gedwongen werk geweest. En toen ze in het was een beeldespel waren, was Jyllison bijna flauw geworden, want het stijve gezicht, ik geloof van haar podium, of zo iemand, had hem opeens zijn overleden vrouw herinnerd. En hij had den gehele avond niets meer gezegd. Hij was dus ongetrouwd gebleven, maar een lijksang had hij nooit gemaakt, want hij was geen groot man. Dat was vandaver een wel. Deze had niet alleen twee bundels gedichten, maar ook verschrijnende verhandelingen, feestredenvoeringen, kortom een zwem van borstjures in het lichtgezonden. Waarom was vooral zijn opwekkig aan Nederlands jonglingschap, in het begin van 1831, volgens verzekering van zijn vertrouwde vrienden binnen 24 uren opgesteld. Het stuk aanemde enkel devenmoed een ridderlijke trouw aan vorst en vaderland. De vervaardiger werd dan ook gedecorreerd, op dezelfde dag waarop Jyllison die vrijwillig dienst was gaan nemen op de citadeel van ontwerpen geblesseerd werd. Deze hoge onderscheiding vuurde van davoren, die helaas door aanvallen van zwaar moedigheid verhinderd was geweest, dan tien dag zijn veld toch mee te maken aan om een tweede vluchtschrift te laten drukken, waarin hij de Fransen zo vreeselijk wel sprekend havende dat zij, als zij het gelezen hadden, zeker ogenblikkelijk het beleggvende citadeel hadden opgebroken. Zo ergens dan onderscheiden van davoren zich op kerkelijk gebied. De voortreffelijke wijze, waarop hij met de predikanten zijn gewoon plaats die hij niet selden bij zich nodigde of met huishoudelijke resenken verraste, wist om te gaan, bracht hem betrekkelijk reeds vroeg in de ouderlingenbank en vandaar in de Hogere Kerk besturen, eindelijk zelfs in de Synodane Commissie. Van dit verheven standpunt oefende hij naar de mening van den president met wie hij in deze geheel eens was, een wijd uitgestrekte invloed. Hij werd zelfs eens in de kerkelijke courant in een ingezonde stuk het talentvolle hoofd van de gematerde partij genoemd. Deze naam had hij waarschijnlijk te danken aan een verhandeling waarin hij, evenkeurig als klaar, een middenweg afbakende, op welkende strijdende richtingen zich heel gemakkelijk en tevensusterlijk zouden kunnen verenigen. Zij werd in de boekzaal voor de geleerde wereld zeer gunstig gerissenseerd, referent verklaarde dat er voorgoed een einde door zou worden gemaakt aan alle kerkelijke tijdracht. Toen jillissen eventueel enige maanden later in zijn kelder hoorde vertellen dat meneer voedend kwaad uit de kerkraatsvergadering was gelopen zodat de dokter erbij te pask gekomen was en wel omdat er twee Groningers en een otterdoksen op 12 taal waren gebracht. Toen had het schoenmarktje toch nog stof om te zuchten. Ik wou dat onze ouderlingen wat eendrachtiger waren met de diakens. Maar ik vrees welens dat meneer soms wat al te veel op zijn stuk staat. Daar heb je de nieuwe dominee. Nou, ik hoor liever den oude. Hij is mij vrij genoeg, maar ik kom er toch als hij prikt, maar meneer komt nooit bij hem in de kerk. En waarom niet? Hij heeft het mij zelf eens gezijd. Toen ik hem laatst naar huis huur betaalde. Jillissen, zei hij. Ik weet niks geen kwaad van zijn preken, zei hij. Maar, zei hij, ik wou nu eens voorgoed mulder van schoonhuisen hebben. Die kon ik, zei hij. En die had ik gerecommodeerd. Maar de jonge diakens wisten het zeker beter dan ik, zei hij. Dit klinkt nu wel wat vreemd, dat de Grote Vandaveren zich zo en zo hebben uitgelaten tegenover een dood-eenvoudig schoenlappertje. Men zou haast denken dat Jillissen er in zijn relage wat van Sint Anna onderdoor liet lopen. Maar dat was toch zo niet, want om ookens iets bijzonders van dit pandetje te zeggen, ieder toch hoe onbeduidend heeft iets eigenaarders, Jillissen was zeer waarheid liefend. Om in dit courant stelte vervallen, de oudste mensen herinnerden zich niet, dat hij ooit gelogen, overdreven en even min, dat hij ook maar éénmaal zijn woord gebroken had. Hij was een toonbeeld van goede trouweneerlijkheid, niet het minst in zijn bedrijf. Als hij aangenomen had, tegen een bepaalde tijd een paar schoenen te maken of te lappen, dan kon men er staat op maken dat ze tijdig klaar en thuis waren. En dat ze goed waren gemaakt ook, en toch niet te duur. Op dit punt was hij ongelooflijk streng voor zichzelf. Ik denk dat hij, even als de oude martelaars, op een brandstapel zo gestorven zijn, liever dan iemand voor een halve cent benadelen. Het was komikneen, het was aandoemelijk, het was verheven om te zien, maar niemand zag het. Geen mens tenminste. Hoe hij soms, nog naar middennacht, zat te zoegen op een kapottenmel, waar bijna geen helpen meer aan was, die telkens opnieuw uitscheurde en die hij toch morgen vroeg moest, en ook wou en zou afleveren. Zo goed als het ging. Deze nauwgezet had Jyllison overgeerft van zijn grootvader, die hem en zijn zuster na hun ouders dood, had groot gebracht. En die, zoals het schoenmakertje Dikwels met de naieve bewondering vertelde, alsof hij zelf ver bij de oude man achter stond, wat onmogelijk het geval kan geweest zijn, die naar Jyllison's verklaring zover hij wist nog nooit één oneerlijk karmelje gegeten en één onwaar lettertje gesproken had, want gelijk bij anderen wel eens het zwaard, of de toga, of de steek, of de geldkist. Van hun grootouders hun trots en hun gloorie is, zo was het bij Jyllison zijn grootvaders tong. Zijn eigentong was intussen niet minder zuiver, en dat vermeerde dan ook wel het getal zijn klanten. Ja, misschien zou hij door zijn eerlijkheid een voornaam schoenmaker geworden zijn, als hij maar in staat was geweest even fijn te werken, als degelijk. En als hij middelen had bezeten om zich in de hoge geheimen van Sint-Krispijn schilden te laten inwijden, maar dat was het geval niet en daarom bleef hij een gering schoenlapper. Toch had hij het vrij druk zodat er onder de weinigen die op hem letten waren, die vermoeden dat hij er warmpjes in zat. Deze vergisten zich even wel. Jyllison had juist genoeg om in zijn geringen behoefte, hij woonde alleen te voorzien, en om te zorgen dat hij eens eerlijk op eigen kosten begraven werd. Waar zijn overige verdiensten bleven, was een geheim, maar misschien wist zijn zuster er wel iets van. Een weduwe met een zwaar gezin, die de zaterdags althoos en kelder van haar broer kwam doen. Haar kinderen toch zagen er althoos knap in de kleren uit en gingen op heel goede scholen, wat toen nogal geld kosten, en ze hielden allen evenal zijn moeder wonderbaarlijk veel van hun omen. Het lijkt dus geen twijfel, of het was zoals Jyllison zeiden, dat de grote vandaveren gemeenzaam met hem over de nieuwe dominee had gesproken, maar dat was ook in het geheel niet vreemd van die grote man. Vandaveren was vooral groot in zijn populariteit. Hij was de vriendelijkheid zelf, jegens iedereen. Niet alleen nam hij zijn hoed af, voor ieder onbekende dame die er het lief uitzag, maar hij gaf handjes aan alle mogelijke burgeluiden, streek de kinderen op de straat, soms zelfs in het verstrooiing de kindermeisjes om de kin, en groeten alle kajlopers en balikluivers bij de naam. Het zijn ook mensen plachtig grote man te zeggen. Allen kinderen met ons van één gezin. Dit maakte hem zeer gezien, en waarschijnlijk werkte het sterk mee om hem niet alleen raadslid, maar zelfs lid van de Tweede Kamer te doen worden. Op den dag, toen hij daartoe verkozen werd, vlagde verschillende kruideniers, wie hard hij gestolen had, door familiëre praatjes op de stoep met hem te houden. Eén had zelfs op het dunddoek, zoals een lid van de Rederijkers Kamer zich uitdrukte, in grote goudpapieren letters laten plakken, den man des volks. Een man uit dat volk, een schoenmakertje, met name Jillissen, befond zich kort daarop in Den Haag, waar hij iets te vragen had, als oudverdediger van de Citadel, en met het oog op de belangen van zijn zusters kinderen. En bij die gelegenheid ontmoeten hij dan volks vertegenwoordigen, van gezeld van enige voorname heren op Den Kneuterdijk. Hij meende eerst dat meneer hem scherp aanzag, maar hij had zich zeker bedrogen, want een ogenblik later ging deze hem rakelings voorbij in een druk gesprek gewikkeld en zonder hem ook maar even te groeten. Meneer, dacht Jillissen, heeft me zeker niet gezien. Dat zal hem later, als hij het hoort, wel spijten. Maar ik dors dem niet te stoeren, want ik denk dat hij het over politiek heeft. Nu, dat kon wel zijn, want grote mannen, als van Davern, doen veel aan politiek. Enige jaren na deze ontmoeting toft de stad waarvan Davern en Jillissen woonden een zware ramp. Er brak een ziekte uit. Zij dronkt door in de huizen der Groten. Ook in dat van de grote man. Zijn vrouw, zijn derde, werd er door aangetast. Toen bleek van Daverns grootheid schitterender dan ooit. Met een tegenwoordigheid van geest, die aan het ongelooflijke grensde, snelde hij, zodra de dokter hem verzekerd had, dat de noodlotte gekrankrijk in zijn slaapvertrek woede, na Jillissen's kelder, en bot hem een aanzienlijke belonen wanneer hij de meiden als wakker ter zijde wilde staan. Ons schoenmakertje keek wel wat raar op, maar, of hij zich juist herinnerde, dat de oudse zoon van zijn zuster een uitrusting nodig had, om naar zee te gaan, hij nam den gevaarlijke voorslag aan. Hij ging waken. En wel met zijn gewone nauwgezetheid. Zo zelfs, dat het een ogenblikte aandacht trok van de Geneesheren. Er werden nog twee in consult geholpen, waarvan één meende dat het kereltje uit den kelder een onbetaalbaar ziekenoppasser zou zijn. Inmiddels wachten vandaveren met bewonderen zwaardige kalmte in de benedenvoorzaal de bezoekers af, die even kwamen horen hoe het met de patiënt was. Slechts enkele malen had hij de zwakheid, zich door zijn gevoel naar de ziekenkamer te laten slepen. Er was een juffrouw in de buurt, die dat onnatuurlijk noemde, maar men beduidde haar spoeder dat het buitengewoon groot was. Niet tegenstaande alle verplegingst die of mevrouw. En haar, nu troosteloze gade, sloot zich na de begravenis etelijke dagen in zijn studieervertrek op. Reids hoopte men dat hij een nieuwe lijksang zou uitgeven. Maar men had mis. De Notaris, die bij den Heerd vandaan ontboden werd, kon het tegen spreken. Helaas, het bleef niet lang onbekend. Wat die Notaris, bij den Grootend Man, had moeten doen. Een week later lag deze ook al te eilen in zijn ledig kant. Zijn dokter stuurde Len Knecht naar het keeltje uit een kelder, die tijdens mevrouw ziekte zo'n onbetaalbare geschiktheid voor oppassen had getoond. Hij moest maar zeggen dat er weer goed wat te verdienen was. Maar dat behoefde niet. De Knecht kwam terug met de boodschap van Gillis en zuster dat meneer het niet kwalijk moest nemen, maar dat haar broer het zo pasjes had afgelegd. Hij was al niet wel geweest van mevrouws sterfdag af. Maar hij had zich groot gehouden. Eerst voor drie dagen had hij om den dokter gestuurd. Die was dan ook vanmorgen gekomen. En dadelijk gezegd dat er niets meer aan te doen was. Dat is jammer, zeiden van Davrons geneesheer. Het ventje had slag van waken en in maakte goedkope schoenen ook, voegde de Knecht erbij, met een zucht. Donderdag daarop stond er in de stadscoerant een treffend artikel. Gisteravond, zo begon het, onderging de plaats onze inwoning een gevoelig verlies. Eén haren grootste, om niet te zeggen de grootste harenburgers, werd door de hierheersende ziekte wegerukt. Van Davron is niet meer. En vervolgens een lange optelling van de deugden en werken van de edelen. Maar dit stuk haalde niet in lengte, bij een tweede, in één daar volgende nummers, waarin behalve de uitvoerige beschrijving van de begrafenis, ook een uittrekselvoer kwam, uit het testament van de overledenen. Door hem, onder den invloed van een merkwaardig voorgevoel, juist kort voor zijn afsterven ontworpen. Daarbij werden aanzienlijke legaten, vrij van succesigrechten, aan allerlei weldadige en geleerde instellingen vermaakt. En dat schien een redacteur zo te treffen dat hij besloot met een geestdriftvolle uitroep. Burgers, laat ons op van Davrons graf een arduinen gedenksel oprichten. Met dit inschrift, bescheiden maar warachtig, als de man zelf. Hij was groot. Van Jillensen stond er niets in de courant. Slecht zijn zuster en haar kinderen stonden nog lang daarna, zondagsmiddag, als het tijd tot wandelen hadden, bij zijn grafheuveltje te treuren. Oog, hij was zo goed. Het einde van een groot man en een goed man. De pastorie van mijn grootvader, uit familie en kennissen. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van noteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders. Familie en Kennissen door François Haversmiet. De pastorie van mijn grootvader. Ik denk aan de pastorie van mijn grootvader. Zou het oude vriendelijke huis er nog staan? Zeker zal het wel wat zijn veranderd in de 25, 30 jaren dat ik het niet gezien heb. Misschien zou ik er niets meer van herkennen als ik nog eens voor het grote tuinhek kon stilstaan. Maar in de werkelijkheid gemoderniseerd of zelfs gesloopt in mijn herinnering, vertoont zich de woning van mijn grootouders nog steeds gelijk voor het vierde van een eeuw. En zo zal ze daarin blijven, totdat het licht van mijn geheuren voorgoed wordt uitgeblust. Ik sprak daar van het grote tuinhek, maar was het wel wezenlijk groot dat hek. Toen, in de lang vervlogen dagen, die mij nu weer als gisteren voor een geest staan, was het bepaald een gevaarvolle onderneming voor mij het ook maar terhalver hoogt te beklimmen. Maar dan eens is dat waagstuk mij verboden onder de afgrijselijkste beschrijvingen van de ongelukken waar aan het mij bloot stelde. Maar nu aangenomen dat het niet reeds tot brandhoutjes gekloopt is en dat de voornaamste palen niet als hoofdbestanddelen van Dendam voor het een of andere wijnland vergaan zijn, zou ik er nu niet gemakkelijk met één hand overeen springen? Ik heb zo'n vermoeden dat wat mij eenmaal een prachtig park voor een zierlijk herenbuiten toeleek metan zou blijken slechts een aardig bloemetuintje te zijn voor een gebouwtje juist knap genoeg om door een dorpscholmeester te worden bewond. Die diepe gracht met twee heuse bruggen waardoor de appelen, perenhof, de onvergetelijke kersen en pruimenbomen, de aalbessen en kruisdorgers, de moesbedden en wat heerlijkheden niet al meer van het bleekveld en de metrozen omzoomde slingerpaden waren afgescheiden. Was het wel veel meer dan een vies kickerslootje, dat in den zomer lauterweken modder bevatten. Die eindeloze schuttingen met persikken, abrikozen en morellen, de verboden bomen van het paradijs, dat mijn zusjes en broertjes met mij deed snakken naar de grote vakantie. Waren ze wel echt zo heel eindeloos? En die berg met dat prijeeltje, waar wij er iets vroeg, al een vrees voor spinnen en oorwormen leerden afleggen, was hij wel zo duizelingwekkend hoog, als zijn naam zou doen denken. En als hij ons ook werkelijk voorkwam, wanneer wij er in vol een ren afstofen, doch wat bekommeer ik mij over de prosaïse waarheid. In ieder ander geval wil ik haar garen boven de schoonste verdichting stellen, maar als ik aan de pastorie van mijn grootvader denk, dan geef ik de voorkeur aan de betoverende verbeelding mijn jeugd. Aandam en Eva hebben in geen wilderrugger lust oord hun onschuld genoten en verloren, dan waarin ik de augustusmaanden van mijn vierde tot mijn achtste jaar doorbracht, vlak voor het huis, te midden van een uitgestrekt plein. Met kiezelzand bestroeid stond een reuzachtige linden rondom haar dikkend stand, had men een bank gemaakt en daar zie ik mijn grootvader en grootmoeder nog opzitten, desavonds bij de thee. Wat was het daar stil, vergeleken, bij het gevoel in de stad en wat was de zoede lucht, volgeuren van de Riseda en de Kampafouli duiven treppelden over het plein en stoorden zich even min aan poes, die zich druk zat te wassen op de stoep bij de voordeur, als aan de mussen die tussen naar rondhuppelden, maar als moortje, op het gerucht van naderende voetstappen luid kevend van de banksprong, waarop hij naast grootvader had zitten knipogen, dan gingen ze met mussen en al klapweekend de lucht in en zetten zich hoog op de rand van het dak met een gladde blauwe pannen, of ze keerden een deuntje voor de deurtjes van haar huisje dat aan zijn muur van de pastorie hing. Mijn grootvader was een reizig man, van een erwaardig voorkomen. Hij droeg het hoofd nog rechtop of schoon zijn haar zilverwit was van den oude don, met zijn drie kanten hoed en zijn korte broek maakte hij op mij den indruk van een ene zins boven menselijk wezen. Ik hield mij overtuigd dat hij niet zonders doen kon en stout te wezen in zijn tegenwoordigheid scheen mij het toppunt van verbastering. Evenwel was ik niet bang voor hem en dat kwam van zijn vriendelijke ogen. Het waren dezelfde ogen als die van mijn moeder ogen waarin ik ook nu nog niet kan denken of de mijnen worden vochtig. Welk een feest als de goede man ons meenam om hem te helpen tot het plukkend van boontjes en erten of op een wandeling waarbij we dan niet ophielden of we moesten een bezoek brengen aan den boer wie een zwarken zo'n aardige verzameling begin had gekregen. Door het heerlijkst van alles was de zondags als grootvader preekte mee naar de kerk te mogen. Het was maar een klein kerkje dat ons dan wachten. Het kwam niet in vergelijking bij het reuzachtige gebouw waar ik thuis met mijn vader en moeder placht heen te gaan. Liefst, zwintersavonds, wanneer er geloof ik wel duizend lampen branden en er uit de kap van de preekstoel zo'n wonderbare glans op het hoofd van de dominee afstraalde. Maar wat het kerk gaan bij grootvader tot zo'n uitstekend genot maakte was dat grootvader zelf dan de dominee was. Nee, nooit heeft iemand zo mooi geprikt en als hij bad, dan bad ik zo vuurig mee als ik maar kon. Van het begin tot het einde hield ik mijn handen gevolgen en mijn ogen stijf toe. Daar kwam ook nog zoveel bij om mij dan kerkgang te veraangenamen, voor eerst de voornaamheid van door alle dorpelingen te worden gekend en gegroet als het zonkje van domineesjaantje. Wat ik overigens weer minder aardig uitgedrukt vond, want mijn moeder beweerde ik, heten niet jaantje, maar Adriana. Voorts was ik op mijn beurt familiaar met verschijdenen van de toehorders. Den enen die jaken had ik meer dan eens helpen hooien, wat een alle prettigst werk is. Den minste voor zover mijn aandeel in den arbeid ging, want dat bestond voornamelijk in op den leeg terugkerenden en over den oneffengrond voortschokkende wagen zijn leden goed elkaar te laten schudden. En dan weer met de jongens en meisjes van den Boer in het geurig hoi te wentelen. Eén van de ouderlingen was de eigenaar van de vermaarde bighem. De dikke boerin, vlak naast mij, tracteerde ons gedurig op warme koemelk, één zelfs op spektpannekoek. En de deurwachter, klokkenluier, was assistent tuitman en stalkenicht van mijn grootvader, dus ook een intiem vriend van mij. Hoe dikwijls heb ik meegetrokken aan het tau, als de avondklok het volk in het veld het uur van zes in aankondigde, of als er iemand begraven moest worden en de zwarte stoet. Met grootvader voorop en de vrouwen zo sprookachtig met rauwkleden over de hoofden achteraan, tweemaal het kerkhof rondtrok, dicht bij het pad, dat de optocht volgde tussen het hoge bloemrijke gras lag de zerk waaronder twee ooms van mij rusten. Ik heb ze nooit gekend, maar menigmaal heb ik mij laten vertellen hoe jong ze nog waren toen ze stierden en dat ze nu in den hemel woonden bij de Engelen gods. Wat heb ik niet al afgedroomd, opdien bemost in steen, en bij dat geheim zinnige doodgaversock tegen de kerk waar ik voor het eerst van mijn leven mensenbeenderend gezien heb. Van wie was die kop geweest waarvan de holle ogen mij zo aanklig aankeken? Al de tanden zaten er nog in en zouden mijn tanden er ook nog allen in zitten als mijn hoofd er zo zou uitzien. Tegenover het ouderwetse onmetelijke ledikant waarin wij als wij in de pastorie logeerden sliepen hing de ontsagelijke portretten de grootouders van mijn grootvader en daartussenin de beeltenis van grootvader zelfen zoals hij er uitgezien moet hebben toen hij nog een blauwzijden volhoutje droog met een krakeling in zijn handje. Ik konden den braven man niet uit herkennen, maar wel meende ik de vriendelijke uitdrukking van zijn gelaad terug te vinden in dat van die bed overgrootmoeder met haar neepjesmuts. Haar bebloemde japon en haar waaier, waar ik mij ook plaatste in de slaapkamer, overal verbeelde ik mij dat zij mij aanzag, evenals haar waardige echtgenoot, wiens vervaarlijke puik in sierlijke lokken lang zijn schoudersgolfde. Zouden die twee vroeg ik mij af, ook bij mijn vroeger stoffen ooms in de hemel zijn, en zouden ze daar nu allen met elkaar omgaan, zoals zij melkander hier op aarde, en zou de grootvader en grootmoeder daar ook spoelig heen gaan, en ook eenmaal mijn ouders en mijn broers en zusters en ikzelf. Meer dan eens heb ik erover gepijnst, terwijl ik met grote ogen opkeek naar de stem die ik uit mijn bed door het venster hoog aan de donkeren hemel kon zien glinsteren. Soms kon ik niet laten bitter te schrijn, vooral wanneer ik mij voorstelde dat ook mijn vader en moeder mij eens verlaten zouden. Hoe zou ik kunnen leven zonder hen? En was ik niet vaak een ondeugend kind, en ondeugende kinderen mochten immers niet komen waar de heilige engelen zijn. Later is mij wel betuid hoe zulke overleggingen zeer bekrompend zijn. Nu, ik was dan ook nog maar een kleine jongen, doch misschien hebben de sterren wel eens op mijn gerustend slaap gescheenen en woelden er dan in mijn brein schimmen van overwegingen, droombeelden, die mij nog vrij wat minder tot ere strekten. Wij ontbeten op mijn grootvader studeerkamer, wat een boeken aan alle kanten. Een paar van de dikste folianten werden op de stoelend gelegd, waar mijn broer en ik op moesten zitten. Hoe heerlijk, zoveel geleerdheid om er zich te hebben. Van zulke wetenschappelijke hoogte kostte het ons natuurlijk volstrekt geen moeite met aandacht te luisteren naar de voerlezing uit een grote bijbel van Van der Palme, die bij het ontbijt plaatscheep. Grootvader had een lijst waarop ze ontaangewezen hoe men de bijbel precies in een jaar uit kon krijgen. Dat werd geregeld gevolgd. Eerst las hij een hoofdstuk uit het oude testament en dan grootmoeder één uit het nieuwe. Savonslazen ze geloof ik ook, maar dat weet ik zo goed niet. Want voor een dien tijd waren wij gewoonlijk al in de zoete rust. Grootmoeder had zowel als grootvader een bril op onder het lezen. Een prachtige zilveren bril waar we soms eens door mochten kijken of juister bepoefden. Om dat te doen, want wij konden er met geen mogelijkheid iets doorzien. Grootmoeder was erg rimpelig. Ook was haar uitzicht strenger dan dat van grootvader. Maar zij hield toch erg veel van ons en wij eveneens van haar. Mijn oudste zuster die naar haar genoemd en daar wel eens een beetje groots op was, verzekende ons, Grootmoeder was buitengewoon knap. Zij wees ons hele rijen boeken aan die het oudje allen tweemaal had doorgelezen. Zoals de Romeinse geschiedenis in Van Stuart en Wagenaar met al de vervolgen. Grootmoeder was verbaasend thuis in het vader Katz en bracht overal rijmpjes bij te pas uit dat boek. Ook bij ons, in Hogen, Eren, om de mooie printen die erin stonden. Dat Grootmoeder, overigens een bekwame huishoudster was, daar twijfelde niemand onze aan. Waar hebben wij ooit lekkere hang opgegeten en ventelteefjes dan bij haar? Ach, Grootmoeder bakt geen ventelteefjes meer. En grootvader Silver en Haaren glansen niet langer inwaardig onder zijn drie kantenhoed. Allerbij zijn ze dood en begraven en moortjes dood en poes en de duiven en de biggen en de dikke boerin en de diaken en de klokkenluider. Allen zijn ze verdwenen van het grote schoutoneel. De boeken uit de studeerkamer zijn op een auxie verkocht. Ze hebben zo goed als niets opgebracht, zegt mijn vader. Steward en kats en van de palm en wagenaar met al de vervolgen en de dikke folianten, waar mijn broertje en ik opzaten, zo goed als niets. Wie weet wat er van den prachtigen silveren bril van Grootmoeder is geworden? Zichttransit Gloria Mundi. De wereld gaat voorbij en wij met haar. Het einde van de pastorie van mijn grootvader. Het verhaal van Omjan uit familie en kennissen. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Konders. Familie en kennissen door François Haver-Schmied. Het verhaal van Omjan. Dit is het verhaal van Omjan. Hoe zijn oom wijlend de heer Potthof in de tijd aan zijn apotheek is gekomen? Of eigenlijk hoe Om Potthof tante Potthof kreeg? Ten gevolge waarvan hij later de gelukkige eigenaar werd van mijn vaders bloeiende affaire om Omjan spreekt. Mijn oom Potthof, dat was nu van zijn natuur de zacht moedigste mens van de wereld. Ik houdt het ervoor dat het hem aan zijn hart ging als hij de hele galnoten in de vijzel fijn stampen moest. En als hij het zoekhoud onder het hakmeis had, dan vrees ik dat het hem zelf door de ziel sneedt. Maar wat zou hij eraan doen? Hij was nu eenmaal apothekersbediende bij vroetschap van Putten. En hij mocht blij zijn dat hij het was. Want behalve dat het de vraag zou geweest zijn of hij op zijn 23e jaar een andere betrekking had kunnen krijgen, hij had het best in het huis van zijn gekend patroon. Om het niet lang te maken zal ik maar dadelijk zeggen dat er nog wat anders was dan het ruime salaris, de overvloedige tafel en het zachte bed waardoor hij zich met zijn hart vochtige werkzaamheden voor zoek voelde. Meneer van Putten had namelijk een enige dochter, een beeldrug meisje van 20 jaar, met een keltje in haar rechterwang en een keltje in haar linkerwang. En een keltje in haar kin. En dat beeldrugge meisje, al een liedje heette ze, daar was men op het hof smoorlijk op verliefd. Eens in een zwak ogenblikje, terwijl hij bij haar in de kamer kwam, om wat heet water voor een tranke geloof ik, zij was alleen in de kamer, toen liet hij het haar merken en overrukking zij bloosten, waarop hij stoutmoedig, ondanks zijn zachtmoedigheid, maar hij kon het niet laten vanwege de verliefdheid, waarop hij haar dus een zoen gaf en zij lieten toe, hoewel niet zonder enige tegenstribeling, zodat het heete water uit den T-ketel, die zij nog in de hand had, zelfs over mijn oom sloofje en over de kuiten die daaronder uitkwamen heen stroomde. Doch, dat had hij er graag voorover. Lieve, een natte schim, al was het met kogend vocht, dan hem loomen zij hij en na een dien tijd vrijden die twee in stilte. In stilte, dat begrijpte, want hij was maar een arme bediende en zij was de erf genaam van een rekenvoetschap, zodat zij er niets van aan haar vader dorsten te zeggen. Nu dient het nog tot uw narricht, dat het een aller-ongelukkigst tijdvak was voor mijn oom. Zo zacht moedig als mijn oom was, zo oorlogseugder was het in die dagen. Men schreef het jaar 1700 en in de 90, en dat weet gezeker wel, dat het toen een onophoudelijk gevecht was in de vaderlandse geschiedenis. De patrioten lagen overhoop met een prins van oranje. Ze riepen de Franse, die hun eigen koning het hoofd al hadden afgeslagen, te hulp. Nu die kwamen dan ook dadelijk met Franse dienstwilligheid. Jochend en prins weg en bezorgden ons tegen betalen van ik mee 100 nodoemguldens, dat dan toch ook niet teveel was, de vrijheid en de gelijkheid en de broederschap. Toen kregen wij de Betafse Republiek, terwijl de Engelsen de gelegenheid te baatnamen om ons op zee af te kloppen en onze kolonien in de zak te steken. Niet dat er in het geheel geen goeds gebeurde, er werden veel oude misbruiken afgeschafd. Maar de manier waarop was raar. Vandaag dansde men om den vrijheidsboom en morgen sloeg men elkaar om de oren. Kortom, het was een erg ruzieachtig tijdplek en voor iemand als oom was het haast niet om uit te houden. Gelukkig dus maar dat Annemie, hem nu en dan nog het stroosten met een lonkje of een kusje tot beloning ook voor de aandoenlijke gedichten die hij op haar maakte. Want dat moet ik tot mijn ooms eer zeggen. Hij maakte een goed vers. Met dat al zijn kruis was zwaar om te dragen, want wat was het geval? Zijn patroon was net het tegenovergestelde van oom. Vroedschap van Putten was een heverpatriot en hij brandde van krijgshaftigheid tegen de prinsgezinden. Dag en nacht spoog hij vuur en vlam tegen die onverlaten die hij, en niet een onrechte, verdacht van den lust onder Betafse Republiek weer om ver te werpen. Een ram die hij hoopte te voorkomen onder anderen door zich met zijn vrienden krachtdadig te oefenen in den wapenhandel. Eindelijk ging van Putten zelfs zover dat hij op den inval kwam, een afdeling vrijwilliger uitges van de Betafse Republiek in het leven te roepen. Ten einde daarmee, in tijd van nood, de gewone burger wacht te hulp te snel hem. Dat denkbeeld kreeg een begin van uitvoering. Om en bij de 20 burgers, zo noemden ze toen iedereen of hij burgemeester was of klokkenluier, want men was onder de gelijkheid. Draafden een keer of drie in de week op koets of sleeperspaarden, al nadat ze hadden. Door de straten en de stad uit naar een naar buren gewij, om daar allerlei oorlogsmaneuveres te maken en aan de spits, der Dapprum, reed van Putten. Het ergste was dat de patroon niet afliept of mijn oom moest zich ook bij het korps laten indelen. Te vergeefs beriep deze er zich op dat de apotheek toch niet stil kon staan. Wat het geval zou worden als hij tegelijk met zijn heer deel ging nemen aan de exercities. Hij moest althans beloofden dat als de vijand mocht opdagen, hij op het andere paard van een apotheker zou gaan zitten, een belofte waar toe hij zich ten laatste niet overhalen. Denkende dat het toch wel nooit toe zou komen, maar het kwam er waar empel toe. Op zekere achtermiddag, daar verspreiden zich het gerucht door het stadje. De boeren uit. Ik veek nu de namen van die dorpen niet meer, waren te wapen gelopen en kwamen om de patriotische regering af te zetten en de prinsenvlag uit de toren te steken. Nu hadden de poppen aan het dansen. De burgerwacht trok met slaande trom naar de poorten, die gesloten werden naar dat men de bruggen had opgehaald. Zelfs werd er orde gegeven om twee oude kanonnen, die sede op mensen heugenis, op het bolwerk hadden liggen roesten te laden, wat dan ook met één ervan lukte. Bij dit kanon kwamen twee afgedankte matrozen van slans vloot te staan en de kastelijn in een gouden engel, die vlakbij de poort, waar het konon lag woonde, kreeg last van burgemeesters en schepenen die bij hem op Den Zolder, door het dakvenster het gevecht zou de gade slaan en leiden om een test met een goed, doorglommend kool in gereedheid te houden, als mede en boswafel stokken, op dat de artillerie bij het eerste zijn behoorlijk zou kunnen losbranden. Gij kunt u voorstellen hoe druk de voedsel van Putten het had, zijn sable, moest, door den jongen, die anders de drankjes rondpracht en de tafelmissen placht aan te zetten, fleimscherp geslepen worden, zijn pistool werd met kruid en hagel voorzien, de paarden werden gezadeld, de paarden, ja, want nu was oom zo goed niet, of hij moest mee, waarheen, riep oom, bleek als een tafel laken, op den vijand los, bulderde de patroon. We gaan met de kaffingerie een uitval doen, bij die woorden kreeg Annemie het op de zenuwen, stokstijf viel zij van zichzelf, dat ziet mijn oom niet, of hij snel naar de apotheek, grijpt naar de hofman en de vliegende geest en rust niet voordat hij haar weer bij geholpen heeft. Inmiddels heeft de vrijwillige ruiterij van de Bataafse Republiek zich reeds voor de winkel verzameld, of juist de een helft van de vrijwilligers, want de andere was van schrik thuisgebleven, van Putten, komt, op de stoep en houten aanspraak, die hij reeds voor het mogelijke val van tevoer had ingestudeerd. Het was een vreselijk durstig stuk. Bij de voordrag verschoten zelfs de dapperste kafferlaristen van kleur, het werd hun aakkelijk om het hart. En om de waarheid te zeggen, toen hij daar zo aan de gang was, om de eiselijkheden af te schilderen, die zij nu onder ogen gingen zien, kogelregens en dergelijke, toen begon de redenaar er zelf van te griezelen en als het niet te mal was geweest, voor het volk dat er vlakomheen stond een al maar bravo riep en hurra, dan zou van Putten wel rust hebben gehad om te commanderen, rechtsomkeerd afgedankt Mars, ieder naar zijn eigen huis. Maar het reval lag er nu emo toe, en juist omdat hij er zelf zo tegenop begon te zien, dulde de patroon niet dat zijn vrede lievende bediende achterbleef. Die moest er dan ten minste even goed aan. Van Putten gaat dus weer een huis om mijn oom te halen. Maar wat ziet hij daar? Andermietje, nog bleek en ontdaan in de armen van haar geliefde en zelf eveneens met haar poeselarmpjes om mijn oomshals. Dat was een ontdekking. Als de vergramde vader niet te vergeefs beproefd had zijn sabbel uit te scheet te trekken, dan was er bepaald een ongeluk gebeurd. Nu hadden de jongelij nog even de tijd om voor hem op de knieën te vallen, hem te bekennen dat ze elkaar beminden en hem om vergivenis en om zijn vaderlijke zegen te smeken. De oude heer van Putten stond als een pilar van verbazing en toren. Daar rijst mijn oom op en roept in zijn angst. Meneer, ik ga met u mee. Ik ga u beschermen in den strijd. Ik ga u dekken met mijn lichaam. Maar beloof mij dan ook, als ze levend weerom komen dat ik uw dochter krijg. Meneer, of eigenlijk burger, scheelt de voedschap. Ik beloof niets, volg mij en we zullen zien. Akkoord van Putten, zegt mijn oma. Daar is het spreekwoord nog van. Andermiet valt nog een stokstijf van zichzelf. Maar nu is er geen tijd meer te verliezen. De loopjummen krijgt dus de hofman en de vliegendend geest en de patroon met zijn bediende snelle de deur uit. Een ogenblik later dagalopeert de troep naar de poort. Mijn oom klamp van de benaukheid dat hij van het paard zal vallen en zich dan misschien ook nog snijden aan die vervaardelijke sabel die ze hem omgehangen hebben en waarmee hij wel twee vijanden tegelijk middendoor kon overkomen. Als ze langs de goudengel komen, steek de oudste burgemeester zijn hoofd uit de dakvenster en roept burgers houd je maar goed. Daar staan wel duizend boeren aan de overkant. Met hooi voorkemp en dorsvlegels spaart je leven niet. Het is voor de vrijheid en de gelijkheid en de boederschap. Ik heb al gezegd dat ze de brug maar moesten meer laten en de poort open doen. Zie zo, de boel is al klaar. Rent er nu maar op los. En zowaarlijk, daar ging de poort open, de brug was al neer en aan de overkant, daar kon mensen zien, een hele hoop boeren. Duizend nu wel niet, maar toch wel honderd. En die riepen maar al van oranje boven dat het zo daar voelde. De vrijwillige ruiterij van de Betafse Republiek had niets geen plezier. Burger van Putten vooral was danig uit zijn humor. Hij had een paar snabhanen bespeurd onder het wapentuig van de boeren. En die dingen stonden hem erg tegen. De burgemeester heeft goed praten, mondpelde hij, maar hij kent de kracht van de kogels, zo niet als wij militairen. Toch, wat gebeurt er? De beide afgedankte met trozen van slans vloot aan wie de behandeling van het geladen kanon toevertrout was, hadden een jongen naar het logement gestuurd om de test met het kooltje en de zwavelstokken en tevens om een fles brandewijn. Want dat zette dapperheid zo aan. Eerst waren ze begonnen met de fles leeg te maken. En toen ze daarmee goed en wel klaar waren, toen kende hun dienstijver ging palen meer. Zijn besloten nog eer het afgesproken zijn kwam, waarmee de magistrat, om onnodig bloedvergieten te voorkomen, nog al poos draalde, den vijand, maar dadelijk de voorlaag te geven. En, pof, daar klonk een knal als een donderslag. En het paard waar mijn oom Pothof op zit wordt schichtig en remt de poort uit op den vijand los. Of mijn oom Haloriep van, hou, hou, hou, dat hield niet. De stakkert zou zeker afgevallen zijn, als hij zich niet aan de manen van het beest had vastgehouden. En intussen vloog hij, maar al door, de brug over tot midden onder de boeren. Dat ziet het andere paard van vroedschap van putten niet overdraft. Met een patroon erop zijn kameraad na. En nu er al twee schapen over de dam zijn, volgt de rest vanzelf. Of de andere ruiters moet vatten. Op het gezicht van meidens oom verdwijfeldt dat rijdt, en was iedereen dacht dat het pure heldenmoed van hem was, dat hij er zo op los stormde, dan of het ook al bij ongeluk kwam. En dat het alleen aan de voortvaarendheid van de paarden lag. Hoe het zij, het hele troepje, was in hun omgezien aan de andere kant van de stadsgracht. En de boeren, toch al onthutst, van een plotseling kanonschot. Wachten die verschrikkelijke charge niet af. Zij wirpen de wapens weg en kozen het hazenpad. Doch mijn oom spaart, wist even min van stilstaan, onder een ijselijk gehuil van zijn bereider, dat op het bolwerk door de burgerij kon worden gehoord, en voor een soort van krijgschil werd gehouden, volgde het dier de vluchtelingen op den voet. Toen vallig draaft de commandant van de belegers vlak voor mijn oom uit, de man kon goed lopen, maar hij had het ongeluk op een hoepel te trappen. De hoepel slaat omhoog, achter tegen hem aan. Onder zijn rug en de vluchteling verschrikt zo dat hij zich omkeert, op de knieën valt en roept, kwartier, pardon, ik geef mij over, hou dan mijn paard vast, schreeuwt oomradeloos, dan zal ik je geen kwaad doen dan, de ander gehoorzaamd. Een stevige greep in de teugels en het beest staat, terwijl mijn oom van den schok uit den zadel tuimelt. Hij is even wel gauwer op de been, tandge misschien van hem verwacht had, want hij begreep dat er haast bij was. De boer mocht eens merken dat het allemaal gekheid was geweest. Daarom springt oom Eilings op, kei het zo barst als hij maar kan, zwaait met de sable, die hij nog altijd, hoe weet hij zelf niet, in de hand heeft en commandeert zijn gevangenen, waarvoor waarts, naar de stad. En zo komen die twee terug, onder het oorverdovend gejuich van de verlosten burgerij. De regering is van de zolder van het logement gedaald en trekt, plechtstater den Dapprun overwinnaar, tegemoet. De tambours en pijpers van de burgerwacht slaan en blazen in van varen, de klokken beginnen te luiden en te bijjeren, vlaggen worden er uitgestoken en bloemen gestrooid. Kortom, Napoleon, is nooit triomfantelijker Parijs binnengehaald, dan mijn oom met zijn gevangenen de stad, die hij immers door zijn edele zelfopoffering had behouden. En als nu de opwoermaker onder het stadhuis is gebracht, met nog een paar die zich aan de andere ruiters hebben overgegeven en mijn oom komt thuis, half zuff van al de drukt en al de aandoening, wie staan hem dan in de apotheek af te wachten, de heer van Putten en Annemietje. En de vader legt de rechterhand van zijn dochter in de rechterhand van mijn oom Potthof en zijn eigenhanden legt hij op hun hoofden. En hij zegt, jongeburger tot loom voor uw dapperheid geef ik u, mijn kind en een derde in de affaire. Als ze komt te sterven, krijg je luid rest. En voedschap van Putten heeft zijn woord gehouden. In het jaar 1807, hetzelfde jaar waarin het kruitschip de leidensprong leidde oude heer het af. En mijn oom werd universeel erg genaam van zijn schoonvaardig. Het einde van het verhaal van Omjan. Mijn oudershuis uit familie en kennissen. Dit zijn LibriVox opname. Alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders. Familie en kennissen door François Haversmiet. Mijn oudershuis. Met een beklemd hart draaide ik den sleutel om. Stiet de voordeur open en trad den gang in. De muffelucht kwam uit de gemoet van een huis dat enige weken gesloten was geweest. En tegelijk werd mijn oog getroffen door de afwezigheid van loper en matten. Paraplustander en weerglas. En vooral van de oude geliefde huisklok. Voor de paraplustander weet ik niet dat ik ooit iets gevoeld heb. Even min, als voor de loper en de matten natuurlijk. En wat het weerglas aangaat, daar heb ik zelfs een heimelijk een hekel aan gehad. Die afkeer was trouwens zo als wel meer met afkeren wederzijds. Of mocht dat toevalleten. Dat als ik plan had om de volgende morgen vroeg op te staan en met een paar vriendjes een grote wandeling te doen. Of als aan mij beloofd was dat ik mee uit rijden zou. De alcohol in de glazenbuist ter stond naar de hoogte ging en tussen veel regen en wind en storm postfatten. Om vaak, wanneer die ongelukse profetie alle plannen onbepaald had doen uitstellen, op het ogenblik zelf waarop ze anders zouden zijn volvoerd. Doodbedaard en geheel overeenkomstig de waarheid ook bestendig of mooi weer aan te wijzen. Waarschijnlijk had ik reeds als kleine jongen het ongenoegen van de geheimzinnige machine gaande gemaakt door met mijn ongewijde handen het koperen staafje te verschuiven dat mijn vader nooit verzuimde gelijk te zetten zo dikwijls hij naar de stand van het weerglas was gaan zien. Meer dan eens moet ik op die wijze de berekeningen van den goede man hemmen vereideld. En dan kreeg dat spreekt het weerglas de schuld. Dat nu heeft het vaak zuchtige ding mij zeker nog lang daarna willen inpeperen hoe het zij wij haten elkander van harte. En toch toen ik daar zo in den gang stond voor de lege plek waar mijn vijand altijd hangen had, de spijker die hem had vastgehouden stak nog in den muur en zijn omtrek niet zich nog nauwkeurig nagaan op het daaromheen gele wit van den wand. Toen was ik wezenlijk in een stemming om mij met hem te verzoenen en waren hij plotseling teruggekeerd ik zou hem een oprecht welkom hebben toegeroepen. Ook en voornamelijk omdat ik dan reden zou gehad hebben van te hopen dat hij niet alleen weer omkwam voor eerst zou de oude klok zich dan zeker ook niet lang laten wachten die oude goede klok met haar twee scheepjes boven de wijzerplaat die altijd heen en weer schoen en met haar deuntjes voordat zij sloeg waarop onze nijster doelde toen zij tegen mijn neef kees die bij mijn broertje op verzieten was en begon te vechten zijde jij slacht de klok wat die speelt ook eerst en dan gaat islam en als de oude klok terugkwam dan keerde er zeker nog heel wat meer liefst en dierbaarst terug en het zou mij op eens blijken maar een benoude droom te zijn dat mijn ouders huis ontruimd en verlaten was en bestemd om over weinige dagen tot een laatste steen te worden afgebroken toch helaas dat was geen droom er moest een spoorweg worden aangelegd de ontwerper had op de kaart een rechte streep getrokken van het punt waar het nieuwe station zou komen naar een ander punt waar ook een station zou komen die streep was dwars door het blokje gegaan dat mijn ouders huis voorstelde en daarmee was dat huis ter dood veroordeeld het werd ten algemene nutte ontegend toen ik dat las in een brief van mijn oudste boer die het huis naar de dood van onze ouders betrokken had was ik blij dat het niet nog bij hun leven gebeurd was zij zouden zich niet hebben getroost met de aanzienlijke schade vergoeding en al waren de woning die zij voor de oude in de plaats gekregen hadden nog eens zo ruim voorzien geweest van al de gemakken en voordelen der moderne bouwkunst als het keurig verblijf dat hun opvolger zich heeft uitgezocht uit een hele fonkelnieuwe straat de juiste koop of de huur werd geboden ik geloof toch niet dat zij om het uitzicht door de kolossale spiegelruiten op de allen eventierlijke gevels aan de overkant maar gevels zonder herinneringen het uur zouden hebben gezegend toen de moker het toneel ging verwoesten van hun bijna vijftigjarig huwelijks geluk van mijn vader was dat allerminst te vergen voor hem dagtekende zijn betrekking op het huis dat hij met mijn moeder bewoond heeft reeds van zijn geboorte af ja ik meem dat ook zijn vader er het eerste levenslicht heeft gezien dit is zeker dat hij er tot zijn einde de grootste zorg voor is blijven dragen het was een ouderwetshuis dat is waar maar van den kelder tot de nok van het dak zag het er echt en goed onderhouden uit en zo het hier en daar hoeken en ruimte vertoonden waarvan men zich te vergeefs afroeg welke bestemming den bouwheer daarbij voor den geest had gestaan het had ook zijn gedeelten die in gezelligheid alles overtroffen wat de verbeelding maar zou durven verzinnen de tuinkamer bijvoorbeeld en dan als je van deftigheid wilt spreken niet steven maar rustige vriendelijke deftigheid dan moest je de grote opkamer anders gezegd de zaaleens hebben gezien die wijde marmeren schoorsteen met die geweldigen haard waarop een ware veen of bosbrand vertoont werd oh heerlijk om naar te zitten kijken op winteravonden wanneer een gezelschap was of de zondags na afloop van de kerk ik stel mijn vader mij nog voor in zijn vaste hoekje wat is zijn knapman gezondheid en kracht ernst en vastheid van wil eerlijkheid en oprechtheid goedheid en op geruimheid lees ik op zijn gelaad aan de andere zijde zit dominee fabius een klein gezet ventje met een rode kleur een bril en een bruin krulbruikje de beide heren hebben witte dassen om en roken uit lange pijpen de dominee steekt juist op aan de prachtige kol in het onberestelijk blinkend zilveren comfort het gesprek is zeer onderhoudend dominee fabius heeft veel gelezen en hij heeft een geluk geheugen daarbij verstaat hij de kunst van het gelezenen smakelijk mede te delen als hij iets beschrijft dan is men erbij ik herinner mij een voorstelling die hij aan vader gaf van de walf is vangst want ik spreek nu van de goeden oude tijd toen men nog dominee kon zijn en over wat anders dan richtingen praten en verkiezingen nu als dominee fabius mijn vader een voorstelling geeft van de walf is vangst dan zitten wij allen naar hem te luisteren met ingehouden adem mijn moeder ook achter het koffieblad en de zilveren presenteer trommeltjes die auto's met op één na de beste blauwporcelijnen kopjes de zondagsavonds op tafel kwamen naar algemene spanning bereikt haar hoogste punt als de dominee dan harpoon uitwerpt want ja hij vertelt niet maar hoe harpoonier dat doet hij doet het zelf hoef daar gaat het ding in allerlei bochten en kronkelingen gevolgd door de lijn en bravo de vis is getroffen bliksem snel duidt hij onder een brede bloedstreep achterlatende op de oppervlakte van de zee maar nu heeft de dominee de handen vol werk om de lijn behoorlijk te vieren pas op of anders laat de boot om en we liggen allen in het water ik houdt mij aan mijn vaders knie vast want ik zit op een stoof naast mijn boortje middend voor het hart vuur toch op dit ogenblik zie ik daar niets van ik zie enkel hemel hoge ijsbergen in het verschiet en op den voorgrond de grote groene golven en den walf is die weer boven komt en een straal water oplaast maar dat is zijn laatste de dominee had hem goed geraakt hij is dood wij verademen maar waar ben ik ik zou vertellen hoe mijn ouders huis moest worden afgebroken en hoe ik een paar weken te voeren nog gelegenheid had weten te vinden om het een laatste bezoek te brengen wil ik met u meegaan vroeg mij de man die mij den sleutel overhandelde nadat hij hem van een bos andere eveneen sleutels van voorafbraakbestemde panden had losgemaakt hij kende er den onze zo weinig uit dat hij eerst op een strookje papier had moeten turen waarop de letter en het nummer van ons huis vermeld stonden en dat men aan den sleutel bevestigd had ik zou het massieve stuk zonder aanwijzing hebben weer gevonden uit een berg van al het oud ijzer dat het seder de bronz periode bij elkaar te brengen is geweest zwolleens mijn borst niet van edelen trots toen ik voor de eerste maal van mijn ouders verlof kreeg om die een huis sleutel op een later avond partij mee te nemen en dan zou ik nu nu ik voor de laatste keer den vertrouwend vriend in mijn zak mocht voelen mij door een onbekende als schits laten vergezellen ik zou een vreemde toestaan mijn weg te wijzen door de verlaten de onegende weliswaar maar toch de erven eenmaal mijn ouders en als mij daar het gemoet vol schoot op plekjes die hij niet anders dan met koude onverschilligheid zou kunnen aanzien neemt vriend dank je voor je geleiden ik zal het alleen wel vinden en met was ik weg en gewet al hoe ik het ogenblik later stond te mijmeren in de gang daar waarvoor heen de huisklok en het weerglas te vinden waren straks daarop zwerf ik door al de kamers ja tot zolder en vliering klom ik op vond ik ook daar niet punten waaraan zich voor mij herinneringend vastknopten de vliering bijvoorbeeld daar stond op zeker een dag een wijnmand met hoor waarin ik door welk toeval weet ik niet meer een hele familie jonge katten ontdekten onze poes dezelfde die zo schijn heilig of ze van den prins geen kwaadwist in de huiskamer kon zitten spinnen had die jeugd de getelgjes daar ter wereld gebracht en niet lang geleden ook de kartjes waren nog blind maar weldra opende zij hun oogjes gelijk ze zich over het geheel zeer voorspoedig ontwikkelden zo niet dank dan toch onder mijn toezicht want ik was haast niet meer van de vliering af te krijgen sinds ik het geheim van de poes wist een geheim dat ik overigens trouw bewaarde immas ik had een voorgevoel dat de openbaar maken ervan voor de meerderheid van mijn jonge vriendjes noodlotter zou kunnen worden en daarin bedroog ik mij niet nog zie ik het hoofd van de oppasser boven de rand van de vliering verschijnen nieuwsgierig wat ik daar toch uit voor met die melk die ik de meiden afgebiedeld heb den volgende morgen waren op hoogbevel al de kartjes op twee na verdronken groeusame vreedheid die mij zo verontwaardigde dat de dichter in mij geboren werd ja laat het geweten worden door de toekomstige uitgever van mijn gezamenlijke poetische werken vooraf gegaan door een levensbericht dat mijn eerste vers een lierzang is geweest op de vermoorde kindertjes van onze poes het gedicht is trouwens zoals de meeste zangender oudheid geheel verloren geraakt maar de aarder vloeide nu eenmaal en van diem dag af was ik de poet van ons gezin geen gebeurtenis van enige betekenis in die kleine kring of ik greep in de snaren eindelijk wagen ik mijzelfs aan onderwerpen die daar buiten vielen ik heb het jaar 48 bezongen zo goed als daar koste ik heb het tenminste bezongen een beelderdijk dien heb ik overtroffen zijn epos kwam niet af maar het mijne wel en dat alles als gevolg van den moord op enkele jonge katten gepleegd wat hebben als men het goed nagaat de grote gebeurtenissen toch soms onnozelen oorsprongen van de vliering afgedaald stond ik nog een ogenblik stil voor het dakvenster hier hing de vlag uit op koningsverjaardag want dat verzuimde nooit waar hebben we anders een vlag voor als wij ze niet eens uithangen zijn mijn vader maar wanneer het dan regende of sneeuw de zuchtermoeder je weet niet wat een werk het met den winter is om ze weer droog te krijgen de oude koning ze meende wil hem een dat was wat anders die was in augustus jarig kom comments hernam mijn vader dan je moet wat voor oranje over hebben nu ze had er ook wel wat voor over heb ik haar niet met mijn eigen ogen gezien zitende in de comedy toen de koning bij ons in de stad was en wat men een gala voorstelling noemde werd gegeven ik zelf was er natuurlijk ook met een splinter nieuw vest en gala vest volgens een kleermaker maar dat mijn moeder er was dat was eigenlijk het merkwaardige van het geval en dat ze mee opstond toen de koning binnenkwam en dat ze meezong met al de mensen heren en dames grote burgers toen de muziek het wie neerlands bloed speelde kijk dat mijn moeder dat ook mee deed dat maakte dat ik begon te schrijn als een kleine jongen wat ik dan ook nog was overruggens staat mij van de gehele gala opvoering niets meer voor dan dat ik mijn zusters met de uiterste verbazing hoorde opmerken hoe tante van balkum een toek op had wat ze daarmee bedoelden weet ik niet maar naar een toon waarop het gezegd werd te oordelen moet het iets beelderen zijn geweest het is mij dan ook althoos bijgebleven van die toek de zoldertrap van mijn oudershuis bracht afwaarts naar een portaal waarop verschillende kamers en kamertjes uitkwamen op een van deze laatsten herinnerde ik mij zat alle vrijdagen de neister dezelfde dien uisloeg van de klok ze had nog meer uien vaste die geregeld op hun tijd terugkwamen maar toch althoos met genoegende ons kinderen werden aangehoord ook had ze drie of vier raadsels bijvoorbeeld hoeveel ogen hebben we zoals we hier zijn en als je dan met beslistheid antwoorden vier of zes al nadat het uitkwam dan was het mis er was althoos één meer mij naald heeft ook een oog klonk het zegen vierend op dit punt vond de neister eventueel eens haar baas in die neef case dienst op de visite bij mijn broer zo aardig had terechtgezet ik verdenk kees dat hij zich door iemand op weg heeft laten helpen ten einde zijn nederlaag schitterend te verreken op een vrijdag komt hij met mij in het kamertje bij de neister en zegt hoeveel ogen hebben wij zoals wij hier zijn zeven zegt de neister en mis hoeft kees we hebben er acht want ik heb ook nog een extra oog waarop hij voortgaat en als onze lindemijd er nu nog eens bij was hoeveel ogen zouden we dan hebben elf gisteren neister in het vermoeden dat die lindemijd er wel zo iets extra's op zal nahouden want waarom anders zou kees er haar juist bij halen al weer mis 19 juigde de ondeugende jongen 19 ja pietje heeft een negen oog de neister is overblufft ik vrees dan zij verder een verdrietigend vrijdag geld heeft en dat zij bij zichzelf heeft overlegd hoe de kinderen in haar tijd zo iets niet zouden gewaagd hebben tegenover iemand van haar jaren aan het kamertje van de neister grensde een ander vertrekje dat bijzonder mijn aandacht trok dit was mijn kamer geweest mijn kamer met welke gans andere ogen moet ik eenmaal deze enge ruimte hebben rondgezien dan deed ik nu langs het verschoten behang de groen geschilderde zolderbalken en het enige venster met zijn uitzicht op een dak en een paar schorenstenen liet gaan toen was het alles bevalligheid geriefelijkheid en gezelligheid waarop de blikje ruste vooral wanneer mijn intieme gymnasie mevriend mij de lucht had helpen mengen met tabaksdampen totdat wij de rook letterlijk konden snijden dan behoorde er immers een bepaald buiten sporen verbeeldingskracht toe om zich nog te kunnen voorstellen dat men niet was op de kast van een echten student mijn kamer mocht zich in die betere dagen dan ook verheugen in een wilderige verschillenheid van versierselen en van wat ik minder meubelen dan wel wetenschappelijke toestellen zou willen genoemd hebben zo bij voorbeeld aan deze zijde waar het behang geheel onzichtbaar was gemaakt door een kaart van nederland vier duitse pijpen waar onder drie afgedankten van mijn oudste broer de portretten van lauren jansomkoster jenny lint dominee fabiërs in een vroege tijdperk van zijn leven zodat het niet meer leek en uit de huiskamer verwijderd was jan nivenhuizen gelijk de zeelse waterleeuw uit de golven alzo uit een wolk opduikende en een onbekende schone uit een oude jargang van een tijdschrift deze laatste droeg op haar voorhoofd een ferroniere en het moment was waarschijnlijk door den schildige kozen waarop zij met haar grote ogen een wanhopige poging deed om te zien of de ferroniere ook scheef zat nu aan deze zijde dan van mijn kamer stond een kasje waarin die merkwaardige verzameling van inlandse kapellen en andere insecten bewaard werd ten weer gevallen ik het vrouwelijk personeel van ons gezin meer dan eens een dodelijke schrik heb aangejagd zo kwam ik op een avond mijn collectie was nog in haar geboorte en elk geleden dier dat ik mag toch kon worden was mij welkom ik kwam dus op een avond thuis met een stuk of 10 grote olijfgroene watertoren die ik uit de franse school langs de vismarkt gaande had opgedaan en bij gebrek en betere berging in één van mijn bokzakken gestopt waar mijn neusdoek de beetjes in het nodige bedwang hield wat het was weet ik niet maar ik vond in huis zoveel afleiding dat ik de torom geheel verhad en bij het naar bed gaan het bewuste kleding stuk zonder om dan kostbare inhoud te denken bij mijn overig kledeer op de slaakamer niet alleen ik mag zo wat een half uur gerust hebben daar word ik wakker van een eiselijk moortreschrijd en ik zie bij het onzekere licht van een nachtkaars een van mijn zusters en de kindermijt op een paar stoelen staan al maar gillende dat er zulke lelijke visermonsters door de kamerkropen helaas de dames volgden toen nog geen cursus van middelbaar onderwijs in de dierkunde en de dienstbodend lazen de versnaapering nog niet anders hadden die twee alvorens radeloos op stoelen te klouteren zich bedaard kunnen overtuigen dat die lelijke visermonsters eenvoudig exemplaren waren van een welbekende die Tiscus marginalis tegenover de insecteverzameling op mijn kamer bevond zich een penningkaminet en daarnevens een kleine kwekkerij van bolgewassen en kasplanten terwijl natuurlijk één der wanden werd ingenomen door iets dat een bibliotheek beloofde te worden maar genoeg waar toen mij al die bijzonderheden nog eens voor de geest gehaald er was toch geen spoor meer over van de oude heerlijkheden in het tans doodse hokje mocht ik wel zeggen zo onttaak zo ontwijt als mijn kamer nu uitzag was ik er haast blij om dat zij spoedig geheel en al zou ophouden te bestaam ik keerde haar haast er de terug toe en ik stond voor een deur die mij een zachte erbide gehuivering aandoeg toch opende ik haar want het was geen boze geest die achter haar voor mij zou opdagen nee maar hier trad ik in het heiligdom van de smart in het heiligdom der doorleiden geadelde liefde o Anna wie van ons allen was u gelijk in goedheid in zelfverlogening in geloof in geduld wie kon zo blij moeder de vreedste ombeeringen dragen wie nog zoveel om andere denken en voor anderen doen als zij ook toen u laatste krachten met elke dag sneller afnamen ik geloof niet dat zij ooit gezondheid gekend heeft op haar tijdstip waar mijn herinneringen aan vangen was zij de oudste van de kinderen dus huisjes reeds die bleken gestalte die zich niet dan met moeite van haar stille kamertje naar haar gemakkelijke stoel in het huisvertrek of naar het tegen alle tocht beschutte plekje in den tuin heensleepten nog hoor ik dat wel bekende kuch je op de trap dat kuch je dat nooit ophouden wilde en dat toen het eindelijk voor goed ophilt ons huis een lange tijd zo stil achterliet zo akelig stil maar nog zie ik ook dat smallige zichtje omzoomt van lange blonden lokken en waarop zich nooit iets anders aan ons vertoonde dan vrede en vriendelijkheid zij was al toos met iets bezig liefst met iets waar ze moeder een dienst mee kon doen en nooit was ze zo gelukkig als wanneer haar krachten haar toelieten en zij niets beter te doen vond dan om met ons kleine een rustig spelletje te spelen of ons sprookjes te vertellen sprookjes vertellen oh dat kon ze zo als ik het nooit van een ander gehoord heb dwaas en ernstig beide toch in haar dwaasheid mengde zich al toos iets dat wel eens goed voor ons was en haar ernst was zo kinderlijk dat wij zo dol als we waren daar haast nog de voorkeur aanschonken maar ach hoe vaak kwam midden in het verhaal als onze vangen gloeidend van opgetogenheid en als er zich ook op de haren een wonderlijk blosje begon af te tekenen de zachte toch met dat al onverbiddelijke vermaning om het ervoor deze keer bij te laten niet selden ook door avond op avond achtervolgd waarop wij Anna's rust in het geheel niet mogen storen dan is er een tijd dat wij haar niet zien en als ze daarna weer tevoorschijn komt kunnen wij kinderen het zelfs opmerken hoe ze nog bleker en zwakker is geworden maar de liefde rijke glans in haar ogen is onverminderd gebleven al langs dringt de gedachte zich aan ons op dat Anna spoedigsterven zal heeft een derdienst boden zich een onvoorzichtig woord laten ontvallen op de kinderkamer of hebben wij iets opgevangen van het gesprek dat de dokter bij het weggaan in den gang heeft gehad met moeder een van ons heeft hem het hoofd zien schudden en moeder is in de voorkamer gegaan en heeft er schrijt Anna sterven spoedigsterven dat denkbeeld brengt onze gehele ziel in opstand ik voor mij zoek de tuin en achter in het priëeltje door geen mens bespied geval ik op de knieën en vring de handen en bid dat god het levend van mijn lieve zuster bewaren mogen daarna sta ik op en voel mij gerustgesteld want nu is zij in gods hand en god is te goed dan dat hij Anna zou laten sterven maar hoeveel tijd er eerst nog verliep kan ik niet nagaan ik weet wel dat het op een dinsdag was dan hadden wij op school althoos vaderlandse geschiedenis en de meester vertelde juist van balderza gerarts als ik mij wel herinner dan was hij niet geheel neutraal in zijn voorstelling en tot hij bepaald partij voor den zwiger nu de meester was nog niet aan het eind met zijn verhaal en de school was nog lang niet uit daar kwam de oppasser of hij de jonge heren mijn broertje en mij mee kon krijgen want die moesten dadelijk thuis komen wij wisten eerst niet wat we daarvan te denken hadden en of er voor ons geen reden bestond om ons maar eens recht blij te maken maar Jan zag er zo verslagen uit dat het ons eens klaps koud om het hart werd wij begrepen alles er werd geen woord onderweg gesproken en toch verwondrede het ons niet dat de meid ons met rode ogen open deed en dat vader ons al opwachten bij de deur om ons met een jongens anna wou je lui nog wel eens zien naar boven te brengen en daar lag ze ze was nu zo vermagerd dat wij er blijkbaar van verschrikken maar weer vertoond haar bijna dood gelaten slechts de ogen waren niet dood ja er was een buitengewone gloed in die ogen weer vertoonde haar gelaad iets van den ouden vriendelijke glimlach toen noemden zij onze namen en zij dat ze naar den hemel ging en dat geloof ik ook wel maar ik weende toch bitter en mijn broertje even zo daarop vermaanden zij ons niet bedroefde zijn helaas wij konden het niet laten wij snikten zo dat wij de camera uit moesten in de deur keerde ik mij nog eens om haar ogen zagen ons na het was mij of ik er een gebed in las en dan voelde ze zeker dat die beden verhoord werd want om haar lippen speelde nog immer het zachte lachje van den vrede in die kamer waar zij ontsliep stond ik tans na zoveel jaren en ik pijns daarover hoe meer dan een van ons gezin haar nu reeds gevolgd was op de grote reis nog een zuster maar deze plotseling in weinig uren uit de armen van het volle levensgeluk op het punt van voor het eerst moederwilde te smaken en een broeder ver van huis zonder dat ooit een van ons de plaats zal zien waar ze hem begraven hebben en dan vader en moeder bijden weinige weken naar Alkander oh toen de ene het huis was uitgedragen had de ander geen rust voordat ze weer bij elkaar waren in de eeuwige woning en ik klom de trap af langzaam en ook zo treurig in mijn hart wat lag mijn jeugd toch ver achter mij hoe snel waren zij voorbij geflogen de blije jaren mijn jongheid en nemer nemer keerden ze terug de vreugdend van weleer nemer nemer de doden wie er liefde mij als kind eens gelukkig maakte zo kwam ik in de tuinkamer de aanblik van dat vertrek toneel weleer de gezelligheid nu zo jammerlijk verlaten was eerst niet zeer geschikt om mij op te buren terwijl ik nog in de deur stond met mijn gedachten de ledige ruimte aanvullende zag ik een oude rat uit hun hoek tevoorschijn komen en de strandere oogjes op mij vestigen zouden dat nog eens kunnen zijn identiteit toen alles hier in zijn volle vleur was en zou ze mij meenemen en herkennen in dat geval kameraad graf ik wat als gepraten komt en wij elkaar werkerig de dagen van ouds voor de geest konden roepen dat waren zonder twijfel ook goede dagen voor u en uw familie als de mijnen hier feest vierden en de kinderen zeker nog al eens een kruimeltje op het terpijt achterlieten hemel wat hadden wij toch een pret op de verjaardagen en op de Sinterklaasavond en toen mijn ouds de broer was vrij gelood maar dat was eigenlijk een misverstand want toen de taart en de pons goed en wel op waren kwam de tijding dat hij er nog net ingevallen was weet genoeg wel of waard gedaan niet bij toen ik student was en in de kerstvakantie thuis kwam als kandidaat en toen we die dramatische avond hadden mijn jongste zuster had een paar lieve logees over en we maakten twee toneelstukken en voerden ze diezelfde week nog op eerst dat grote aandoenlijke stuk moeder en zoon of misdaad en liefde in achtafreden en een naaspel 20 jaar later en den slotte die kluchtere voordeurwiel met zang heer en knekt of de gelukkige vergissingen berachtig het was mooi vader zelfs liet zich overhalen om mee te spelen en hij deed het met een waardigheid die beweest dat hij nog uit de school van snoek en wat jij was maar wij jongeren rammelden er maar op los hoewel ik moet zeggen dat mijn boer simon de verdiensten had van erg natuurlijk te spelen in het naastukje als het toneel een parijse restauratie voorstelt had hij zo geducht van de evenveeltjes die de rol van een keurerfrans die nevervulden dat moeder hem uit haar loge moest toe roepen dat hij om zijn maag zou denken en de waarschuwing van toch nog te laat want simon heeft er een erg onrustige nacht op gehad ik had ook een onrustige nacht maar dat was nog een andere oorzaak een van de lieve logees de liefste had mijn hart veroverd en zo ouder had werd die dramatische avond om een beeld aan een kleine confrater van u te ontleden een muis met een staartje ja als ik in misdaad een liefde lowise niet te voet had moeten vallen en zij mij niet had moeten toelaten haar kleine handjes te kussen dan zou ik hier nu niet staan in deze verlaten woning met de vertroostende gedachten dat ik er een ander thuis voor in de plaats heb gekregen en een thuis dat mij vooral ook nu louise er mij niet meer alleen opwacht nog wel zo liefst geworden als het toneel mijn reageert en even wel ach onder het voortmijmeren kwam mijn treurigheid een ogenblik door vrolijke herinneringen op de achtergrond gedrongen van nieuws bij mij boven ik zag mijn eigen woonvertrek zoals het nu is de wanden behangen met dekwils door mij begeerden en eindelijk misschien nog als een verrassing bij mij aan huis bezorgde platen en met de portretten van boezemvrienden en lievelingsdenkers en dichters hier dat glazen boeken kastje waar we ik weet niet hoe lang voor opgespaard hebben maar dan ging de kleermaker en dan personeel en hoofdelijke omslag één zelfs dokter en apotheker met het geld weg dochter en laatste hadden wij een buitenkantje en toen zei ik nu moet het maar wezen ook en oh wat zijn louise en ik vaak gaan staan nu eens op dit en dan weer op dat punt van de kamer en overal vonden wij dat het kastje de kamer zo goed kleden en dat onze banden er zo prachtig in uitkwamen nu dan in onze piano en de bloemenstander en het werktafeltje mijn eerste verjaardags cadeau aan de wiezen wat was ik in die tijd nog royal dat en zoveel meer zie ik maar vooral zie ik mijn beste wijfje straalende van liefde en geluk en ze leest met onze dochter want die kan heus al wat lezen ze lezen dan met haar beiden die alle vermaaklijkste geschiedenis van de tijger en de tom waarom ik als ik baas was jan goefeneur een ridder van de eikenkoon zou maken en onderwijl heb ik onze zoon op mijn schoot wij tekenen op de keerzij van een circulaire van isentaal en ko wat die snuiters zich wel vermeten om mij ook al voor iemand aan te zien die aan de loterij koorts leidt nu hun berieven zijn toch ergens goed voor kijk maar wij tekenen er een eindeloze verschijndenheid van hanen op want als ik met den ene hanen nog niet goed klaar ben dan krijg ik alweer bestelling op een ander zo dief retoucheert ze allen met een t lepel tje onder de verzekering dat hij een dot is en dat is hij dan ook dus zie ik mijn zalig woonvertrek maar ik zie het ook zoals het getuige de eenmaal zo prettige en nu zo doodse tuinkamer van mijn ouders over maar al te korten tijd zal worden dan kent onze plaats ons zelfs niet meer vreemden zetten zich op uw lievelingsplekjes en lachen hun lijden en weten niets af van u en uw kinderen die als jij begraven liggen ergens niemand kan het schelen waar of ze komen met hamers en owelen en laten geen steen van uw huis op de ander en daar waar uw doodkist stond met een immortellenkrans op het deksel overheden spot daar zitten opperman en bikt de kalk van de moppen en neuriet zoveel als zijn pram hem toe laat iets van een vaderland dat wel rustig kan wezen want dat er een wacht aan de rein staat en dan reis er boven het toneel van uw wilde en uw ontbeering van uw hopen en uw voorstelen van uw opkomst en uw ondergang een ontzachelijke spoorweg boog en in eilende vaart gaan daar de treinen overeen de beurs treinen en de plezier treinen en bij geen van die allen die daarvoor het stomen komt de gedachte ook maar even op dat beneden hem eenmaal een huis was en dat er binnen in dat huis harten klopten harten duurdierbaar er zijn dan alles wat jij op alle spoorwegen zou kunnen vinden in de ganze wereld ik ging de kamer door naar het raam dat uitzicht bood in onze voormalige tuin de dag negen de reeds en einde en boven een prachtige bruin en buik door mijn vader als knap geplant over die zou moeten vallen hoog aan een bleekblouwen hemel ontdekte mijn oog een grote ster het kwam mij voor een geest hoe ik haar wel meer achter dit venster daar op die plaats had gade geslagen en een wonderzoete troost daalde in mijn gemoemd zij is er nog die reeds op ons neer zag als wij daar tussen het jongen lente groen stil stonden te luisteren naar de nachtigaal die zijn netje gebouwd had in den grote tuin achter den onze of als wij eenzet ach waar al de schaarse zomergenot hadden gesmaakt van tot en donker buiten te zitten en vader dan bij het in huis gaan ons op de duizenden lichtjes aan hemel wees en met bewogend stem de naam noemde van god zij is er nog de grote ster en haar zullen ze niet wegbreken en zo zij ook al bestemd mocht zijn om met haar even loop voorbij te gaan toch is zij ons stervelingen van een dag het beeld de oneindigheid niet alles verouderd niet alles vergaat de vormen wisselen het wezenlijke blijft ook van hen die voor ons leefden is niet het ganse bestaan vernietigd de stofkoos nieuwe gestalten de geest werd geroepen tot hoge arbeid tot hoge geluk werd ik misschien kinderachtig toen ik dus droomde kinderachtig onder de invloed van dat oude huis maar ik als kind had leren geloven dit weet ik dat toen ik de voordeel weer achter mij sloot mijn hart minder beklemd was dan het zich bij het binnenkomen gevoeld had einde van mijn ouders huis