 Toen ik net het mooie verhaal van meneer van Eerd woorde, moest ik toch even denken aan mijn schoonvader, die is in 1950 hier aangekomen tot Universiteit van Tilburg, heeft waarschijnlijk ook nog een les gehad van Kophagen, is na de hand een familiebedrijf gaan runnen. Dat deden veel meer Tilburgers dan wij überhaupt denken, dus dat moet toch wel eens uitgezocht worden. Toen ik 40 jaar na dat hij afschudderde, mij aandient, als de toekomstige schoonzoom vroeg hij eerst, wat doe jij nou jongen? En toen zei ik nou, meneer, ik schrijf een proefschrift over de theologische anthropologie van Thomas A. Kempis met een link naar het laatmiddelingssonominalisme. Toen zei hij, het is toch maar heel goed dat jouw toekomstige vrouw een echt vak heeft geleerd. En daar moest ik toch aan denken, toen ik iemand echt, want ik hoorde bij vlagen Haas mijn schoonvader praten, maar ik sta nou wel mooi. Ik denk nou, toen iemand dat had gemeld, meid Tilburg en meid Kophagen, daar worden ze niet theologievriendelijk opgeleid. Maar ik ben er wel ook leraar geworden, dus toch echt heel mooi. Siklis, toen uw verhaal, jullie uur verhalen aan het vertellen was, dacht ik, wat zou ik nou, als ik een dag zou krijgen op de Jumbo Academy, deze sollicitatie trouwens, wat zou ik ze dan zeggen, de medewerkers van die Jumbo? Als ik nou een dag zou krijgen om, ja, dat ik zeg, de vroeg christelijke visie op groei, niet alleen groei van een bedrijf, want daar weet de theologen helemaal niks van, maar de groei als mens, dus een beetje waar Iris het over had, en de rol van arbeiders in, als ik die zou moeten verklaren, dus de menselijke groei en de rol van arbeiders in, wat zou ik dan vertellen? Nou, ik wil dat in drie punten doen, en als ik u niet zie geven of drinken, dan krijgt u een vierde uitje het laatmiddeloosste nominalisme nog. Te goed, maar het kan zijn dat ik dat niet haal. Ik baseer mij op, ja, eigenlijk de belangrijkste kerkvader die we hier in het West hebben gehad, Augustins van Hippo, professor van Bavol heeft een prachtig boek geschreven. Augustins ook, de beleidnessen, die moeten eigenlijk de volgende keer gewoon worden uitgereikt, dus ik heb geen aandelen en ik heb ook dat boek niet geannoteerd of vertaald, maar het is een wereldliteratuur. En Augustins ontwikkelde, als het ging om arbeid en menselijke groei, eigenlijk drie principes op basis van proefondervindelijkst vaststellen hoe het niet moest, dus de man heeft echt geleefd, in extremen geleefd, zal ik maar zeggen, maar dat zijn de beste kerkvaders over het algemeen, want trouw, de theologen die alleen maar met hun neus in de boeken hebben gezeten. Eén, toen Augustins, dus het eerste punt, kwam na te denken, in een soort van midlife crisis, hij was rhetorica leraar, was op een gegeven moment een stem kwijt en had pijn aan zijn hart, toen hij erover kwam na te denken waarom hij eigenlijk ongezond was geworden toen concludeerde hij heel snel op zijn 32e, dat hij te ambitieus en te hard zich alleen maar had gericht op zijn carrière. En in die carrière had moeten doen, hij was rhetorica leraar, wat hij eigenlijk niet meende, dus hij moest vier keer per jaar de keizer van een laudatio voorzien, nou dat is volgens de regelen der kunst de baas, vleien, dus op een hele rhetorisch verantwoorde wijze, dat heeft hij vier jaar volgehouden, want hij vond de keizer heel mediocre en middelmatig, kon hij niet zeggen, je houdt het, dat is een praktische tip uit de kerk, je houdt het over drie jaar vol om je baas te vleien, maar het niet te menen, dan ga je dan, dus dat u dat maar weet, toen dacht hij, hij stortte dus compleet in elkaar, daar schrijft hij ook heel uitvoer over in de beleidnessen en toen kwam hij dus heel snel achter, toen hij scenicabel kon te lezen, stoisch zijn, dat hij precies niet had gedaan in zijn werk wat hij wel had moeten doen en dat was de juiste mate oude, nee kwiet niet meer, hij had alleen maar dus doe niets te veel, hij had alleen maar zich gericht op het netwerk, het netwerk wat hem verder kon helpen om, nou ja, de keizerlijke adviseur te worden, was hij daar eenmaal aangekomen, moest die dingen doen die hij eigenlijk niet meen, dat was een totale visieuse cirkel, wat heeft hij toen met zichzelf afrondig eerstpunt afgesproken, ik doe alles in de juiste maat per dag, want ik ben zelf zo, dat noemde hij dan orderlijk in welbevinden, als mijn dag indeling in afwisseling is, dus ik moet mijzelf als lichamelijk wezen, als geestelijk wezen en ook als religieus wezen, dat moet in mijn dagindeling weer spiegeld zijn, toen concluderde hij dat hij behalve moest spreken, na het spreken moest zwijgen, systematisch een uur en na het zwijgen weer met vrienden moest verpozen, daar schrijft hij schitterend over, in het achterboek van de beleidendissen, maar dat is punt 1, jij bent als werknemer, als werkgever, zo in balans als je dagindeling geeft en aangezien niet alleen maar van brood alleen leeft, daar kom ik zo op, is het ook zaak om in je werk samenleven te desconteren, dat er momenten moeten zijn van rust, bezinning, stilte en dat bracht hem tot de omarming van een tweede principe, en dat neerde hij ook, kijk de kerkvaders zijn het best als hijdense klassieke filosofen lezen, als ze die principes gaan toepassen, dan worden dat hele tijdloze en genialen raden, hij kwam toen, achter toen hij een paar jaar verder was, hij zat de studeer in zijn studeerkamer en hij zat een prik te schrijven waarin hij het voorbeeld geeft van een kameel, zal er geen ramen, hij had een bibliotheek met een groot goud aan de bremen, hij woonde in de woestijn, daar kwam een kameel, die keek ik zo en toen dacht hij wat zie ik als ik die kameel zie, een eigen wijshoofd, maar tegelijkertijd is het een dienstbaar dier, schijn bedriegd, in de prik waar hij een kameel uitlegt, verwoord hij ook een principe dat hij ontleent aan hijdense filosofen waarin hij dan zegt van ja, het woord negotium, negotations, onderhandelingen, activiteit, is eigenlijk een ontkening van iets veel wezenlukkers, otium. Dus het is niet dat wij moeten gaan werken, werken, werken en als we dan moe zijn in otio, in ledigheid, in tranquilitaten, moeten we gaan uitrusten, nee, het is precies omgekeerd, daar kan ik niet doen achter, voordat ik überhaupt ook maar één ding heb ondernomen, in negotio ben gegaan, ben gaan werken, gaan studeren, gaan ondernemen, omdat dat een ontkening is van iets veel eigenlijkers, otium, rust, stilte, ledigheid, sereniteit, contemplatie, voor de actie, moet ik dus eigenlijk voordat ik ook maar iets onderneem, in rust mij zelf gaan afvragen wat ik ga ondernemen als ik wil gaan ondernemen, waarom ik ga ondernemen zoals ik wil ondernemen, wie ik ga tegenkomen en wat ik voor ze kan gaan betekenen en hoe ik met ze omga, gebruik ik ze, Oetie, of ga ik hen tot hun recht laten komen, vroei, dat doe je voordat je gaat ontkennen wat je eigenlijk bent of ideaal liter zou moeten zijn rust, stilte, sereniteit, dat principe van aura et labora, bid en werk, dat heeft benedictus, die stichter van de benedictein, dat heeft niet van vreemd, die begint dus vanuit rust, vanuit het ritme van het gebet is een klooptrein, van daaruit ga je handelen, eerst de otium en dan ontkennen van de rustende stilte in negotium, het is niet omgekeerd, nou dat is een bazaal principe in de katholieke sociale leer geworden die Augustines heeft uit ontwikkeld en dat volgens mij een tijdloos en geniaal ook universeel principe is. In het jaar 400, derde punt, komt hij in confrontatie, Augustines maakt te veel ruzie met mensen, als je overtuigd bent van je eigen kenniskunde en gelijk, dat was heel stil als hij, dan zijn anderen al vaak anders denkend en ketters, hij was heel stellig in het behoeden van de orthodoxie, zo gezegd, hij kwam toen in aanraking met een aantal monneken, die zeiden, dat waren de messalianen, dat waren monneken met baarden en lange haren, lang haren gewerkschuw, hij kwam dan bij een aanraking en die monneken die weigerden om te werken, te laboraren, echt gewoon pekunia, geld verdienen door handenarbeid of door het afschrijven van handschriften, dat gebeurde ook monneken waar hij de computerdeskundige van die tijd konden schrijven, magistraten konden dat niet, Karel de grote kond ook, hij kan alleen maar zijn eigen handtekening zetten om het zo te zeggen, hij komt er dan achter, die monneken wilden niet werken omdat ze zeiden, dat hadden ze niet van vreemd, dat hadden ze van platoeja werken, dat is voor het volk, voor de slaver, voor de half vrije werken doe je gewoon niet, wij, vrije, de vrije mensen, dat was 10% in die samenleving, het enige wat wij moeten doen is nadenken over de essentie van goedheid, waarheid en schoonheid is, werken, handenarbeid of überhaupt arbeid om geld te verdienen, dat is voor het volk. Augustines gaat daar radicaal tegen in, tegen die monneken, om drie redenden, één, hij zegt, nee, een monnik, stonden twee, bijbels citaten lagen er aan te grond, die monneken zeiden, wij baseren ons op TSS, kijk naar de vogels in de lucht, ze zeiden niet, maar niet, toch zijn ze mooier dan koning Salemo in als pracht, wat maken jullie dan zorgen om de dag van morgen, elke dag heeft genoeg aan zijn eigen leed, die monneken gingen gewoon heerlijk, letterlijk zitten te mind volnissen, rust, natuur, vogels, bloemen, etc. Maar Paulus, een beetje, was een ondernemer trouwens, een tentemaker, behalve een apostel, die zei, in zijn brief aan de Tessalonische mensen, wie niet werkt zal ook niet eten, dat is trouwens een citaat dat alle protestanten boven de moerdijk gewoon uit hun hoofd kennen, en dat TSS daar heeft letterlijk ooit eens een protestant ondernemer, dat heb ik altijd al een verdachtverhaal gevonden, maar goed, het staten zijn twee tegengestelde bijbels citaten en de Augustines, die zegt, kijk, de waarheid ligt in het midden, drie redenen om dus wel te werken, want degenen die werkt is autonome, dus de maatschappij moet zo geordend worden dat iedereen de staat wordt gesteld om te kunnen werken, want dan kan die in zijn eigen brood voorzien, dat is één. Twee, moddeken, die hebben tot taak niet alleen te werken met hun handen, maar ook te bidden, maar ze hebben ook het evangelie te verkondigen, als jij voor het verkondigen van het evangelie jouw boodschap afhankelijk bent van giften van andere, dan ben je niet geloofwaardig, en drie, kijk, juist in de balans tussen het ontspannen van het werken met je hoofd en het werken met je handen, daarin ligt de tranquillitas, de rust, de sereniteit, die die in dat tweede punt eigenlijk ook al had nagestreefd, dus juist tegen die moddeken die niet wilden werken om het brood te verdienen, zeiden jullie zijn eigenlijk minder geloofwaardig, want je bent van giften afhankelijk, je blijft niet in balans, want je werkt eigenlijk alleen maar als je bitt met je hoofd, en je bent minder autonom. Nou, dat zijn drie punten die eigenlijk hebben doorgewerkt in het mensbeeld dat een grondslag lag aan, laat ik zeggen, het beeld van de werkende mensen in de katholieke sociale leer. Werk moet altijd vooraf gaan, het moet altijd worden vooraf gegaan door bezinning op de drijferen waarmee je werkt.