 En waarom heb jij besloten om boer te worden? Mijn opa was op boer. En mijn vader heeft de bedrijf overgenomen. Ik ben opgegroeid op een melkv-bedrijf. Altijd buiten, altijd in... Zoals ik het zie, in de natuur. Altijd bezig met dieren en met de trekker. Vanaf dat ik kon lopen, dacht ik al... Ik moet iets gaan doen met land boven. Dan word je toch een beetje getrokken door het bloed van de agrarie. Geet je pijt van? Nee, zeker niet. Waarom heb je besloten om natuurbeschermen te worden? Echt, waarom heb ik besloten om geen boer te worden? Want dat wilde ik eigenlijk worden. Mijn opa was landbouwkundige. We komen niet uit een boerenfamilie met land. Dan wordt het al snel heel lastig in Nederland. Dus toen ben ik overgegaan aan plan B en biologie gaan studeren. En later in natuurbescherming gaan werken. Maar je vader was landbouwkundige? Ja, dus die gave les. Hij wist ons zowel over de natuur als over de landbouw. Ik ontzettend tegen hem op. Want ik dacht, zoals mijn opa is, kan ik ook worden. Maar ik heb geen boer gevonden om mee te trouwen. Dus het werd de wereld natuurvond. En dat is al lang een familiebedrijf. Het melkvabedrijf is de vierde generatie. Met melkvabedrijf zijn we een paar jaar geleden gestopt. Nu zijn we bezig met akkerbouwactiviteiten. Het bedrijf is al lang in handen van de familie. Mijn opa heeft het bedrijf overgenomen. Toen waren er nog maar vier koeien. En we zijn langs een beetje opgebouwd en ook grond bijgekomen. Die tijd is veel veranderd, maar wel altijd in de familie geweest. Met eens of on-eens? Boeren zijn zelf verantwoordelijk om een milieuimpact te verminderen... en duurzamer te worden. Ik mag alleen eens of on-eens, zeg. Ja, met niemanden zijn natuurlijk. Maar nu eerst eens of on-eens. Ik ben het deels mee eens... dat ook de boeren daar een verantwoordelijkheid in hebben. Maar ik denk dat het in principe een verantwoordelijkheid is... van ons als maatschappij. Dat wij zorgen dat de voedsel die wij produceren... niet ten koste gaat van de leefomgeving en van natuur. En ik denk dat wij met die verantwoordelijkheid... moeten zorgen dat wij boeren in staat stellen... om ook te zorgen dat die impact naar beneden gaat. Boeren zijn daar onderdeel van. Boeren zijn onderdeel van de maatschappij. We hebben daar mede verantwoordelijkheid in. Maar er wordt, denk ik, soms teveel de nadruk gelegd... op dat boeren het allemaal maar opzaden moeten losen. En daar ben ik het pertinent niet mee eens. Kijk, dat is in ieder geval goed om naar vond te horen. Ik denk dat het antwoord daar eigenlijk wel grotendeel is met eens. We moeten ook als boer zijn er altijd onze verantwoordelijkheid nemen. Ik denk ook dat we dat grotendeel eens doen, want ja, we hebben ruimte in gebruik. En daar hoort een bepaalde verantwoordelijkheid bij. Ik kan geen enkele boer oprecht opnoemen die niet bezig is... om te kijken hoe die symmetrijf nog beter kan vormgeven en invullen. Dat denk ik van, ja, volgens mij zijn we daar al sector al heel erg mee bezig. En ja, het kan altijd sneller en ja, het kan altijd beter. Maar we moeten ook altijd blijven kijken van, wordt het betaald. Op mij komt het over dat we binnen vijf jaar een compleet andere agrarische sector moeten hebben... en dat de sector zoals die er nu is totaal niet toekomstendig is. Maar dan denk ik, ja. Dat is echt niet hoe ik het ervaren, maar ook niet hoe heel veel collega's ervaren. Want we zijn dag in dag uit op het land bezig om te kijken... hoe we ons gewas zo gezond mogelijk kunnen krijgen en houden... zondedaag iets voor, nou ja, hoeveel gebruiken, hoeveel te spuiten. Want soms wordt er wel eens gezegd, ja, een spuitening. Ja, jullie mogen niet meer spuiten met bepaalde middelen. En waarom spuiten jullie nog? Dat is niet omdat we het leuk vinden om met de spuiten over het land te rijden. Dat doen we om ons product gezond te houden en om zo min mogelijk uitval te krijgen. Want het uitval, ja, dat is natuurlijk ook... Ja, dat is ook niet goed, want je wil ook niet een product... waar je maandenlang bezig bent geweest op het vaartst van het seizoen kwijtraken. Ja. En we spuiten ook zeker nooit meer als dat we zouden moeten of dat nodig is. Want ja, dat kost alleen maar geld. En ja, wij zijn ook voor natuur en uiteindelijk willen ook een boterham verdienen. Ja. En ik kan me dat helemaal voorstellen. En ik denk ook de reden dat heel veel boeren zich nu ook overvallen voelen... van we moeten nu ineens radicaal anders gaan... terwijl we toch al heel lang bezig zijn met verbetering in de sector. Dat gevoel kan ik me heel goed voorstellen. En ik denk ook dat dat echt voor een groot deel bij de overheid ligt... dat we heel lang door zijn gegaan in een bepaalde richting. En dat lijkt het voldoende. Zo van nu ineens wordt gezegd van we nu hebben we een grens bereikt... en nu moet alles heel anders. Ik denk ook dat zo'n transitie al veel eerder in gang gezet had kunnen worden. Maar ik denk wel, we zijn nu wel op dit punt gekomen... dat er een aantal zijn er gewoon heel erg duidelijk op rood staan... dat we zelfs wettelijk verplicht zijn om nu dingen anders te gaan doen. En ik denk dat het heel belangrijk is dat het niet wordt afgeschoven op de boeren... als het is een probleem wat jullie gecreëerd hebben... en nu moeten jullie dit gaan oplossen. Daar zijn we met z'n allen verantwoordelijk voor. Dus ik ben ook benieuwd van hoe zij dat zou voor jou nou iets zijn waarvan je zegt... dat is een manier waarop ik nu verder kan of vooruit kan. Waar zou jij mee geholpen zijn? Dat is een goede vraag. Die kreeg ik vorige week ook van iemand uit de politiek. Die vroeg dezelfde vraag. En ik denk dat daarin echt bij FAR op nummer één bij iedere boer staat... geef onze tuidelijkheid. Geef kaders waarin wij onze investering kunnen doen... waarin we ons met de ruisklam kunnen schrijven. Maar juist in die laatste afgelopen na 10, 20 jaar... zijn er heel veel kaders niet geweest of in een bepaalde richting geweest... waar je gewoon op hebt geacteerd. En waar je nu mee in de problemen komt... en waar je ook niet zomaar van af kan stappen. Dat vind ik ook wel lastig. Er wordt dan gezegd van, ja jongens, we moeten allemaal de stallen aanpassen... we moeten naar een ander systeem. Ja, maar we hebben die stallen en we hebben dat bepaalde systeem geïnvesteerd in. En dat kun je niet in twee, drie jaar afschrijven. Daar zijn de marges niet groot genoeg voor. Of uberhoud is het bedrijf niet opgebouwd... dus hetzelfde als dat de HEMA niet volgende week op het water zijn winkelschap plaatsen... of totaal andere productschap gaat verkopen. Dat gaat alleen met kleine stapjes kan het gaan. En ik ben het helemaal een beetje eens dat het punt waar we nu op balant zijn... maar ik denk dat we nu heel duidelijk op een ander punt staan in de wereld... en dat we echt op een kant op punt zitten. Dus dat we echt moeten kijken naar een paar sturen wel op systeemniveau. En dat is natuurlijk altijd geweest... een landbouw-economische systeem dat gericht is op meer produceren... zoveel mogelijk produceren tegen zo laag mogelijke kosten. Maar in die prijs van ons voedsel zit niet doorberekend... wat de effecten zijn van de productie van ons voedsel op de leefomgeving en op natuur. In Nederland zien we dat natuurlijk heel goed met de stikstofcrisis... dat we eigenlijk veel te lang gewacht hebben met sturend zijn... en dat we nu op een punt zitten dat we hele pijnlijke en grote maatregelen moeten nemen. Maar wat vind je er dan van dat er nu gezegd wordt dat bedrijven... binnen een hele korte tijd moeten stoppen, de piekbelasters? Want ik hoor dat jij ook zei, ja, we moeten nu actie ondernemen. Hoe kijk je daar dan tegenaan? Ik vind het heel cru dat we zo ver gekomen zijn, dat dit nu is waar we op uitgekomen zijn. In ieder geval wij lobben je hier al jaren voor... en we proberen dit probleem al jaren te agenderen. Het is ook niet een probleem wat nu ineens uit de lucht komt vallen. We zagen dat met z'n al veel langer aankomen. Ik vind het echt dat de overheid hier heel duidelijk in gebreken is gebleven. Dat ze het hier op aan laten komen dat er nu dit soort drastische maatregelen genomen moeten worden. Maar ik denk dat we in bepaalde mate nu niet meer omheen kunnen... dat er hele pijnlijke beslissingen genomen gaan worden. Want de natuur staat op omvallen. En we hebben daar met elkaar, zijn we daar in Europa, een verplichting aangegaan. Dus ik denk dat we er op dit moment niet meer aan ontkomen... dat er pijnlijke maatregelen gaan genomen worden. Maar ik blijf wel bij van het kan niet zo zijn dat een familiebedrijf... wat al jaren op een bepaalde manier boerdt door de maatschappij... door de overheid Wiedernoog, of eigenlijk met z'n allen... zijn we daar verantwoordelijk voor, dat dat binnen twee jaar zo paspoem... te niet gedaan moet worden. Er zit zoveel leed achter op bedrijven, zoveel passie voor het vak... passie voor de dieren, voor de gewassen. Ja, dan vraag ik me echt oprecht af, is dat het waard... om binnen twee jaar een bepaald stukje natuur te moeten redden. En aan de andere kant zoveel emotioneel leed voor zaken. Dat vind ik echt een hele lastige. Dan snap ik heel erg goed waarom ik en andere collega's de straat op ga. Want ja, er wordt gewoon veel te makkelijk over gepraat... maar ook de manier waarover ons gesproken wordt... en met ons gesproken wordt, vind ik dat ook aangepast moet worden. Die pasmelders hebben dus het programma aanpakstikstof. Er zijn bedrijven die te goed dat er al altijd gehandeld hebben... en een vergunningaanvraag gedaan hebben, maar een afwijzing daarvoor gekregen hebben. Ze konden geen vergunningaanvragen. Er is altijd gezegd, nou ja, jongens, jullie zijn op de goede weg. Jullie hebben de juiste papieren en jullie kunnen bouwen. En nu zou het bedrijf binnen twee jaar gesloten moeten worden... omdat er geen vergunning is. En die bedrijven zijn misschien al 50 jaar oud. Nog voor een natuurgebied er was. En nu zouden ze dan moeten stoppen omdat er een fout is gemaakt... in een vergunningverleding. Ik denk dat het gebrek aan perspectief heel schrijnend is geweest... en dat het hoogtijd is om met elkaar te kijken van wat is dan het perspectief... wat we zien en hoe is dan de toekomst die we voor ons zien voor het land. Wat ik ook heel mooi vond, wat je zegt, is dat je heel duidelijk aangeeft... zo'n landbaar bedrijf dat functioneert niet in isolatie. Dat is niet een ding waar je even van kunt zeggen van... nou, dat gooien we nu helemaal om. Het is onderdeel van een systeem. En het systeem bepaalt ook de richting van zo'n bedrijf. En dat betekent dat de supermarkt hier een rol in hebben... dat de consument hier een rol in heeft, dat het is een heel systeem wat moet bewegen. Dat het een heel systeem wat een nieuw perspectief moet gaan bieden... zodat het ook voor boeren duidelijk wordt welke kant zij daarin op kunnen bewegen... en daar hun eigen invulling aan kunnen geven. Dat ook niet wordt gezegd van bovenal van je moet het nu zo gaan aanpassen. Maar dit is waar we met elkaar naartoe willen werken... en laat het aan de boeren om te bepalen hoe zij daar dan invulling aan geven... om in die richting te komen. Aan de andere kant denk ik ook, en dan zou jij eigenlijk met die hand er ook al een beetje... de maatschappij en de consument heeft daarin ook een hele grote rol... als de consument een bepaald product vraagt... en het past ook, we kunnen het ook produceren, dan zullen we dat ook gaan doen... als dat een bepaalde markt voor is en als er voor betaald wordt. Als we meer biologisch willen, dan denk ik, weet ik 100% zeker dat er bedrijven zijn... die daarin willen stappen en die ook biologisch willen gaan produceren. Maar dan hangt de prijskartje aan. En die discussie moeten we meer gaan voeren. Wat is het ons waard in de supermarkt om bepaalde producten wel of niet te hebben? Willen we altijd de goedkoopste producten? Of willen we producten die passen bij onze maatschappelijke ijzen, wensen? Dus ik zie eigenlijk de maatschappij en de consument, dat is twee verschillende dingen. Je hebt een burger en je hebt een consument. Een burger wil van alles en een consument wil ook van alles... maar dat strook niet met elkaar. En daar heb je als boer wel mee te maken. Ja, en ik denk ook hoe we het gesprek begonnen van het economisch systeem... dat heel erg stuurt op vooral heel veel producerende en laag kosten. Als we met zijn allen eroverheen zijn, dat dat niet is waar we op moeten sturen. Dat een boer, en helemaal in Nederland vanwege de grote hoeverd land... die door boeren beheerd wordt in Nederland... herkennen dat die een hele belangrijke rol hebben... ook in hoe we ons landschap inrichten. En de diensten die een boer levert naast de productie van voedsel... dat we ook voor die andere maatschappelijke diensten moeten belonen. En dat betekent inderdaad dat ook de consument in de winkel daarvoor moet betalen. En dat de overheid subsidies beschikbaar moet bestellen... niet alleen voor productie, maar juist ook voor vergroening. En dat ook een bankcelenium moet verstreken... en zijn rente tarieven misschien aanpast op basis van andere maatschappelijke diensten. En wat ook belangrijk is in mijn ogen vanuit... de overheid maar zeker ook de maatschappelijke totaliteit... brengen ook een stukje realisme in. We kunnen niet alles veranderen in anderhalf jaar. Hoe graag we dat met z'n allen ook misschien willen. Dat kan niet. Alles gaat altijd op een bepaalde tempo, op een bepaalde snelheid. Dan kunnen we soms wel even sneller, soms ook wel eens iets vertragen. Maar het moet wel reëel blijven wat mensen alle doen. Anders raak je aan de ene kant de boeren kwijt... en je hebt verder een verduurzame van de bedrijven. En aan de andere kant misschien de consumenten... omdat je met het bedrijven bezig bent die zulke hoge kosten maken... en dat de consumenten niet meer wil betalen. Dus ik denk dat dat het allerbelangrijkste is. Perspectief en realiteit. Ja, een mooie combinatie. Wat zie je voor rol voor een natuurbeschermingsorganisatie hierin? Kunnen wij die stroming daarin helpen? Ja, is die boeren die het op een andere manier willen doen... en dat we die ook helpen om die transitie hier vorm te geven. Ik denk dat allererste het gesprek aan gaan in samenwerken is een hele goede. Anderzijds denk ik ook dat als natuurorganisaties meer open zouden staan... volg agarisch beheer dat boeren ook heel veel kennis in kunnen brengen... in natuurgebieden. Hoe kun je omgaan met een stukje natuur? Hoe kun je omgaan met het juiste manier van grasbeheer? En ik denk dat als je daar nog verder het gesprek over aangaat... dat dat erg zou helpen. Ja, de basis is landbouw natuurlijk gewoon natuurlijke processen. De interactie tussen klimaat, bodem, vegetatie... en hoe belangrijk bied je diversiteit en natuurlijke processen... eigenlijk zijn voor landbouw. En aan de andere kant, als je natuur wil beschermen en herstellen... dan kun je ook niet om de landbouw heen. Dus voor mij is dat eigenlijk het licht heel dicht bij elkaar... en dat zie ik eigenlijk elke dag in mijn werk. Ja, het is eigenlijk gewoon een wisselwerking natuurlijk... want het is een beetje een samenwerking natuurlijk. En dat die twee elkaar ook kunnen versterken... en ook de sectoren kunnen elkaar ook versterken... en de hele mooie voorbeelden die je noemt inderdaad... waarvan ik ook denk van die scheiding die hoeft niet zo hard te zijn. En in mijn ogen is die ook niet zo hard... als die soms wordt voorgesteld. En ik denk dat dat de juweeltjes ook zijn... die we met elkaar ook voor het voetlicht moeten brengen. Zodat het debat niet gedomineerd wordt door wat er allemaal niet goed gaat. Maar ook laten zien hoe het wel kan en hoe het anders kan. En ja, wat ik ook wel denk, wat heel belangrijk is voor de toekomst toe... dat we elkaar ook het vertrouw geven... ook natuurorganisaties richting boeren. Dat boeren het ook altijd zullen doen vanuit het perspectief... en het zo goed mogelijk en zo duur zijn mogelijk. En natuurlijk, er zijn altijd voorbeelden... maar dat is in elke sector waar het beter kan... en waar misschien niet de goede dingen zijn gedaan. Maar dat hou je overal. Dat hou je ook in natuurbeer. Dat hou je bij vliegvelden. Dat maakt niet uit. Ja, ik denk dat dat ook wel een heel erg belangrijk is. Dat boeren ook ervaren dat niet altijd alles slecht is wat ze doen... en dat dat niet altijd gevoel leefte nog wel eens. Dat boeren denken, natuurorganisaties vinden toch niet goed wat we doen. Dus we gaan ook maar het gesprek niet aan. Ja. Ja, en ik denk dat dit zo'n gesprek, hè? Ja, nou mooi. Aan de slag. Zeker.