 Brief 1 van Brieven van de Nutterlozen Toeschouwer. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen, bijvoorbeeld het publieke domijn, voor meneer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Brieven van de Nutterlozen Toeschouwer door Louis Coupéres. Brief 1. München, 1 augustus 1914. En het bewustzijn is over mij gekomen, dat ik niet anders ben dan een toeschouwig, en zelfs nog wel heel nutteloos. Waarvoor ik mij toosten kan met de wetenschap, dat een toeschouwig zal dan anders dan nutteloos kan zijn. De grote koordster onzekerheid, die gisteren, 31 juli, door de stad voeg, heeft zich nauwelijks aan mij mede gedeeld. Hoe wil ik vermoeden dat reuzachtige dingen zouden gaan gebeuren over de wereld? Kom maar geen warmer gevoel in mijn hart dan alleen de zekerheid dat die reuzachtige dingen wel interessant zouden worden. Dat er oorlog verklaard is tussen Duitsland en Rusland, is wel een reuzachtig, interessant ding, en zal vermoedelijk wel aanleiding geven tot een naasleep van andere reuzachtige, interessante dingen, zoals een vlam in het midden van de haart wel andere vlammen links en rechts kan doen oplekken, maar eigenlijk zijn er toch zich reuzachtigere, interessantere dingen voor te stellen. Nutteloze toeschouwig, ik stel ik mij voor, dat in Stevan bij te wonen de aanvang van Europa's wereldbrand, als de gemeenplaats, maar toch een mooie, reedsluid. Ik bij zou wonen dat van mars of jupiterch neerdaalden op onze wereld, marcianen of jupiterianen, die gewaavend met uiterst fijne en krachtige elektrische facultijten en instrumenten, met Kijzer Wilhelm en Tsar Nikolaas, zouden kunnen doen naar welbehagen en hun legers en vlooten zouden kunnen doen wenden of vernietigen, met de eenvoudige oprichting of uitstrekking van een elektrisch staafje, waaraan een elektrisch stertje in het genre van het schadelose wierwerk dat de Kamelots op de straten verkopen. Ik vraag me af of, zo dit gebeurde, ik nog steeds nutteloze toeschouwig. Mag ik met hoofdletter schrijven, ik nog steeds nutteloze toeschouwig zou blijven of mij anders zou voelen, dan ik mij nu voel in de aanvang des wereldbrands. In alle gevallen voel ik mijzelf even zelfs reeds nu heel klein, trots de hoofdletters. 1 Augustus. Mobilisering van Duitse leegig en vloot. Een droge datum die ik boeken wil om hem niet te vergeten. We leven zo snel, zo koortsig en vooral in deze grote koorts zullen wij zo spoedig weer vergeten dat het leven in hallucinaties schijnt en niet meer werkelijkheid en het bed zou kunnen gebeuren dat ik over een maand mij afvoeg als ontwakend uit een droom. Wanneer is ook weer de oorlog verklaard? Wanneer heeft Duitsland ook weer gemobiliseerd? Een hallucinatie. De oorlog schijnt nog geen waarheid. Leven wij niet in een eeuw van uiterste beschaving. Een beschaving niet alleen voor de zinnen, ook voor hart, geest en ziel. Een beschaving van ideeën ook en idealen. En toch trots al deze overmenschelijkheid schijnen wij meer dan primitief weerwezens te zijn? Om een vrede keten van noodlottige gebeurlijkheden, de moord op een aartshertoch, de oorlog die Oostenrijk Servia aandoet, de rode, reeds meer gemelde, wereldbrand die over geheel Europa uitslaat, zijn de overbeschaafde twintigste eeuwers op eenmaal niet meer dan beesten. Verfijnde beesten, die ookander zullen vernietigen met alle de verfijnste moordtuigen die zij over en weer hebben uitgedacht. Het schijnt bijna een vrede sproke, geen werkelijkheid. En het is zo. En wie even over de rode vlam, de velle brand, ik klant mij hartstochterlijk aan de gemeenplaats vast, zijn gedachten weet vlucht te doen vieren, en ik vermoed dat er honderden nutteloze toeschouwers zijn die dappet mij wel weten te doen, moet uit die hogere sfeer van idealiteit bijna met kinderlijke verbazing neerturen naar beneden, waar het verschrikkelijke drama is aangevangen. Wij zijn misschien dromers, wij. Wij dromen misschien in deze helthaftige wereld van bloed en vuur, in deze epische hel, waar de oermensen woeden gaan. Wij, honderden, nutteloze toeschouwers, of zelfs dat niet. Wij zijn misschien de dwaza-dichters die in de wolken stegen. Wij zijn de grote kinderen die altijd nog kunnen geloven aan de ons zo eenvoudige klare idealen, en aan dat ene ideaal van wereldvreden, het zonmelsuiveren waarvan de verwerkelijking in laatere eeuw onlogendbaar schijnt. Als wij overpraten, schijnt het onder reeds toe dat een immense, wimpelende, witte vaan zich ontplooien gaat over de wereld. Helaas, het zijn alles woorden, ideeën, idealen, onmogelijkheden, fantasien van kinderlijke dromers. Het rode vuur, de rode brand, het heerlijke beeld, je kan er niet van afblijven, leidt om ons op. Wat geeft het of wij dromen blijven in onze hoge ivoeren torens? Ik zoek na de brand niet meer naar originele beelden, waarvan de zilveren varen wapperen. Vergaten wij dan dat Satan niet meer is de lucifer van Milton of Wondel, of het donker gedoken monster van Dante? Vergaten wij dan dat Satan is in onze dagen de imperiale heersucht? Meer dan zijn gloed is op onze wereld niet zichtbaar, want Satan blijft silhouetloos, maar deze gloed belaakt al meer dan een eeuw over Europa. De Napoleontische EPP ontrolde zich in die gloed. Sedat hebben de heersuchtigen niet meer een heros gedaan te vertoont. Sedat hebben zij, modernig, hun uiterlijk gelijkgemaakt aan dat der masse. De kleine corporaal was steeds even met een krabbel getekend. De heersuchtigen van onze eeuw zijn niet zo lichtkenbaar te maken meer. Zij dragen een gouden uniform, of een zwarte rok, of een geklede jas. Zij starren van ridderorden. Maar wie kan ze even met een krajon neergooien op het papier? Zij walen voor ons hun het dicht te schaar, de heersuchtigen, de dinnaren van onzichtbaar een duivel heersucht. Wat geeft het of wij, dwaze dichters, niet deze duivel dienen? Of wij slechts tevreden zijn met wolken van verbeelding, torens van illusie en eilen fantasmechorien, waarover wij de blanke walen in haar denkbeelde gezegen ontplooien. Dalen wij lievernieerd van onze hoogmoedigen, onzekeren en broze hoogten en mengen wij onze menselijkheid met hun menselijkheid. Het zou te hoogvaardig zijn te denken dat wij geen beestkoesteren in onze dromende zielen. Wij koesteren het beest. Wij zijn zelf ook nog beesten. We zijn misschien zelfs geraffineerderen dan die anderen, maar in alle gevallen met teerdere zenuwen. Kom, laat ons, hoe het ook zij, verbroedenen met die allen. Want dit zijn toch dagen van algemeen menselijke emotie. Eénmaal gedaald van onze hoge toren kiezen wij partij, niet waar, voor Rusland of voor Duitsland. De keuze is moeilijk. Hoe weinig neutraal de nutteloze toeschouwig als individu ook behoefte blijven in zijn zo absoluut nutteloze toeschouwing, de keuze blijft zeer moeilijk. Toch als hij twee worstelaars ziet kampen, bijvoorbeeld Raul Laboucher en Giovanni Ratchewicz, of Pitlarzinski en Antonijcz, moet hij kiezen. Hij kan niet blijven toeschouwen zonder keuze. En hij kiest de een of de ander die hij belast met zijn sympathie en van wie hij om die sympathie verwacht dat hij zal overwinnen. Voor Rusland of voor Duitsland. Voor wie kies ik partij? Laat me bekennen dat ik van Rusland weinig weet. Dat grote land met Sint Petersburg, Moskou en Siberië, met Tolstoy, Dostoevski, zeer weemoedige, intieme muziek, spierlenige danseurs, immense steppen, Wodkaan, Kaviar, grootforsten en anarchisten. Dat reuzachtige land met een zaar op de troon, die onder invloed schijnt te zijn van mijn eigen kijzer Otto-Maar van Liparie. Minsgromants hij natuurlijk nooit heeft gelezen. Ken ik weinig. Ik heb het steeds van de verte toegeschouwd en mijn toeschouwing was nuttelozer dan ooit. Ik genoot van Russische muziek, literatuur en choreografie, maar daar bleef het bij. Ook op dit ogenblik vrees ik geen diep gaande sympathie te gevoelen voor Rusland. Moet ik dus mijn sympathies tabelen op Duitsland? Moeilijk geval. Het is waag. Ik breng wanneens de zomer door in München. München is een mooie zomerstad voor wie niet altijd bovenop een alp wil zitten. Er is veel mooie muziek in München, zelfs des zomers. Er zijn zeer interessante toneelvoorstellingen in het kunstelijktheater. Moet ik daarom tans mijn sympathies tabelen op Duitsland? Ik zal het pogend te doen om niet sympathieloos te blijven. Het doet zo koud aan sympathieloos te blijven. Of Raoul Le Boucher, of Antonits, keuze moet worden gedaan. Hoe wil ik niet kies tussen Oostrijk en Servie, omdat mij die keuze nog gecompliceerder toeschijnt dan tussen Duitsland en Rusland? Kies ik tussen Duitsland en Rusland. Ik kies Duitsland. Ik hoop dat Duitsland overwindt in zijn strijd met Rusland. Een man neergedaald van mijn invoren hoogte in de algemene menselijkheid hoop ik dat Duitslands leegig en vloot de Russische zullen verslaan. Ja, vernietigen. Mijn sympathie, mijn keuze, geleid mij tot bloedige wensen. Maar dat is de schuld niet van mij, toeschouwig, maar van de algemene menselijkheid. Mogen dus Duitsland, Rusland vernietigen voor mijn toeschouwende ogen? Gij meesmelt misschien, ho correcte, neutraal geblevene, Hollandse lezer, dat ik heb deur verkiezen. Maar als nutteloos toeschouwig heb ik op u, oh nuttige landgenoot, voorg dat ik mag kiezen zonder mijn land in gevaar te brengen. Mijn volslagen, nutteloosheid, sluit alle politieke verwikkeling uit. En daarbij, ik wil redelijk zijn, wij moeten onze ingeboeren antipatien aan banden kunnen leggen. Voor de Hollander is de stam verwand de Duitser niet altijd sympathiek. De Hollander voelt zich meer over de Belgische grens en heen, aangetrokken door de gallische latiniteit. Ik zelf voel in mij een Latijnse ziel, die de zuidelijke magneet nog zuidelijker weet aantrekken. Maar diezelfde Latijnse ziel weet eclectisch te voelen en is dankbaar aan vele Duitse zomers. Zie, de ingeboeren antipatie is alleen maar geïnerveerd, ja, misschien wel opgewekt, door uiterlijkheden en kleinigheden, lichtelijk belachelijk in onze ogen van nutteloos toeschouwig. Mogen deze tans overheersen in onze appreciatie? Nee, er zijn ook te waarderen, te bewonderen, zo niet altijd liefde hebben kwaliteiten in onze stam verwand te neven. Verwijt hen vooral de noordelijkste, Le Prusien, hun hartmilitarisme, het is mij wel. Ik voel verder vooral in de Duitser meer dan dat alleen. Ik voel in hem een oprechte, een naieve, een sentimentele, tegelijk hooghartige en vooral tragische ziel. Ik voel in hem het ideaal. Als zij zingen met hun lichte oogend en hemel, Deutschland über alles, dan word ik geroerd, niet omdat ik dan medewens dat Duitsland mogen zegenvieren over de wereld, maar om een oprecht naivcentimenteel en hooghartig ideaal, een ideaal dat tragisch zou kunnen worden. Dit is voor mij de schoonheid in de Duitse ziel. En om die schoonheid, vermoed ik, dat ik hen heden mijn toeschouwer sympathie biedt, met voorbijgaand van de Russen. Ik wil deze sympathie echt en niet beschoud hebben als een onbreekbaar verbond. Ik houd mij vrij om morgen, als de Russen iets doen, dat mij meer emoeveert dan wat de Duitsers deden tot nacht toe, mijn sympathie over te dragen van de Duitsers op de Russen. En met die veranderde sympathie te hopen, dat de Russische legers en vloot, de Duitser vernietige zullen. Maar ook die wens zal bloedig zijn, maar ook die bloedige wens, oh lezer, kan nooit worden verweten, mij, nutteloze toeschouwer. Ook die wens zal zijn bloedigheid alleen te wijten hebben aan de algemene menselijkheid, waar tussen ik daalde van mijn contemplative hoogte, om mij te verbroederen met u aan, tussen wie ik, al toeschouwende, mijn wegzoek. Einde van brief 1 Brief 2 van brieven van een nutteloze toeschouwer door Louis Couperas. Deze liep je volksopname behoort tot de publieke domein, opname door Anna Simon. Brief 2. Munchen, 5 augustus. Duitsland heeft Frankrijk de oorlog verklaard, 3 augustus. Ook wie niet meer dan nutteloze toeschouwer is bij de wereldbrand, mag ontsteld staan bij deze vreselijke kraters van wolk en passie, die uitbarst zijn in cataclysmen rondom hem heen. Wat doet het bijna vreemd aan, dat ik in deze dagen leef, als ik de vorige dagen leefde, dat er in mijn leven nauwelijks iets veranderd schijnt. Is het mijn mijzelf het nog toe onbekende, Hollandse vlegma, dat mij niet in paniek de bank doet bestormen en een trein doet nemen naar Holland, naar het vaderland, waar het in deze vreselijke tijden toch het beste zal zijn, zelfs voor de zelfbanneling. En ik neem niet de trein, en ik bestorm zelfs de bank niet. De werelddingen zijn of heel groot of heel klein, van het standpunt af, waarvan mensen nutteloos beschouwt. Klimm ik mijn ivoretoren op, en beschouw ik van tussen de sterren, die zomaar hel vonklen rondom mijn hoogmoed heen deze strijd, die begonnen is met wisseling van telegrammen tussen gekroonde hoofden, met misverstanden, onenigheden, verbitteringen, neidt, met er niet meer onder diplomatie te verbergen woedende greep naar de suprematie van de wereldmacht. Dan zie ik die werelddingen klein, nietig, onderstandig, vreed, barbaars en slecht. Een soort van minachting voor de mensheid vermengt met wanhoop aan de mensheid, vervult mijn hoogmoedig hart. Het lijkt mij ongelofelijk toe dat eeuwen die mensheid niets hebben geleerd. Dat ze geen pas vooruitschijnt te zijn gegaan, seden ik peloponésische of punische oorlogen, die ik zo gaarne bestudeer als antiquiteit. En een naieve verbazing mengt zich met mijn dichtelijke hoogmoed onder mensheid, om de wereld die ik aanschouw. Daar moet ik ook wel besluiten dat zij altijd zo zal blijven als ze geweest is. Hoe zij ook in scharkeringen van haar ziel mogen veranderd zijn. Altijd zal blijven de neidige, barbaarse, oer mensheid, wie er volkeren tot aan het einde der wereld ook aan haar zullen bestrijden, om de eenvoudige reden dat haar politie, justitie en allerlei autoriteiten staan boven u en mij. Stel dat wel kan er te lijf wilde gaan, maar dat boven de volkeren, zij mogen republieken gesticht hebben of monarchieën zijn gebleven, geen autoriteit zichtbaar is, zelfs niet meer een midden-eeuwse paus die een interdict kon uitswaaien. Ideen zullen wel nooit autoriteit kunnen uitoefenen boven de volkeren der mensheid, en zij zullen dus wel altijd blijven strijden om de suprematie over de wereld tot zij elkaar allen vernietigt hebben. Ik haal dus mijn reine, zilveren, witte vanen binnen, en mijn blik naar omlaag oordeel ik wat ik zag het minderwaardige schauspel van de minderwaardigheid der volkeren. Wat blijft er over van deze hoogmoed als ik gedaald ben omlaag? Niets. Al die hoogmoed is dan verzwijmd. In de verbroedering die ik proog te bestaan met de algemene menselijkheid om mij, door trilt vooral het medeleiden. Het medeleiden om diezelfde mensheid die ik tussen de sterren verachte. Nu sta ik tussen haar en al haar woedende hartstochten. Nu sta ik tussen haar met een trillend lichaam en een trillende ziel. Wat ben ik klein en nutteloos tussen die furien? Wat ben ik? Een mens die er zelf de menselijkheid die ik heb durven verachten. Een mens wie in het hoofd waar is, de zenuwe trillen, die niet kan denken en werken om al het vreselijke dat om hem gebeuren gaat. Een mens die in deze tijden der daden niet meer zal zijn dan de nutteloze toeschouwig. Een mens met zijn egoismetjes, die moet denken over zijn eigen klein bestaan in deze tijden waarin de volkeren verwoedst treiden om hunne bestaanen. Een mens die gedwongen is, zich kleine en vervelende moeitetjes te geven om paspoort, geld, brieven, couranten, om koffers gepakt te houden, in geval van noodzakelijk overhaast vertrek. Een mens die vervult van zijn eigen kleine belangtjes omruist wordt van reuzige, flapperende verlerken, omwaait wordt van een wind van golfende plooien. De wade plooien en slaande wikken van de historie zelfen, die driftig opgerezen rondom zijn atoomklein te waard. De hoogmoed van zoeven lijkt wel heel mal. Het ivoerentorrtje tussen de zomerstarren schijnt nu een onbeklimbare spiraal van rook. Al de trotsen gedachten van overmenschelijke wereldbeschouwig verzwijmen als dunne wolkjes. En het heden schijnt te hevig om het te omvatten. Daar ligt mijn werk dat ik niet kan verzenden, omdat het misschien geconfeskeerd kan worden. Arme, onschuldige werk, het is het slot van een roman die van historie spreekt en van oorlog tussen Spanjolen en Moren. En het lijkt mij zelf een knutzelwerk van woorden toe, nu de historie zelfen mij driftig omruist en de oorlog zelfen is losgebasten. En wee moedig leg ik dat werk weg, het erg waardeloosvindend in deze tijden. Wie geeft om boopdeel, die laatste vorst van Granada en Isabella La Catolica, in deze tijden, dat er twee machtige wolkerengroepen ook anders zullen bestrijden om de suprematie in het aardse dis in deze wereld hel? Ik leg mijn werk weg en pog om mij te zien. Tijdgenoot wil ik, als ik dan mijn nederig werk niet kan doen, zien om mij en de historie in het aanzicht aan schouwen. Dit zijn immers grote tijden, bekeken van mijn nu zo lage en nederige standpunt. Ik zal courante moeten lezen, altijd courante moeten lezen. Duitse couranten en Italiaanse couranten, wat andere verkrijg ik niet meer. Ah, mijn arme Hollandse couranten, ik krijg ze niet meer, en ik snak zo naar ze. Na die Hollandse gedrukte vellen, die mij spreken van mijn land, van mijn volk, wat voel ik mij klein en verdwaald, zo zonder brieven, zo zonder die fel verlangde couranten, wat voel ik mij nietig en nutteloos, een insect, ik, tussen de wind, der woedende, reuze verlerkend van de historie. De hoogmoedvrees ik, heeft voorlang uit. Nu ben ik een geduldige, neutrale, Hollander, die artig moet zijn. Ik ben ziek, ik slaap slecht, ik ben nerveus, ik neem pasties om te slapen. Ik slaap, ik droom, ik droom van Europa. Ik ben in een Duitse stad, ik denk München, waar ik werkelijk vertoef. Ik loop op de straat, er is beweging van volksmassen om mij rond. Ze schreeuwen van ontroering en van smart, zij ontrukken alkander de noodlottige bulletins. Ik word wakker en nu, plotseling, in de Duister zie ik in een flits. De Balkan, geheel vereend met Turkije, opstuwende met Oosterrijk, Oosterrijk, onmachtig Duitsland te helpen. Rusland in het Oosten, Frankrijk in het Westen, Duitsland bedringende. Italië, weinig neutraal in zorg om Afrika, werkenloos. En dan Engeland, aandonderende uit het Noordwesten, om met de anderen het zo trotse Duitsland te vnuiken voor goed. Het was de wakende hallucinatie naar mijn droom. Maar toen ik die morgen op stond, hoorde ik dat Engeland, Duitsland, had de oorlog verklaard. Liep Vaterland, magst rois zijn. Ik loop, nutteloos toe te schouwen en te flaneren over straat. Hoe dik was heeft mij deze dagen niet reeds gedruind in de oren de naieve zang. Ze zijn zo naief die Duitsers. Zingende hun naieve zangen, verenigen zij zich hooghartig rondom hun ideaal, hun hooghartig ideaal. Duitsland über alles. Ze zijn zo gemoedelijk trots op hun cultuur. Hoe zij het altijd hebben over hun cultuur. Maar niemand zegt immers dat ze geen cultuur hebben. Wie waardeert niet hun filosofie, hun muziek, geuten, kant, wakener, hun oorden, hun cultuur? Maar zij zijn altijd bang dat hun cultuur niet gewaardeerd wordt. Een nutteloos toeschouwer als ik moet wel eens om hun glimlachen. En nu zingen zij om rond de vaderlandse liederen. Wat klinkt dat vol emotie? Voor Oostenrijkse boodschaft, voor Wittelsbacherpalais en residenst, klaterden de liederen en himnen uit duizenden keelen een vol enthousiasme. Ik had een waffenbroeder. Dat heb ik ook nog gezongen als kleine jongen op de lagere school te Batavia. Ik had een wapenbroeder. En zij, om mij rond, zij zingen het met overtuiging en aandoeling in deze ernstigste ter dagen. O, koude toeschouwer die ik ben. Waarom zingen ik niet met hem mee? Kan ik dan niet met hem mee zingen? Kan ik dan alleen maar toeschouwen? De atmosfeer van hun land is om mij. Hebben zij de brand gewild of zijn zij gedwong geworden, de vakkel te werpen? Ik weet het niet. Maar hoe het ook zij, zij geloven allen dat hunne zaak recht is. Zij zingen overtuigd van hun recht. Zij zijn vast aan eengesloten. Zij zijn de eenzame Germanse enheid. Zij worden bedrongen, bedreigd. Ze zullen strijden tot het einde. Maar zij zingen. Zij zingen hun een ziel uit. De koning, de koningin, de vijf prinsessen zijn verschenen op het bakon. Naar hen gaat die sang toe. De aandoeling doortrilt de Duitse atmosfeer en tot zelfs mijn toeschouwers ziel. Voetnoot. De lezer vergeten niet dat deze schetsen geschreven werden in de eerste maand van de oorlog. Eind voetnoot. Maar zij waren ook ontroerd geworden door een vaderlandse manifestatie op de plaats de Lacancourt of in Traveller Square. Voor een nutteloze toeschouwig is het alles niet meer dan een kwestie van licht aangedaan zenuwen. Eenmaal gedaald van zijn starre hoogte is hij gauw geëmoveerd. Maar toch waardeert hij ook steeds de schoonheid, en het was schoonheid dit zingende volkte aan schouwen en aan te horen. Toen heb ik, trots emotie en waardering, mij voor het eerst zeer eenzaam gevoeld in het buitenland. Toen heb ik gevoeld in mijn even wat koud aanvoelende hart, een verlangen naar Holland en naar veel vaderlands liefde in mij. Toen heb ik gevoeld het verlangen enthousiast in Den Haag mede op te lopen naar het paleis op het Noordeinde en daarvoor tussen hun zingende menigte, mede te zingen, onze vaderlandse liederen, minst Nederlands bloed en Wilhelmes. Toen heb ik mij heel klein, heel verlaten, heel eenzaam gevoeld en ontworteld en in de vreemde neergekwakt. Het was een gevoel dat ik nooit elders of anders gevoeld heb. Trots van Ivoretorenbeklimmer was niet meer in mij. Ik voelde mij oh zo klein en nietig en nutteloos, oh zo verlaten. Ik was steeds de dwalig, de wandelaar, de schoonheidszoeker en de grenzen bestonden niet. Eénzelfde hemel, bij u misschien grouwer, bij mij meestal blauwer, welfde over ons heen. De wereld was mijn vaderland, nu voelde ik dat Duitsland niet mijn vaderland was. Nu was er een hunkerend verlangen in mij naar waarachtig vaderland. Met hun lichte oogend en hemel stuurde de massa der duizenden de stad door. Zij zongen hun ziel uit naar de inhelderen zomerlucht ontluikende stern toe. Diezelfde stern, maar tussen ik, hoogmoedig, mij verbeeld had neer te schouwen over het klein, verachtelijk gevriemel der verdwaaste volkeren, der nooit tot oppermenselijkheid wassende mensheid. En toen ben ik, langs de huizen, heel stil, heel klein, heel weemoedig, heel eenzaam, met een groot gemis aan mijn hart, terug naar huis geslopen. Einde van de Tweede Brief Brief 3 van brieven van de nutteloze toeschouwer door Louis Couperas. Deze liep je volksopname behort tot de publieke domein, opname door Anna Simon. Brief 3, München, 6 augustus. Nu zijn we de Sudde Duitsers. We waren wel meer de Sudde Duitsers, ook op beminden wij ze nooit met hartstocht. Duitsland en de Duitsers hebben veel dat te waarderen is. Voor wie de winter in het noorden niet verdagen kan, biedt de zomer in het noorden veel wel dadig aan. München is een heerlijke Duitse zomerstad. De bijeren zijn geen prijzen, en dan nog, alle prijzen zijn geen prijziens. Ik waardeerde altijd zeer mijn zomer te München, de Sudde Duitsers. Ze hebben er de Alte Pinacotheek. Ze hebben er het Printregententeater. Ze hebben er het Kunsteligtheater. En ze hebben er tevens groene parken en lieflijke omstreken. Wie waardeerde de zomers niet Duitsland? Nu woet de oorlog, en wij zijn de Sudde Duitsers. Gewet, ik heb partij voor hen gekozen, tegen de Russen. En omdat ik een nutteloze toeschouwer ben, heb ik dat wel zo durven zeggen, trots mijn nationale neutraliteit. Nu de toestand zich echt erg compliceert, na de oorlogsverklaringen aan Frankrijk en van Engeland, nu ga ik voorzichtiger zijn. Ik zeg u niets meer, voor wie ik partij kies. Ik besluit mijn sympathiën diep in mij, nu ik te drukken brieven naar een Nederlandse courant zend. Gekomt niets meer van mijn sympathiën te weten. Maar gezelt ze wel raden, zog u u herinnerd dat ik steeds een Latijnse ziel had. Mijn leven is verdeeld tussen couranten lezen thuis en jacht op telegrammen op straat. Zonder Hollandse couranten, zonder brieven, vooral zonder de onophoudelijke drukproeven, die anders steeds mijn noodlot zijn, leef ik voort tussen couranten thuis en telegrammen op straat. Een zekere agitatie komt in mij naar steeds nieuws, iedere dag nieuws. Er is weinig nieuws. Waarom is er zo weinig nieuws? Zijn de eerste dagen van een wereldoorlog niet interessanter? Er komt in mij bij de zekere agitatie een zekere ongerustheid, dat ik niet ernstig genoeg mijn eigen tijd bestudeer en bijhoud. Net als vroegig in de hogere burgerschool, toen ik bijvoorbeeld begon schijk kunnen leren of natuurkunde. Ik had dan een potlood met een vers gesneden punt en veel frisse carriers en begon mijn aantikkeningen tuk op schijkkundige en natuurkundige kennis. Zo heb ik ook nu oorlogskaarten gekocht en rode en blauwe potlooden en zelfs minuscule vlaggetjes. En merk ik op mijn oorlogskaarten enige rustische namen van plaatsen die de Duitsers hebben bezet. Benden, Tjentochov, Kalisch, Soldau, Eidkunne. Zo zal ik die plaatsen nooit vergeten. Ik wil mijn eigen tijd kennen. Ik wil niet dat de om mij heen ruisende historie mij met een plooi van haar zware waden of een tik van haar vleugel wegveegt. Ik ben nu op de hoogte van de aanvang des oorlogs, tenminste in het Oosten, op het Oostelijke Schaakbord, als de Italiaanse couranten zo aardig zeggen. De oorlog, dat zijn maar enkele Schaakborden, Oostelijke en Westelijke. Onderwijl loop ik op straat, als ik niet thuis zit. Het is een nerveuse, ziekelijke toestand. De eerste telegrammen habiteren mij, zelfs nadat ik de vlaggetjes geplant heb op mijn kaarten. Ik lees ze over en over, dezelfde telegrammen, op alle hoeken der straten. Omdat een oorlogstelegram heel moeilijk te lezen is. Er staat veel tussen de regels verborgen. Er staat het eigenlijke tussen de regels verborgen. Mijn moed een oorlogstelegram leren lezen, en dan de waarheid opbouwen uit wat men tussen de kabbalistische regels las. Met dat al, schijnt het leven onzeker. Zeer dat Franse vliegeniers over Nuremberg hebben gevlogen, kijken wij telkens naar de lucht om vajandige aeroplanen te ontdekken. Dat wordt eigenlijk een zoete manier, want stil in mij ben ik overtuigd. Ik weet niet waarom, dat geen vajandige aeroplanen over munitie zullen vliegen. Men heeft soms zulke niet te analyseren zekerheden in zich. Maar schijnt er helemaal boven ons ook veilig van slechts vreedzaam drijvende zomerwolken. Het aspect der stad om ons is er iets veranderd. De lichtige hermaanse ogen spieden uit naar Spion. Men zegt dat de stad ervan weemelt. Wij worden ook telkens gevolgd door policisten met hoge hoeden. Als ze me erg vervelen, spreek ik ze het eerste aan, toon mijn papieren en zeg, ik ben D&D. Ze zijn dan heel beleefd en bieden zelfs voor ons schuldigingen aan. Telkens gaan detachmenten soldaten in veilte nu naar het Oosterstation. Vele detachmenten, maar kleine, omdat hun aantal niet door de voorbijganger te tellen is. Zaktoeke wuiven, ontroering, tranen, hoog en hurra! De blonde bierkarapaarden, de rustige stappers, met gevlochte manen en geonduleerde staten, worden reeds in troepen ter kazernestallen geleid. Op de meeste automobiling is beslag gelegd. De theaters sluiten. De avond in het vermindende elektrische licht is het plein waar wij wonen, een eenzame somberheid overstraalt door een zwule stortregen, over het asfaltgeveegd door een sombere, sinistere wind. De dingen der natuur doen dik was mee met de dingen der mensen. Ze zijn in elkaar vervlochten. Hoe beide somber zijn, zijn ze in harmonie, en doen om die harmonie druk en tweemoedig aan. Als zij niet in harmonie zijn, stemt hun het disharmonie tot weemood ook, maar die weemood is niet anders dan om beide kreisende schrijning. Hoe dik was, schrijnt deze dagen niet de blauwe, witte wolken gezomerlucht. Maar de sombere avonden verzachten tot harmonie met de sombere dingen der mensen. De paleizen der bijerse prinsen, Rupert, de Kronprins, Verdynand Loetwig en Alfons in onze onmiddellijke nabijheid, somberen in de nacht, gesloten. Aan het open raam luisteren wij uit naar de regen, en die regen roept altijd voor ons op de nachtelijke slachtvelden, waar de lijken, misschien wel de stervenden nog, zullen liggen in de striemende regen. Een vergeroepen, hoog! Een brok, vadelands gezang, een vaag gerucht, uitroep van late couranteventer, klinkt reëel door het vision. Dan wordt het stil, doodstil, onnatuurlijk stil, of de historie zelf is neergezegen in rust. Alleen ruist het tragische regen de nacht door, vol geheimen dingen die gebeuren of zijn gebeurd of gaan gebeuren, en die wij niet weten. Dan plotseling in die nacht dreunt het aan. Het zware gedreun doet mij opschrikken uit mijn lichte slaap, waarom heen steeds een visionaire somberheid zich strekt van reusachtige, verlatene slagvelden. Grauwen in mensen hallucinaties, grijze nachtvlakten, heuvelende in de regen met lage, drijvende wolken erboven, en telkens vreemd aangelegd een lijk, enkele lijken, een stapel lijken, roerloze grouwe uniformen, en niet onderscheidbaar van welk land en leger. Maar de dreun is geen hallucinatie, de dreun is een werkelijkheid in de nacht. Daar gaan zij, op hun machtige dreun, in werkelijkheid mijn hallucinatie te moeten. Daar gaan zij, langs de briner stressen, te zien uit mijn ramen, hun zware laarzen dreunen, de stad weer dreunt van hun zware laarzen. Daar gaan zij, met hun noodlotspas, en de dreunende stemmen zingen. Zij zingen bassig, een zeer vroomlied, dat ik niet ken, een hymne, telkens afgebroken, en die hopeloos ontroerend opstijgt in de wolk overdekte nacht. Daar gaan zij, en rondom hun gang zwijgt de slapende stad en streamt de tragische regen. Na die nacht verzwijmt het gedruis niet meer. Nu horen wij het ook smorgens, smiddags, altijd, overdag en das nachts beiden. Het is alsof de duizenden zware laarzen een echo nalaten die niet meer weet weg te sterven. Of ik wakker ben of slaap, hoor ik de machtige dreun daar druizen, de stad door, het huis door, mijn eigen zenuwen door. Een regenachtige, tragische ruising die soms van verre, van heel verre aantreelt. Dan, plotseling, een roffelslag en de dreuning nadert, machtig, over de straat, over het plein. Daar gaan zij weer dood of zegen tegemoet. En de zware, zware dreuning verdreund verder, maar verdreund nooit helemaal. En de echo vermengt zich samen met de vertrillingen van de enkele auto en de weinige tremmen die de stad nog doorkruisen. Het is als een eolisharp die niet meer zwijgt, acht augustus. Troubelen te antwerpen tussen Duitsers en Belgen, hevigere troubelen tot Brussel, luik in stoom genomen, de krans der sterke vorten vernietigt door de tot nog toe geheimgehouden 42 centimeter mercer kanonnen, de vreselijke monsters. Een stupefactie slaat mij in het gezicht. Ik begrijp niets meer. Naiv noemde ik de Duitsers. Ho, duizendmaal naiver ben ik. België? Maar België was immers altijd neutraal, als wij zijn, wij in Holland. Waarom dan luik? Waarom dan België? Voetnoot. Van het dierdagen door Duitsland gestelde ultimaat aan België was destijds de München niets bekend. Eind voetnoot. Ik vraag het om mij, maar ik ben weinig dringend. Ik geloof zelfs een weinig hoog. Mijn naiviteit eist een verklaring. Ik vind het zo immens, wat ik om mij hoor, wat ik lees in couranten en op de muren der huizen, dat ik weten wil en begrijpen. Ze verklaren het mij. Ze willen hebben, dat ik het begrijp. Ze leggen me uit, dat zij de bewijzen weten, de bewijzen hebben, gebegrijpt wel. Ze zijn dus in hun recht. Ze hebben geen volkenrecht. Ze hebben geen neutraliteit geschonden. In hun woorden is een angst gedrift om mij te overtuigen. Ik ben geen politieke persoonlijkheid. Zij, die om mij zijn, zijn eveneens niet anders dan onpolitieke burgers. Maar zij willen mij toch overtuigen. Ik ben een atoom van de publieke opinie. En die willen zij op hun hand hebben. Zij omdringen mij. Zij willen mij met dwang overtuigen. Luik, zo'n gewichtig, strategisch punt. Ik moet toch al begrijpen dat. Jawel, ik begrijp. Ik begrijp nu alles van het vreselijke recht. Maar ik begrijp ook andere dingen. En plots zie ik helrood verlicht, van brand, van moord, voor mij uit. De tragische daad. België. Luik. Aanvang der vreselijke Duitse tragedie. Hun. Daad. Dat is het inleidende voorspel. Nu zie ik het oh zo goed. Schil snerpt hun een zelfverdediging de lucht door. Maar schreller dan die zelfverdediging snerpt het om mij rond. De daad is gedaan en niet meer te wenden. De daad. De tragische daad. Waartoe gedwongen werd, een tragisch volk. Waartoe het gestuurd werd door de noordlottegeden. Het grote wiel rolt af de hellende weg en niets is meer, zelfs door goddelijke machten, te wenden aan de onafwendbaarheid. Arm België, het slachtoffer, geworgt in een noordlotte gegreep van wie tragisch aan alle zijden bedroonen wordt. En die zich zou redden willen, zelfs met de misdaad. Maar de misdaad wordt altijd gestraft. Ook aan de heros. Vooral aan de heros. Het erg is er hij is, hoe hevigig hem het noordlotte straffen zal. Voor mij is dit voorspel van een ontzettende schoonheid. Een schoonheid zo vreed en onmedoogend verschrikkelijk als niet bedachten Eschulos, Sophocles, Shakespeare. De aarde der volkeren moet wel heel oud zijn om zulke tragediën uit haar hellengrond te kunnen doen opdoemen op haar wereldtoneel. Ondenkbaar is wat geschiet. Ik ga smartelijk rond in de stad door het huis, met weinig woorden en de zware druk om wat ik begrepen heb op mijn hart. Nu zal het verschrikkelijk worden onder deze blauwe, wit wolken gezomerhemel. Onderweel, kleine mensen die ik ben, bemoei ik mij met mijn zaken op het politiebureau, bij de console, bij de bank. Tien augustus. Loop ik urenlang door de drukke straten, vooral de kouvingerstrassen. De troepen dreunen voorbij met transportwagens, vele wagens vol grote, donkere broden gestapelt. Het publiek schaart zich en wijft met hoeden en zakdoeken en roept hoog. Het is een machtige aandoening. De soldaten roepen en juichen en zwijen terug. Hoe verschillend is dat bij ieder. Hier roepen zij jong onstuimig, oprecht, bijna verhoorlijk, alsof zij met hun verein maar een berg toch ondernemen. Daar juichen zij overspannen, met kortzige ogen, zich opwindend, denkende aan vrouw en kinderen die zij thuis hebben gelaten, of die de moed hebben gehad, de uittrekkenden tot station te volgen. Gins juicht een enkele niet mee. Zijn mond trekt ernstig, zijn ogen staren rustig voor zich. Hij geloof niet aan wederkomst. Hij voelt, hij weet een zaal. Een heel enkele roept bitter. Geef ons liever wat drink geld, dan zo hoe ra te gillen, dan kunnen we ons tenminste bezuipen. De paarden der transportwagens zijn met eikenlof versierd als voor een verhoorlijke ousvloek. De geweren zelfs zijn omlovert. Plotseling wordt er nieuw telegram aangeplakt. Een Engelse kruisig, de anfilm aan de Theemsmond is op een mijngestoten en gezonken. Maar ook de Duitse geen oorlogsschip, maar een bederdampver is vernietigd. Men verdient zich voor het telegram. Voorlezen, voorlezen riepende achtersten. Eén der voorsten begint aarzelend te lezen. Harder, harder, roepen de allerachtigste stemmen. Een stand door stem neemt de rol van voorlezer over. Er wordt hoog en hoera geroepen. Toch is de kuningin Luise ook verongelukt. De meeste is dat de Duitse meinen doen zinken in de Theemsmond, roepen zij drist om mij rond. En weer hoog en weer hoera. Ik zie onderwel de Duitse vloot slaagsraken met de Russische en met de Engelse. Vandaag is het zondag, maar de troepen dreunen voort door de stad. Die vreemde, de gehele atmosfeer door trillende vibratie houdt niet meer op. Het zijn de stevige Duitse laarzen. De sterke Duitse tred. Zou het waar zijn wat de couranten zeggen, dat de Franse troepen geen laar zijn hebben, als in zeventig? Zou in Frankrijk die machtige dreuning dan niet weerkaatsen? Thuikens spookt zeventig voor ons op. De dingen komen terug. Gespenstig, gespenstig! Ik ben vanmorgen in de Engelse tuin gegaan, het grote groene park. Er was bijna niemand, hoewel het zondag was. De dreuning trilde er niet door. De lucht was volprachtige, stapelende, witte wolkmassa's. Die toranden zwevende in een hel zomerblauw. De dichtere bomenmassa's stonden dik in het groen, en het ongemaaide gras wijfde de lange halmen. Onderaan de bladeren begon het al, zo vroeg, even te gelen. Vier beeldmoeë vinkjes met zachtkleurige, gladfijne kopjes trippelden tiertjes fijn om mij heen, waar ik van bank zat iets hoorde. Ik voelde mij diep treurig om de wereld, om de mensen, om de oorlog, om alles. 11 augustus Gisteren een avond op straat trof mij de mattenstemming. Er was zeer weinig publiek. In de koffiehuizen zaten de mensen bij elkaar, zelfs de telegrammen over een elf volk bij Mulhausen, voetnoot. 22 augustus weten nu hoe bloedig het in zijn toeging, hoe de Franzen op de Aïda-Marx binnentrokken, ingehaald door de Frans gezinnen, hoe de stad werd in brand geschoten door de toestormende Duitse troepen, hoe de Franzen weer werden verjaagd. Dat alles liet het lakonike telegram niet doorschemeren. Einde voetnoot. En over de zeppelin zes, die bij de beleging van luik bommen geworpen had, zodat de stad op vele punten in brand stond. Verwekten geen enthousiasme. Roep toch eens Hoera! riep een soldaat, die voorbij ging, misschien tegen zijn geheim gevoel in. Maar niemand riep Hoera! Die gelezen hadden sleepten langzaam de voeten verig. Het velle verwachten kwijnt onder gemis van nieuws. Wat gebeurt er op zee? Vanmorgen ontving ik eindelijk een vaderland van 2 augustus en lees ik verschijren Engelse eskaders ten noorden van vlissingen. 17 grote gevechtsenheden van de Duitse vloot die met gebluste vuren koersetten naar het Kakerach. Dus Cedet heeft Engeland aan Duitsland de oorlog verklaard. Gebeurt. Is er iets op zee gebeurt? Moet er iets op zee zijn gebeurt? En wij weten hier niets. Vermoedelijk gebeur er iets dat de Duitse pers nog niet openbaar maakt. Wij spreken aan tafel, maar zo min mogelijk over zulke veronderstellingen. Toch zie ik bij sommigen der gasten ook grote bezorgdheid. Vooral over de vloot. Bij anderen overheerst weer een zichzelf opgedoond optimismen. Mijn aantekeningen slepen zich voort. Er is niets te vermelden. De dagen gaan rustig voorbij. Alles wacht. 12 augustus In Berlijn schijnen de overwinningen in Elzas en Lotharingen grote emotie te hebben verwekt. Hier heb ik van die emotie niets gezien. Zelfs de overwinning bij Lune Vie 700 Franse krijgsgevangenen en Franse generaal gesneuveld bracht geen enthousiasme. Er was gisteren een avond op straat niets te doen. Het is hier heel warm. De mensen zitten op bankjes hun courante te lezen, gedrukt en stil. Thuis wordt ik gewaardeerd om. De goede behandeling die de Duitse vluchtelingen uit België genoten in Holland en op de Hollandse spoorwegen. Na dat ene vaderland ontving ik weer geen courante meer. Zo worden zeker achtergehouden. Ik moet bekennen. Dit zijn slepende brieven van de absoluut nutteloze en gedrukter toeschouwig. De rustige, bijna mattenwachting duurt voort. Mülhausen schijnt wel belangrijker geweest te zijn dan eerst werd gedacht. Het telegram over Mülhausen was in zeer gematigde termen. De eerste dodenlijst is bekend geworden. Munchen, met minder tremmen en automobielen, wind langzamerhand toch zijn gewone aspect terug. De straten zijn niet meer zo overvol van opnieuw stukken slenteraars. De hoofdtuin, met fontijnen, dames, spelende kinderen en velen, velen in de handen open vladderende couranten geeft weer zijn gewone zomarbeeld. Men drinkt coole dranken, voedert te vogeltjes. Het is bijna over geen oorlog is. Mij kan het zich nauwelijks voorstellen. Ik toost mij voor volslagend gemis aan Hollandse couranten en brieven met precies het verhaal te lezen over de gebeurtenissen bij Luik en ben overtuigd dat de Munchen haar nag richten dat uit mijn achtergehouden vaderlanden hebben overgenomen. Thuis inviteert mij een Duitse landweerman, dokter in de Botani, die opgeroepen is, hem een bezoek te brengen in de houtschuur, waar hij voortaan op een bosstrooze moeten slapen met zijn mede opgeroepenen. Dat is niet te doen, is nog niet gekeurd, maar moet er eens iedere morgen om vijf uur present zijn. Hoewel ik in andere omstandigheden interessante uitnodigingen als deze nooit afsla, zal ik nu maar niet aannemen. Ik ben al blij rustig hier te kunnen blijven. In de schuur zou ik misschien als spion worden opgepakt. Einde van de derde brief Brief 4 Van brieven van een nutteloze toeschouwer door Luik Cooperis. Opname behoort tot de publieke domein. Opname door Anna Simon. Brief 4 München, 15 augustus De koningin der aarde legt het af. Ook zij, als vele soeverreinen en volken in deze tijden van wereldoorlog, weet niet goed meer hoe zij het heeft. Ik was een jongetje van 7 jaar in het jaren 70, maar kindersoefeneers hebben grote freiseur en bewaren zich de verdere jaren door. En daarom herinner ik me heel goed hoe dik was mijn vader die de couranten las en er ons gewoon vertelde. Ik hoorde met jeugdige belangstelling aandachtig toe, zeiden dat zeggen de Franse couranten, maar de Duitse spreken heel anders. Recentere soeverneers zijn van het jaar 11 en 12. Toen voelden Italië oorlog met Tripoli en volgens de Italiaanse couranten, die van Tripoli kon ik niet te lezen krijgen en daarbij versta ik toch geen Arabisch, werd er gedurende die gehele oorlog geen Italiaan gedood. Ik wil niet opnoemen alle oorlogen die ik ergens heb bijgewoond in gezelschap van de koningin der aarde. Als je ongeveer mijn leeftijd hebt zult geze u ook wel herinneren. Amerika, Spanje, China, Japan, Japan, Rusland, Griekenland, Turkije, Boeren oorlog, Balkan oorlog, slaak een tiental der gewichters ten niet over. Het zou wel mogelijk zijn. Zij warren mij in mijn hersenen van door elkaar. Ja, ik woonde ze allemaal bij in gezelschap van haar majestijd te pers. Wel, als ik mij goed herinner legde zij het altijd af. Voetnoot Maar het meeste legde zij het af, zei de Japan Rusland, daar de Japaners haar de moderne censuur voor het eerst zo streng oplegden. Eind voetnoot. Tenminste, de waarheid verkondigde zij niet in die tijden van supreme beschaving, omdat zij, de waarheid niet wist. Er waren Amerikaanse, Spaanse, Chinese, Japanse waarheden. Er waren waarheden alle nationaliteiten en iedere waarheid bevatten misschien een kern van waarheid als tenminste, alle die waarheden niet een kin van leugen bevatten. Trouwens, wat is waarheid en wat is leugen? Betrekkelijk zijn ze beiden. Maar de waarheid, zeer zeker, bevatten zij nooit. De waarheid, bevatten de vele verschillende Franse, Duitse, Engelse, Russische waarheden ook tans niet. Het zijn alleen schijnwaarheden, vreemde spiegeleffecten, handspiegeldraaierijtjes, waardoor de waarheid gedwongen wordt door de politiek. En ik, ik meen, publiek, weet niet waar ik mij te wenden heb. Lees ik niet dan Duitse coranten, dan lees ik van een aaneen schakeling van grote en kleine Duitse overwinningen. Lees ik toevall verdwaalde Hollandse of Italiaanse courant, handelsblad, vaderland, carrière de la Serra, dan lees ik wel van Duitse teleurstellingen. Ik ben niet op de hoogte van mijn tijd, omdat de koningin daar aarde uit aflegt. Haar trots gelaad heeft iets deemoedigst gekregen. Haar schepter, haar grote verderstaf doopt zij maar aardzellend in haar inkpot. Ik ken niet meer mijn hedendaagse geschiedenis. Ik weet niet wat er gisteren is voorgevallen. En nu ik doordenk kom ik tot dit resultaat. Ik weet helemaal niet wat de gedurende de eeuwen is voorgevallen. Want zelfs voordat de pers bestond zullen oorlogsberichten, berichten van overwinning of nederlaag, relatief zijn geweest. Een spiegel effectje. Een weerglansdraai van de waarheid die haar handspiegel snel bewoog heen en weer. En uit die geïnteresseerd opgevangen en weergegevenen spiegelbeelden en armenaive historiograven zich aan opvatting, zich aan denkbeeld, zich aan wereldbeeld en beschreven dat geïnfluenceerd door persoonlijke sympathieen en gezien met persoonlijke zelfs wel eens te artistieke visies. En er is niemand meer die hen nu zou kunnen controleren. Want de hedendaagse geschietkundigen kunnen wel om de primitieve historiebeelden heendenken filosoveren en schrijven, maar ze zullen maar heel zelden gewoon niet nooit zo geniaal en gelukkig zijn dat zij de snel heen en weer bewoogen handspiegel plotseling vastgrijpen om er de werkelijkheid van het verleden in op te vangen. Hunne bronnen, hunne waarheidsputten hebben zijn meestal reeds gepijlt op de bodem toe. Konnen figuur als Lucretia Borgia misschien gereabiliteerd worden door moderne geleerden die een geniale historische intuïtie had. Van de persische of punische oorlogen zou ik nooit meer te weten krijgen dan wat er over bekend is. Misschien is die wetenschap wel niets meer dan een snelle beweging van waarheidshandspiegel. Wat het verleden betreft leven wij in een illusie van wetenschap. Wat het heden betreft leven wij in een dikke mist. Mocht ik ooit tachtig jaar worden dan zal ik misschien in vele dikke boeken iets lezen kunnen van wat er gebeurde om mij heen in deze augustusdagen en dan zal die later wetenschap misschien nog maar een illusie zijn enkele snelle omwendingen van Franse, Duitse, Engelse russische waarheidsspiegels en DE waarheid zal er twars doorheen zo snel behaagd ziek haar handspiegel wenden dat zij, de grote geheimzinnige de nooit naakte maar meer dan 7 mal gesluirde nog niets verraden zal. Maar nu ben ik blind in Duitsland en gij in Frankrijk, in Engeland in Holland of waar ook zij het blind als ik want verblind wij allen door voor ons allen weer anders heen en weer bewogenen spiegels het is niet te moeite waard je eigen tij te leven 16 augustus nooit heb ik gedacht dat er vertoeven in een Duitse stad tijdens een wereldoorlog zo weinig interessant zou zijn we weten niets we krijgen niets niemand maakt het ons lastig maar toch is er een toverseelke om ons toch zijn we gevangen er beschrijft zich om ons een kring die ons verhindert ons gewone leven te leven alle levensvreugde heeft uit de dagen zijn grouw en saai alle werklust heeft uit ik kan toch niet wegzenden wat ik werk en dat verlamt mijn pen ik ben begonnen met deze nutteloze beschouwingen ik heb eigenlijk niets te boeken geen indrukken geen gedachten, geen emoties geen schoonheden waarin zij er nog de eerste dagen ze hebben uitgeleefd de macht gedreun der vertrekkende soldaten is verklonken en ik mis die de oorlog zegt men kan 3 maanden duren of langer dan een jaar de Russen zullen vermoedelijk de krijg rekken tot hun bondgenoot de Russische winter en helpen zal de Corriere de Le Serre gaf een goed duidelijk artikel waarom vermoedelijk geen zeeslag tussen Engeland en Duitsland plaat zou vinden Duitsland zou zelfs zonder vloot toch nog meer machtig blijven ter land voor Duitsland is de vloot een bijbelang voor Engeland is de vloot het levensbelang en al vermag vermoedelijk de Engelse vloot de Duitse geheel te vernietigen elk nadeel toegebracht aan de Engelse vloot zou zijn als een slagader doorgesneden het is mogelijk ik weet niets van legers vlooten, politiek en diplomatie ik weet alleen dat deze oorlog idiotisch Europa's zelfmoord dat onderschrijf ik ik, klein deeltje Europas atoompje Europas voel mij tenminste al langzaam sterven ik verveel mij tot stervens toe nooit had ik gedacht dat de leven in zulke bangen, angste, gespannen atmosfeer van een wereldoorlog zo intens vervelend kon zijn voor iemand die geen soldaat of diplomaat is die verveling is bare ondankbaarheid ik leef, eet, slaap, droom, schrijf zonder dat iemand of iets hebt mij lastig maakt behalve één enkele vlieg die om mijn neus danst ik heb geld, mijn koffers behouden wordt niet het land of de stad uitgezet wordt niet volgens standrecht gevisieerd aan fe, wordt altijd door behandeld als een aartike, lieve, neutrale Hollander natuurlijk, die verveling is bare ondankbaarheid maar als ik mij niet amuseer kan ik niet dankbaar zijn een grouwe, grijze zondag naar een gewitte wachttje, Maria Hemelvaart in Siena zou ik de paleo wetrennen hebben gezien en het pavimento van de dom in geheel zijn ontdekte mose ik pracht hier heb ik, niets aan mijn raam vladdert een zwart-silveren duif die krijgt wel eens kruimels en komt mij daarom bezoeken nu ik hem voedig, zie ik dat mensen in de briner stressen dringen voor het laatste telegram ga toch gauw eens lezen, maand mijn vrouw maar ik heb het spleen ik meen natuurlijk wel tschmetts het zou wel niet veel zaak zijn zeg ik mat straks, als ik uit ga, zal ik me eens kijken voeg ik er onverschillen aan toe en ik blijf mijn duif voortvoederen dankbaar aan het beest dat het gekomen is en wel wat kruimels wil pikken om zelf te eten en mij te verstrooien God, God, wat vervelijk mij en dat 16 augustus, duurende wereldoorlog een briefkaart een Duits gestelde briefkaart van mijn zuster uit Den Haag lieve zus, je enkele woorden worden over en over en over gelezen wat ben ik blij te weten dat jullie het goed maken 19 augustus enkele dagen zijn voorbij gegaan ik had niets nutteloos toe te schouwen munchen wordt stiller en stiller leger en leger geen auto snort meer rond de Amerikaanse kolonie vervloeit langzamerhand naar Holland waar zij schep gaat wijzelf praten dik was of wij niet naar Holland zullen gaan vooral omdat ik geen werk proef of kopie verzenden kan ik ontvang nu enkele brieven maar geen hollandse courant die wij zeer missen wij kunnen de courrieren de Lacerre kopen zeer onregematig en vergelijken die berichten met die duidelijke couranten de courrieren is niet zeer duits waar is de waarheid te vinden je wordt zuf van al die tegenstrijdige berichten ik heb niets geen werk lust de legende van Iliate blijft liggesluimeren als de schone slapster misschien geen honderd jaar maar toch zal over een jaar de oorlog gedaan zijn zullen wij van de winter naar italië kunnen gaan zal italië neutral kunnen blijven wij leven in duizend vragen en onzekerheden hier in München voel ik mij als moreel gevangen omdat ik weinig voeling met Holland meer heb vooral omdat dat heb ik al driemaal gezegd ik mijn werk niet zenden kan en geen couranten ontvang aan tafel spreek ik maar niet veel vooral niet over wat wij in de courrieren lezen die Duitsers kunnen niets horen van wat maar even minder voordelig zou klinken voor hun krijgsgeluk mijn vrouw verblindt mij met ontzettende fantasieën die werkelijkheid kunnen worden, zegt zij de Engelse vloot belet onze verbinding met Indië we verliezen Indië ik weet niet welke colossale visionen meer zij oproept het ene vision van Europa's wereldbrand is al meer dan genoeg en nu Japan misschien ook nog erbij en Italië is geheime plannen een tijd waarin wij leven en wij weten toch van niets ik weet meer van heel het antieke Romeinse Keizerrijk dan van deze enkele augustusdagen of, weet ik misschien ook niet van het Romeinse Keizerrijk het zou wel zo kunnen zijn met al al is het gloeiend vervelend hier nu keizer Wilhelm in de richting van Mainz is vertrokken hopen zij hier op een grote slag de een zegt, men zal dit maal niet naar Parijs gaan, de ander zegt we zullen naar Londen gaan niets dan veronderstellingen niets dan bangen, tragische tastingen in het donker ik kijk naar buiten je zou denken in een doodstille saaie, lege, te ruim gebouwde Duitse stad te zijn waar niets voor valt je zou denken dat er niets voor viel in de wereld de wolkendrijven de duiven vladderen de kinderen spelen ho, mensheid welke dwaze verbinding is over je gevaaren om uw eigen wereld te vernietigen om uw eigen volkeren elkaar vernietigen te doen alles om Satan heersugd einde van de vierde brief brief vijf van brieven van een nutteloze toeschouwig door Louis Couperis deze liep je volksopname behoort tot de publieke domein opname door Anna Simon brief vijf München, 21 augustus te veel flegma hun flegma doet hen in deze tijd zeker niet anders dan goed maar flegmatieker dan in München dan in Bayern kan zeker niemand zijn gisteren is de pauze gestorven Brussel is in de handen der Duitse troepen en zonsverduisternis door beroakte glaasjes zichtbaar werpt een wale schemerg op de aarde er worden om die wale schemerg geen bijgelovige horoscopen getrokken er is op Brussel al heel weinig enthousiasme en op de treden der kerken ligt niemand in wanhoop te snikken om de dood van die goede pauze die het zo vreselijk vond pauze te zijn de dag verloopt dat ze dag van gisteren en of er niets gebeurde of was gebeurd het kan niet saaier ik heb mijn pastijdje gegeten en mijn glas portwijn gedronken in de bodega en duitse en italiaanse courante gelezen had ik die niet gelezen dan zou ik het u logenen zógen van oorlog spraakt nu ik ze gelezen heb, geef ik u wel toe dat er oorlog kan zijn zelfs wereldoorlog, maar ben verder weinig wijzig want de italiaanse courante zijn het niet eens met de Duitse de eerste krijgen een nieuws uit Engelsen en Frantse bronnen hoewel zijzelf klagen over die eenzijnigheid is Duitsland te trots om zijn germanse bronnen voor het italiaanse pers open te stellen onderwijl, weten wij bijna niet of heel weinig is Nancy nu door de Duitse genomen en bel voor is de Kijzer in Aaken of elders het is, geloof ik, de eerste keer dat men niet algemeen weet waar de Kijzer is de pers maand geduld te hebben zich te vreden te stellen met weinig nieuws zelfs met volslagen zwijgen op de hoeken der straten zie ik de dode lijsten geraadplicht worden door angstige gezichten van bejaardere mannen van nacht zijn de eerste zwaar gewonden in Munchen binnengebracht men denkt dat er bijerse swerenrijter zeer grote verliezen hebben gehad men weet nu hoe bar het geweest is bij muilhuisen flechtmatischer dan die eerste telegrammen over muilhuisen een airfolk kon het wel niet de waarheid flitst nu en dan door en is dan weer donker omhult ik heb deze notities flechtmatisch geboekt ik heb verder geen emoties gehad nog om de zomsverduistering, nog om de pauze brussel genomen zullen de Duitsers nu binnen tien dagen met spoor naar Parijs gaan en dan naar Londen een scherz, maar wie weet arme koning en koningin van België mijn medeleden gaat naar hen toe een edel, modern voelend insgezind koningspaar geliefd door een gehele volk men zegt dat de koningin in Bijren is bij haar verwandten als hij niet in Holland is koning Albert is in Antwerpen in de hemel moet onze lieve heer treurig glimlachen naar beneden toe en wil denken dat het allemaal de reuzen ook, hier beneden kleine jongens zijn die met alkander vechten en alkander de school toekaatsen hoe vreselijk rustig is het hier wat alleen treft zijn de duizenden kinderen overal kinderen die oorlogen spelen de nieuwe geslachten die zich voorbereiden want de dingen herhalen zich zullen zich nog eeuwen lang herhalen ik is spenstig wat een kinderen wat een bijerse kinderen ze spelen en galmen en gillen de lege stad is vol van hun lawijden maar als het een ogenblik verguild en vergand is is alles doodstil beklemend stil ik wou dat ik werken kon aan mijn moors gotische legenden aan iets heel anders dan aan wereldoorlog en hedendaagsheid kan niet tot mijn gedwongen weinige medeleven met de hedendaagse gebeurtenissen is mijn hoofd toch zuizende van een vreemd nerveus gezuis om die gebeurtenissen zelfs nu de macht gedreund verdreund is schijnt er toch iets te ruizen van verre aan een vage kletter van krijgsgedruis niets dan nervositijd hier in Munchen is het verschrikkelijk veilig ontzettend veilig belemmerend veilig suffik over mijn nutteloze toeschouwingen als we België verdelen gaan zeggen de Duitse zantafel krijgt Holland ook een stuk een stukje koek omdat we zo hartig zijn ze willen ons Vlaanderen geven het land derzelfde taal zullen we Vlaanderen willen hebben nadat wij eenmaal België en Nederland ook alweer als kleine jongens hebben gevochten varen ze mij geïnteresseerd ik weet het niet en pijnlijk ik praat mij liever niet over België ik kan hun niet zeggen hoe tragisch ik het lot van België vind plotseling terwijl ik de suffin zit over deze bladen daar verbuiten door de doodstilte een beweging aan een dreunende beweging langs de Pirjana strassen ik gooien mij naar het raam en zie de mensenmassen zich voortbewegen naar het Wittelsbacher Palace waar de koning is er is iets gebeurd, hoef ik uit de andere aan mijn huisgewaad stort ik op verlakte lage schoenen naar buiten inderdaad is er iets gebeurd enkele vlaggen zie ik er iets wapperen en in de eerste vlegmatische bedrukende doodstilte van Munchen bruist zijn enthousiasme omhoog terwijl steeds de daverende massa naar het Wittelsbacher Palace aansweld als een zee voor de boekhandel van Jaffe verdring ik mij met anderen voor het nieuwe telegram en het is officieel en het meldt van de grote overwinningen op de 20 kilometer groter dan de geverslinie in 70 was tussen Metz en Dwochgezen onder oppervevel van de kroonprins Ruprecht van Bijren vele duizenden gevangenen vele stukken geschut veroverd en de Fransen in paniek op de vlucht de grote slag en de grote slag een overwinning hoe is in één ogenblik de stemming in Munchen veranderd de straten zwermen van menigte waar komt zij eensklapps vandaan dagenlang uitgestorven verlatend scheen alle ogen schitteren alle gezichten gluien in koord reeds schallenweer hier en daar de hiemden het is een meeslepende aandoening een immense aandoening die de stad door trilt na de vuilheid ter zonsverduistering is de zon doorgebroken door zware wolken die hangen boven de Theatienerkerk de mensenmassa is opgehoffeld een zee en stort zich over het ijzerenhek in de boomrijke voorhof van het Wittelsbacher Palace een gotische beurt Engelsgotisch moeten wij bekennen achter de zware, dikruinige kastanjes alle ogen gaan naar het balkon de hiemden de hiemden schallenweer ik heb ze in dagen niet meer gehoord nu voor het balkon dat leeg blijft de koning bezoekt de gewonden in de lasaretten schallen de hiemden weer omhoog Deutschland über alles weer klinkt het naar het balkon de aandoening is losgebarsen in het plechtig ontroerende gezang naast mij zingt een jong meisje een blond gritschen met vlechten het hoofd omwonden hare hellen, zuivere sopraan eerst schuchtig, dan klankvol overheersend klatert de masse uit der doffere mannenstemmen het is werkelijk mooi, zoals de hiemden klinkt onder de zware kastanjebomen tegen de gotische beurt op toe naar het lege balkon de koning, telefonisch gewaarschoed verschijnt eindelijk met één der prinsessen aan zijn zijde, en hij wordt gehulderd als koning en vaardig zijn het ook alle Duitse volken die hebben gezegervierd, hun aanvoerder was de kroonprins plotseling is munitie veranderd de vlegmatische, afwachtende doodse stad trilt van de ontsachelijke emotie van alle paleizen, gebouwen van de meeste huizen, vladderende vlaggen het zijn de brede, zwart-witrode rijksbanen het zijn de lange, blauw-witte bijerse banieren de blauw-witte landsruiten en strepen, het zijn ook de geel zwarte ruiten der stedenwimpels het is geheel de wapprende schoonheid van plotseling opgehezen en uitplooien dunddoek dat de grote zegen verkond de vlegmatische dag is in een apotheose van opgewonde enthousiasme uitgestraald deze rijke dag is mij geëindigd met een incidentje van humor Vox aandrang des avonds voor de restauratie van den Rote Haan was is loos vraag ik, die geniet als er samenschooning is en ze tonen mij allemaal op de grote glazen ruid van een rote Haan de gouden letters die reklameren koninklijke zacht Hoftrateur dat Franse trateur moet weg, zeggen de Münchenerjongens om mij heen doorlopen, doorlopen, maand op politie trateur is niet Frans, zegt de Münchenerjongen het is saxies, het kan blijven staan het is Frans, zeggen de anderen het moet weg want hevig is de strijd tegen Franse en Engels opschriften ik wacht mij wel hard op te twijfelen aan de academische zuiverheid van het Franse Hoftrateur trateur de la coure maar het vreselijk pret in mijn eigen doorlopen, doorlopen passen de shoots menner maar niemand loopt door en de Münchenerjongens blijven protesteren weg met dat Franse Hoftrateur nu wordt er toch gemoederlijk gelachen en gegrenikt en neemt de opperpolitie een kloekbesluit en plakt reepen papier over de woorden des aanstoots hurra! werd er geroepen geen Hoftrateur meer de politie, de menigte verspreiden zich, goed lachs, goed moeds, tevreden oh wij kindelijke mensen wij kunnen glimlachen, zelfs in deze dagen einde van de vijfde brief brief 6 van brieven van de nutteloze toeschouwer door Louis Coupérez deze liep je volksopname behoort tot de publieke domein opname door Anna Simon brief 6 München, 25 augustus de vlaggen vrolijken nog steeds door de stad de Duitse kroonprins heeft naar roeprecht van Bijren een gewicht geoverwinning behaald bij Longwy Tevins is het vandaag koning Ludwigs en is ondergetekenden van de lach, Saint Louis de France dat doet er in zoverre toe dat ik als Latijnse ziel in mijn hart toch altijd trouw blijf aan de Latijnse wereld hoewel mijn geest wel eens iets germans kan waarderen gisteren zijn wij weer op het politiegebouw moeten verschijnen alle vreemdelingen waren lettersgewijs opgeroepen, al die heren beanten zijn uiterst beleefd en zelfs gemoedelijk wij moesten, ter ere van Bertillon hoe France ook was, onze vingerdruk het moment dat van ons genomen werd het doet geen pijn, zei de letterlijk en bezorgd, ervan vermoeienis vermoedelijk overstelpt de ambtenaag en hij bot ons na de Bertillonage wat benzine en een handdoek en water om onze ingtvingen te rijenigen wie zou derven France'n gebertioneer te zijn met zulke eenkeurige behandeling al is hij maar vreemdeling en helemaal niet crimineel in Zuid-Amerika is de vinger afdruk reed lang vereisde op een paspoort het doel geamiseerd met te lezen hoe het in Monaco het neutrale gegaan is al de richards van Parijs daarheen met hun auto's om die auto's te onttrekken aan beslagnamen al die snobs wie gezichten ik mij zo goed herinnig uit Nis met naam en toename zulderkamertjes met goud natuurlijk goud, betalende in de overvulde palaces dan trots Monaco's neutraliteit toch de mooie auto's in beslag genomen door de Franse autoriteiten zelfs die van de prins de prins met een oude kachel weggestookt naar Parijs om te protsteren de snobs zonder auto's een aanval gedaan op de roulette om nog wat meer goud op te steken glazen en spiegels in gegooid dan het casino gesloten de Franse autoriteiten hoe neutraliteit beslag gelegd op de kas van het casino speelhol heerlijk verrukkelijk ik vind het zalig was je geest ertoe gestemd zo een prachtige novelistische schets van kunnen geven met de bakkissen die ik me zo goed herinnig er zo doorheen gegooid maar ik ben niet novelistisch gestemd ik schrijf maar wat indrukjes op en ik denk alleen voor mezelf want de tijd is te hevig omdat ik aan kunst kan denken het is zo vreemd op de grenzen van Duitsland, Frankrijk Frankrijk-Russland, Oosterrijk-Servie worden steden gepomberdeerd storten de reuzachtige legers op elkaar in sneevende duizenden aan beide zijden is de grond rood van bloed en de lucht rood van gloed is het een ontzettende gruwel vol van gruwelijkheden zo ontzettend als nimmer de historie nog schiep en boven mij is de lucht blauw is het licht zacht goud is er als een zoelen lach die waard door witte wolken en rijp groene bomen dommen en rondom mij spelen de kinderen en vliegende vogels en dat verschil maakt mij zo weemoedig dat ik mijn voel overstelpt en niet weet wat met mij zelf te doen niet weet of ik de groene eenzaamheid zoeken zal op meezal jagen naar nieuwe telegrammen in de volle straten en dat ik thuis kom met een gevoel of ik niet ademen kan en dan weet dat ik leid om mijn eigen tijd om mijzelf en iedereen om de wereld en haren dingen de plotselingen, straat emoties volgen elkaar op vandaag, om vijf uur, zijn het elf stukken Frans Veldgeschut die trofee met Eikenlof bekranst door de bereden bijerse arterieries, soldaten worden binnengetrokken van het station naar de residenst plaats en opgesteld voor de Veldheerhalle daar waar anders 2-mal in de week regimentsmuziek en parade plaatsvind om de munschners te amuseren de straatjongens hebben natuurlijk als al het gezorgd goede plaats te bekomen ze zitten op de treden ja, zelfs op de leeuwen van de Veldheerhalle die gebouwd is, ik meen naar Ludwig II, naar het voorbeeld van de lochia d'Ailancie, de Florence een immense menigte overvult de plaats om de krijgsbuiten te zien en natuurlijk wapperen de vlaggen nog steeds ik vind dat ze nu moesten worden ingehaald er komen vanavond 250 zwaar gewonden in de stad de hospitalen beginnen zich te vullen iets dat mij diep heeft geimpressioneerd is dit ik loop om half-elfs avonds nog even uit de Wittelsbacher plaats is verlaten maar een man steekt haar plotseling over en zingt de Marseillaise niet hard op, maar toch heel duidelijk ik droom niet, ik hoor het heel goed, het is de Marseillaise en zij weeklinkt over deze Duitse plaats tussen deze Duitse Prinsepaleisen de man verdwijnt in de Wittelsbacher passage, ik kijk hem van verwondering na maar ik heb niet gedrampt en het was de Marseillaise 26 augustus er schijnt een paniek onder de Amerikanen in Munchen te zijn, niet allen waren reeds weg, iedere dag gaat hun aparte trein naar Holland veel en echter wilden nog blijven nu ineens gaan ze allen weg wat hebben ze gehad wij hoeven ons Amerikaanse kennis uit, het schijnt dat Amerika zich met de oorlog bemoeien zal als Engeland de schelde opvaart schende de onze neutraliteit om antwerpen te ontzetten, mensen spijt te staan, zouden de Amerikaanse schepen niet meer ongemoeid Rotterdam verlaten de nog in Duitsland vertoevende Amerikanen willen dus halsoverkop weg men zegt ook dat zij misschien het land kunnen worden uitgezet uit vrees voor gemis aan levensmiddelen in latere tijd er zijn nog duizenden Amerikanen in Duitsland mijn vrouw is erg ongerust zij meent dat het beter is naar Holland te gaan ik meen dat het beter is, minder onsenuind voorzichtigig hier te blijven wij kunnen niet mee met die aparte Amerikaanse treinen en wie weet welke moeilijkheden en bezwaren nu een reis naar Holland zou geven als men de gewone, zeer langzame geen koffers meenemende absoluut niet gegarandeerde treinen moet nemen wij bepraten en bepraten en weten toch niet wat wij doen zullen de Fransen wilden reeds door Zwitserland de Zwitsers verhindert hun grenzen over te steken dan de kwestie van Trieste dat misschien vreedzaam door Engeland zal worden bezet Oosterrijk schijnt Friuli niet te willen verdedigen de rijksgelden, zelfs de possegels zijn er weg genomen zullen Fransen en Engelsen toch kan zien langs het zuiden Oosterrijk misschien Duitsland binnen te dringen ik vrees dat wij niet deze winter naar Italië zullen kunnen komen verschrikkelijk perspectief een winter, een oorlogswinter in Duitsland wij kunnen ons op beroemen een tijd mee te leven als nimmer nog geleefd werd door welke eeuw nu de wereld te lang toeft met te vergaan vanaf de jaren duizend vreesde mijn reeds voor de eindkatastroven nu de algemene revolutie niet uitbrak nu brak de algemene zelfmoord uit de algemene wereld brand vanaf Amerika tot Japan misschien eigenlijk, op mijzelf hopen ik op niets, kan niets mij schelen ben ik, hoewel misschien anders, zenuwziek nu absoluut rustig onder deze titanische krankzinnigheid die over de wereld haar vakkels zwaait ik kan er niets aan doen ik onderga het is misschien het einde zo niet van alles, van veel de wereld een brand een vlam naar de heilige goden toe wat zou het rustig zijn als het zo was want de mensheid is hopeloos hulpeloos zij is niet veranderd, zei dat K&A en vanaf andere werelden zien andere, gezegendere mensheden in machteloos ontsteltenis op onze vlammende, bloed over golf de aardbol neer dat alles uit bloeden dat alles op vlammen naar de goden toe ik vind het goed want ik ben moe van deze wereld en dit leven en of ik in Den Haag, in Munchen of in Florans ben het is alles alles hetzelfde het is een grote wanhoop over de mensheid een grote, immense melancholie waarin ik mij verloren voel en niets meer hoop en niets meer weet en niets meer wil het is maar eigenlijk alles hetzelfde al pog ik ook belang te stellen vandaag op dag in de details van dit vreselijk gebeuren wat zou het heerlijk zijn niet meer te leven maar te rusten in een groot, zalig, calm niets in een eeuwig blauw is het de moeite waard om de suprematie van de wereldmacht als toch alles daarin eindelijk vervloeit in het groot, zalig calm niets in het eeuwige blauw ik weet het niet al goden gij, gij weet het alleen 27 augustus wij zien van de paleizen de zwarte vlagwijn de zwarte vlag een somberen tegen de grauwe helemaal aan het erfprinsje is gestorven luidpold, 13 jaar de oudste zoon van prins roeprecht is terwijl zijn vader de bijerse troepen naar hun zegen leiden gestorven in Berchtesgaden hij is 3 dagen ziek geweest een keelontsteking ik heb hem wel eens gezien met zijn broertje 2 fijne prinsjes uit het huis van Wittelsbach zijn moeder, de prinses roeprecht was een dochter van de vorstelijke oogarts karanteodor en een zester van de nu zo ongelukkige koningin van belgië men zegt dat haar dood er een tragische was zelfmoord ze was zeer mooi, elegant destijds de gratis van het hofd te munten zij erfde wellicht de decadentie der Wittelsbachers of er was een andere reden voor haar dood neef en nicht uit één zelfde vorstenhuis, erfde hij de ruwe soldaat nu, misschien de primitieve kwaliteiten vloed de haar misschien in een bloed de latere eeuwse verveiling tot ziel ziekte toe deel was van de beroemde neuropaat Ludwig II de prinses waren als twee portretten van van Dijk wanneer ik ze zag luipelt, slank, lang teder is spruit van een zich uitlevend ras heel fijn van broze voornaamheid in zijn fluwele pakje met kant en kraag, met de langen locken de blote hals, de elegante leetjes albrecht, jonger blond, een lachenbekje beide zo weggelopen uit een van Dijk's vorstenportret en eens heb ik luipelt gezien op het palijspelcon in Luitenand Uniform 13 jaren, fijne, decadent terre Luitenantje, dat salueerde terwijl een regiement voorbij ging dat jonge prinsje is dood en de zwarte vlaggen somberen tegen de hemel aan wie had gedacht dat de zappelingen wij lachten in Niees om de legenden van die zwarte leelijke de lucht zelfs leelijkmakende sigaren wij lachten om ze in Niees toen in de Semaine d'Aviation de Franse en Engelse vliegeniers zo zwierig evolueerden door het azuur wie had gedacht dat zij tants alleen het luchtbeeld van de volkerenoorlog beheersen voor mij zie ik in verbeelding ze zweven over luik, naan neerdonderende hun verdelgingen in straal en uitspattende bommen over Brussel en ze sparen de Grand Place het stadhuis, het broodhuis geheel dat wonderplein en chaotiek en renaissance de Sengudure maar zij waren over antwerpen ze zullen naar Londen varen zij alleen, de zappelingen zij verwerkelijken nu in de gruwelijke realiteit de illustraties van vroeger die wilden schetsen de toekomstige wereldoorlog waar zijn de bevallige libellen de heerlijk gracieuze luchtvogels en juffers, daar Franse aviateurs overnamen de weg ligt open, naar Parijs naar Noordzee, langs een stil huiverende land naar Londen of niet zal Duitsland segevieren trots zoveel vijanden of zal het bezwijken aan het slot zijn het tragedie wij zullen winnen roept de oude, ruimatieke baron aan tafel en voegd hij erbij ze zullen ons nog meer haten dan vroeg een waarwoord als het eerste deel van het oracle bewaarheid wordt de Duitsers waren nergens de liefde ze zullen het na hun zegen niet worden ik voor mij weet al zeker dat ik hen niet lief heb maar ik bewonder hen omdat zij tragisch zijn en tragisch strijden voor een ideaal tegen velen zoals een tragische heros strijd hun ideaal is vooral een obsessie die wij niet bij hen staan niet begrijpen, niet doorzien dat ideaal is de liefde voor hun land en zijn grootheid een liefde die hun zelfs tot misdaad voerten en ik geloof niet dat een ander volk zo dit ideaal voor zich ziet uitschitteren als het tragische Duitse volk ik bewonder hen zonder hen liefde hebben ze spraken nooit op mijn hart de onbeminden die onbemind zich weten ze spreken nu tot mijn bewondering ze obsederen ze hanteren mij zoals Oedipus, Orestes, Macbeth mij hanterden, mij obsederden einde van de zesde brief brief zeven van de nutteloze toeschouwer door Louis Coupérez deze liefde voks opname behoort tot de publieke domein opname door Anna Simon brief zeven München, 30 augustus vanmorgen in het Koorda Theatienerkergje de mooie Barocke Hofkerk die met zijn sierlijk beraderde torens in een blauwe zomerlucht omhoog rees lag het dodenprinsje niet zichtbaar maar de zwarte katafalk waarop zijn kistje overdekt met slepend zilver en zwart lijkkleed en daarop de prinsen Kroon en zijn luitenant Helm twee aan twee ging de menigte eindeloos de kerk in en defileerde voor de kleine doden onbeweegelijk terzijde de katafalk zonder vier officieren aan de voetstukken de kerkzuilen waren overal de bloemenkansen gehangen buiten belouden de zoelen augustusdag en aan de venetjes vlaggestokken nagedaanen hoge standaarden wimpelden in de windbewoogende lucht de sierlijke goudige wimpels anders feestwimpels nu met zwarte zijwimpels omrouwd in de zomerstad mooie zij onder dit zomersen blauw mooi is het verschied van Aftemarienplatz met haar rijk Duits modern renaissance stadhuis tot aan de brede Ludwigstraße toe gaan de gedachten steeds naar de oorlog zoeken de ogen steeds telegrammen er gebeuren reuzachtige epopéen die van deze modernste oorlog als zelfs tijdens de tragische volksverhuizing niet werden gekend strijden van vertwijverling om volksbestaan over de als een vulkaan kraakende aardbol leegermassa's die tegen elkaar indreunen reuzachtig als nimmer nog bonsten op elkaar aan nimmer nog zo uitgeslikte grensgebieden groot is dat alles van ons menselijk standpunt gezien armzalig wordt het van hogere hoogte armzalig blijft het voor de zaligen zo zij dat mieren gevrimmel aanschouwen misschien zien ze er nauwelijks heen klein blijven de mensen op hun aarde voor de geesten die hoogers weven groot, groter dan ooit doen hun agglomeraties voor wie tijdgenoten hun bloedig woelen maar menselijk stelt aanzien het menselijk bedenken spits zich tot genialiteit om elkaar er te vernieelen uit de lucht storten de zappelen in een neer de stad vernieelde bommen de mysterie volle murserkannonen richten van verre verre horizon of heuvel naar de gepantse de forttoren's die reizen en dalen als torens van tovenaars en veilig zwierende zware granaten meilen, meilen lang door de lucht tot zij loodrecht neerdonderen en twee, misschien één het fort in de lucht erdoenspringen reuzachtige oploffing in één seconde van wat jarenlang werd bedacht geschapen, betaald bewaakt het is als een roman van Gilverne The Dreadnoughts nee, zij nog niet maar om de zeeslag bij Helgoland het telegram is zeer gematigd hoewel vier Duitse kruisers vergingen wimpelen daar ook niet als om het dode prinsje die zwarte wimpels voor 5 september in dagen heb ik niet geschreven ik kon niet, ik kan nog niet goed ik voel mij moreel gevangen, hoewel dat word misschien niet geheel mijn gemoedstemming uitdrukt ik kan niet denken ik voel me suff de oorlog drukt als een nachtmerrie een ontzettende zwarte demon over mijn ziel het gewone eigen leven heeft uit ik doe niets dan wezenloos courant te lezen ik lees van homerische 10-daagse veldslag aan gallische grenzen maar de bijzonderheden die mij belang zouden doen stellen in die veldslag ontbreken, of ontbreken ze niet doe mij niet aan, en waarom kan ik niet analyseren in mijn gehebeteerde hersens ik lees van 90.000 russische gevangenen in Oost-Pruisen en de mazurische meren volgestapeld vol lijken ik lees van de duizenden legeroverstroomingen in Frankrijk, Amiens, Genomen Rains, Belegerd en het kanongedondig Nukraïl is gepasseerd, reed hoorbaar te Parijs er is een nieuwe pauze gekozen stelt iemand daar veel belang in? ik sta op, met het druk op mijn ziel ik lever mee, ik ga er mee naar bed ik droom van loodrecht opgerichte murserkanonen die vestingen en steden plotschieten op 12 en 20 kilometer afstand met bergen ertussen terwijl de belegerden krankzinnig worden, alleen reeds van het gedreun en gedondig straks slepen zij de zware monstermortieren naar Calais en beschieten van daaruit Londen? waarom niet? wel draa het wordt alles zo inmens en verschrikkelijk dat ik er onder neer ligt als een verdurkte atoom ben ik dan weer aan weinig tankend mens geworden en lees ik weer de couranten altijd dan zie ik dat zij allen de verwoeste volkeren ook kan er het zelf te verwijten als vechtende kinderen gruwelen en schendingen van volkenrecht ze hebben misschien allen gelijk of allen ongelijk en zij vechten ze vechten door vandaag wind Duitsland morgen misschien wind Engeland na dat Oostenrijk heeft gewonnen een razernij een krankzinnigheid op grote schaal het zaar zegt men is acht dagen opgesloten geweest heeft Wilhelms telegrammen zelfs niet ontvangen nooit gelezen en is gedwongen te mobiliseren terwijl hij eindelijk van niets wist waarom is Leuven vernietigd huelde rampzalig België reeds met Engeland en Frankrijk voordat de Duitsers luik bezetten al die vragen van waarom dwarlen de godganselijke dag door mijn suffe hersenen rond en nu zal ik u het heel vreemd bekennen ze dwarlen door mijn rond als met reuzacht gevraagd tekens en ze interesseren mij al niet meer het schijnt een lacune in mijn brijn te worden hoe ik ook mijn best doe het heden is mij te moeilijk de studie van het ogenblik mijn eigen tijd nu te leven te kennen is mij te zwaar ik bestudeer liever een periode van het Romeinse Keizerrijk of Isabelle Lacatholique en de Moeren dat is misschien zwak hoofdigheid maar ik kan er niets tegen een doodende hoofdpijn doorsteekt mij als ik door denk over luik, Leuven en Duitsland's oorlogskansen eigenlijk kan mij dat alles niets scheren wauw ik dat het voorbij was dat een grote katastroven gebeurde een aardbreuk die alles verzolg een pest die uitpak en de gehele mensheid in één dag neermijden is het de moeite nog waard te leven op deze ontsenuwend langzaam krakende wereld tussen deze krankzinnige volkeren wat zou het heerlijk zijn eil, een geest niets meer dan een gedachte een gevoeligheid op te stijgen weg van deze aarde naar de azure zomernacht daar drijft een maan een volle maan die reeds vergaan is en in bierzachte glans misschien andere gedachten gevoeligheden zweven en vandaag met even een huiveren blik naar al de verschrikkelijkheid omlaag, verder onze arbeid in velden der gedachten en tuinen van droom wat zijn zij anders waard dan onze illusie er is immers niets meer over dan krijgsgedruis, muurzer gedondig zappel in bommen die ontploffen over brandende steden er is niets meer over dan duizenden lijken, bloedrode meren smokende horizonen niets meer over dan suprematiestreid rassenhaat mateloze ellende en neutraliteit wat betekent in die vreselijke hell op aarde een roman een novelle, een toneelstuk een gedicht niets dan wat ongelukkig onnozel woordenspel van de arme dromers en povere denkers die wij zijn nee het is beter één gedachte te hebben het vaderland één droom, de suprematie van het vaderland en voor die beiden, met de bouw je net vooruit de andere denkers en dromers te vernietigen tot de sterkste gelijk heeft want al het andere is immers onzin en kinderachtigheid of zien de zuiveren doden het anders einde van de zevende brief brief acht breven van de nutteloze toeschouwig door Louis Kruperis deze liep in vochtopname opname door Anna Simon brief acht Florence, 13 september we zijn in florans het is misschien heel daas dat we in florans zijn maar ik weet niet wat goed is deze dagen we stonden in Munchen voor 3 alternatiefs de winter in Munchen te blijven want als italië over een maand meedoet in de oorlog, zouden we de grenzen niet meer over kunnen naar Holland te gaan, en een heimweer naar Holland en familie is er wel in mijn ziel. Naar Florence te gaan, als steeds. Na vele bedenkingen en overwegingen hebben wij het laatste gekozen, niet heel zeker of wij in Italië geld zouden kunnen krijgen als in München. Dit is echt er vrijwel in orde, dus daar is niets over te toppen. We bewonen weer onze oude vertrekken, en ik hoop spoedig wat energie te hebben ze in te richten als naar gewoonte, maar nu heerst de wanoorden nog in mijn kamer als in geheel Europa. Mijn hoofd is dof en mat, mijn zenuwen trillen, en om mij drijft een immense melancholie, die is om alles. Lusteloos, langzaam beweegt mijn pens zich over het papier. Ik schrijf om iets te doen, maar het is alles overbodig. Het zou mij pijnlijk zijn geweest in München te moeten blijven. Een Duits winterclimaat is niet voor mijn verwende lichaam. Ik haat die pakketvloeren, slechtsluitende dubbele ramen, eterische gordijntjes en porcelijne toerkrachtels die je aan gloeiende kop en koude voeten bezorgen. Voor de zomer is dat alles te dulden, München is een charmante zomerstad. Voor de winter zou het mij miseren zijn. Duitse bedden zijn ellendig en zoveel zwijn te eten bekond mij niet. De stemming in huis verbitterde beide dag, trots de overwinningen en het aanstaande belegg van Parijs. Een zware druk lag op mijn borst van neutrale Hollander. Ik heb nooit van Duitsers gehouden, toch deze maand heb ik hen bewonderd. Ze waren prachtig, misschien niet om te beminnen, wel om te bewonderen. Eén ideaal reest voor allen. Ze zijn het enige volk dat na Yves weg leeft voor het ideaal. Of ik sprak met de rheumatieke Baron, met de oude Jodin, met de dienstmeisjes, met mijn kapper, met een kelner, met de dames van het pension, met een officier, een landweerman, een assessor, een acteur, een fotograaf, de brievenbesteller of wie ook, ze hadden allemaal dezelfde gedachten, hetzelfde idee, hetzelfde ideaal. Is dat niet prachtig? En aan ingesloten eenheid ziet daar het Duitse volk. Hunne lichte ogen gloeien allen voor dezelfde toekomstverwachting, te overwinnen. Op het een enkele, evenzakhartige de twijfel, als wij maar mannen genoeg hebben, dan antwoorden alle anderen. We hebben twaalf miljoen soldaten. Meer, voegt een derde erbij. We zullen vechten niet als de Engelsman tot een laatste penny, maar tot een laatste drop-op bloed. Ik heb hem bewonderd. Ik bewonder hen steeds. Nee, ik heb geen sympathie voor hen, in de innigere betekenis van het woord. Aan wie zijn zij sympathiek? Hoe tikwels heb ik niet door een Duitse zelfwoere zeggen. We weten het wel, niemand houdt van ons, bestaan alleen. Ja, ze staan alleen. Oosterrijk Hongarije, La Vecchia Carcassa, schelde de Italiaan. Helpt hen niet, zij zullen die bondgenoot nog moeten helpen. En Italia, ik heb het in deze paar dagen overal gehoord, de antipatie voor Duitsland in Italië groeit, groeit iedere dag. Ik wist in Munchen niet dat zij zo hevig was, die antipatie. Ze weten het niet in Duitsland. Ze verwijten de Italiaanen wel hun onzekere houding van de aanvang, maar ze weten het niet, dat zij zo gehaald in Italië zijn. Om hun hartheid, om hun heerzucht, die zo zij overwinnen, alles zal verdrukken. Italië tot niets zal maken. Deze winter, zo niet eerig, verklaart Italië en de oorlog. Ze zijn tragisch, doordat niemand be minder Duitsers. Zij hebben groot willen zijn en machtig, maar niemand gunt hun grootheid en macht. Ze staan alleen te maaien, razend. Hoe lange zullen zij het volhouden? De laatste zegen van welke wij horen in Munchen, was Maubeutje, veertigduizend gevangenen. Hier wordt die zegen betwijfeldt. En nu is er geen sprake meer van Parijs te bezetten. Trekken de barbaarse legers zich terug naar de Latijnse grond. Ze zijn tragisch, die barbaren. Daarom gaat mijn medegevoel naar hen toe. Laat ik medegevoel zeggen en denken wij sympathie niet hetzelfde, maar intiemech, eniger van nuansen. Ze zijn tragisch, de woesten hunnen. Nee, ze zijn geen barbaren en hunnen. Ze zijn de subtiele geesten die de abstractste wetenschap, de abstractste kunst, filosofie en muziek, gevoelden en begrepen als geen barbaren en hunnen ooit deden. Ze zijn daarbij krachtig, gezond, jong, als volk. Maar dat volk heeft een tragisch gemis. En dat gemis is een gemis aan bekoring. Ontzij niet bekoren bemint hen niemand en wetent zij alleen zich met geweld te doen eerbiedigen. Omdat zij niet bekoren, zijn zij tragisch tussen de volkeren. En als zij ondergaan, zal niemand om hen rouwen. Als zij overwinnen, zullen zij gehater zijn dan ooit. Meestal ieder volk heeft een bekoring. De Engelsen, in hun eigen land, oefenen op wie hen bezoekt de bekoring uit van volmaakte gastheeren. Hunne hotels, hunne huizen geven de bekoring van het comfort. Zijzelf hebben de bekoring van gentlemenlike, ladylike, beschaving. De minder bekoorlijke eigenschappen, hunne harten, maskeeren zij. Zij bekoren. De Fransen bekoren. Zij bekoren vooral de Duitsers, die een eerbied hebben voor een esprit. Hunne luchtige bevalligheid van levensopvatting. Zij bekoren trots hunne absoluut doorbarste decadentie. Voetnoot. En gedurende deze oorlog hebben de Fransen zich wel op de nobelste wijze gereabiliteerd. Eind voetnoot. Trots hunne allesverwicklende intrige zucht. Trots hun weenmakende vrouwe processen. Zij bekoren door een boek, door een toneelstuk, door een zin, een woord. Zij bekoren door vrouwe elegancie. Zij bekoren door hunne charme, die supreme is als zij willen. De Spanjaarden bekoren. Zij bekoren door hun onverschillige trots, die zich mengt met een bijna overdreven kortwazie. Zij bekoren door hunne vieren melancholie. Zo bekoorlijk in tegenstelling met hun zuidelijke heftigheid. Zij bekoren om een geur van moorsheid, die hangen bleef om hun ziel in. De Italianen bekoren. Wie, die kwam in Italië, werd niet bekoord als hij tenminste vatbaar was voor bekooring. In Italië is een bekooring die bijna betovering wordt. Ik heb Russen, Grieken, Oostenrijkers, Hongaren gekend. Ook Denen, Zweden, Noeren. Hunne zo verschillende zielen oefenen vaak zeer van elkaar verschillende bekoeringen uit. Ik heb nooit een Duitse ontmoet, die bekoerde. De Duitse mist alle bekoering. Hij heeft misschien geerft van de grootste ziele kwaliteiten, en de Goden gaven hem het reinste wat zij de mensen geven kunnen, het ideaal. Maar zij onthielden hem iets wat misschien overbodig lijkt, charme. Wat zijn ze hard, grof, doordringend, overheerserig, tacteloos in hun gesprek, in hun woorden? Wat zijn ze onbemiddelijk? Wat kunnen ze onverdragelijk zijn? Wat moeten de anderen niet in tact en toonspreiden om niet met hen dadelijk te twisten? Wat zijn zij weinig bekoorlijk? Ik durf het bijna niet zeggen, maar is nog een volk dat bekooring mist. En dat is dat andere germaanse volk, met zo heel veel andere goede, beste, praven, edele kwaliteiten, waaronder alleen geen bekoering. Maar toch heb ik Hollanders ontmoet die individuele bekoering uitoefenen. Een Duitse heeft mij nooit bekoord. Omdat gemis van het overbodige, de charme, zijn de Duitse tragisch. Zij mogen verliezen of winnen, ze hebben de grote rol. Nog Russen, nog Engelsen hebben die rol, dank mij. Nog de meegesleepte Fransen, nog de afwachtende Italiëren, nog de fatalistisch altijd ongelukkige Oostenrijkers. De Duitse zijn de protagonisten. Zijn de Belgen de getrapte, mishandelde, bloedende slachtoffers, ze zijn niet tragisch als nooit een slachtoffer was. Zij zijn het smartelijke offer. Het in bloed gesleurde offer van de tragische misdaad der Duitse. Want wij weten nu allen dat België de misdaad was van de Duitse's. Daar, in München, in de beginne, en hoe zwak en hoe kort, pogten zij hun misdaad goed te spreken, terechtvaardigen. Nee, zij moesten de misdaad begaan als Macbeth die begin. Zij moesten in hun tragiek voortgestuurd door het noodlot. En daarom vrees ik voor hen, want de misdaad wordt altijd gestraft door het leven of het noodlot stuurde of niet. De misdaad gestraft, de ondeugd gestraft, dat wat wij belachten in de kunst, is niet altijd artistiek, misschien in de literatuur, maar het laatste oordeel is altijd rechtvaardig. Vaartwaarlijk heen, wat weet ik van dit alles? Ik, dichter, fantast, verbeelder, vinder, troveren, wat weet ik van deze dingen? Ik weet er niets van, maar ik denk er altijd over. Er is niets anders in mij dan dat, de oorlog, altijd de oorlog. O, niet meer dat altijd te denken, te genieten meer, de schoonheid van een boek, een schilderij, een antieke statu, een natuurstemming, het licht van een wolk, de vlucht van een vogel, de geur van een bloem. Dat is alles, alles, niet meer. Er is niets dan één sociemaar, de oorlog. We zijn in Florence, en we wisten niet, want zo stond het niet in de couranten, dat zo bloedig, zo tragisch geweest was, de rode week door geheel Italië in juni. De pers heeft niet alles gezegd. Het was heel tragisch, heel bloedig, de revolutie bijne. Vittorio Emanuele heeft zijn troon voelen wankelen. Na twee dagen is het evenwicht weer teruggewiegeld, maar hier in Florence is nog iets ervan gebleven. Het Florentijnse Scherzo is bijna weg van de galaten op straat. Die galaten staan nog somber, de brouwen fronzen, de blikken duisteren, de vingers krampen, en de werkelozen stromen toe. Een half miljoen teruggekeerde emigranten overvloeit het land. De moedermannen, uitgeput, zie ik der snachts slapen op stoepen in opene poorten. Zij ontdeden zich van hun doorlopend schoenen en hun gezwolle voeten, liggen naakt in stof en modder. Hunne moedercoppen zijn gebond tegen het harde steen. Zij liggen daar als honden. Of de vrouwen, overdag, zitten met haar vier, vijf kinderen op de treden van een standbeeld en wachten galaten, roerloos, de mannen af, die werk zoeken. Het zijn tavereden, zoals ik ze twintig jaar geleden in Italië gezien heb. Zodat ik ze niet meer zag. Het is het weer opdoemende spook van ellende. De honger, die de revolutie voorgeaat, met haar bleke, holen gelaten. Revolutie, die misschien alleen oorlog bezweren kan. Oorlog, die verklaard zal worden. Wanneer? Dan zullen de tragische Duitsers hun zich verklaard hebende vijand meer kunnen tellen. Einde van de achtste brief. Brief negen, van brieven van een nutteloze toeschouwer door Louis Couperas. Deze liep je volks opname behoort tot de publieke domein, opname door Anna Simon. Brief negen, Florence, 21 september. Het ligt hier mijn karakter altijd te betureuren dat wat ik niet meer heb en niet genoeg te waarderen dat wat ik heb. Zo zou ik deze dagen in Munchen willen zijn. Zo betureur ik nu dat ik niet in Munchen ben. Want scene ter dag dat wij vertrokken, is in Frankrijk de terugtocht der Duitse legers begonnen. Hebben zich de reuzachtige epopeen ontrolt langs de erne en de marne. Is de Duitse hoop Parijs binnen te trekken, vereidelt. Ik heb in Duitsland bijgewond de dagen der afwachting en daarna de dagen der overwinningen. Ik zou in Duitsland nu ook de dagen der teleurstellingen willen bijwonen. Wat zullen ze vreselijk zijn, die teleurstellingen? Wat zullen ze overstelpend drukken op de Duitse ziel, die teleurgestelde verwachtingen? Wat zullen zij verbitteren, wie immer nog steeds overwinnaar waren? Ik kan mij de Duitzers niet voorstellen, zich en ookander bekennende dat de kans is gekeerd, dat de eerst zo woest overstelpende vloed tot een plotste ebben van wanhoop verworden is. Er moet reeds wanhoop zijn in het Duitse huis, dat ik bewoonde. Wanhoop onder die Duitse mensen daar, wie er trots een illusie, slechts nu en dan, aarzellend door rilt van dadelijk onderdruktewijvelmoedigheid, bleef glansen voor hun lichte, kortzige, starende ogen heen. Wat zal de angstige druk nog meer dan in die dagen toen de berichten maar uitbleven somberen over die mooie zomerstad, waar nu reeds de parken en bossen gele zullen gaan van vroege noordelijke herfst, waar de zo prachtige noordelijke herfst in harmonie met de wanhoops weemoed ter zielen, nu de bladeren zal beginnen te strooien, waar de noordenwinden die dwarlbladeren zullen voor zich uitwaaien. Zo vroeg, zo vroeg, als of elk blad een vlarde meer waren van de trotsen Duitse verwachtingen, verwachtingen zo trots als de bomen zelf rond die Duitse stad. De bomen die ik zo vier heb zien verheffen, hun rijstaalse loverkruinen in de witte wolkmassas der blauwe luchten. De luchten die nu grouw en zwaar bewolkt, als een tragische hemel zullen drukken over de vertwijfelende zielen. Ik betreur bijna die donkere stemmingen in stad, lucht en mensen, niet te kunnen waarnemen als een schoonheid, een tragische schoonheid die mij is ontgaan. Want wie een man niet anders is dan de schoonheidszoekig. Hoe nutteloos, hoe zieleklein, voelt hij zich in deze verschrikking der dagen. Kan zelfs zich niet veranderen als de wereldorcaan woet om hem heen. Reusachtig die orcaan, als wij binnen haar cataclismen wegduiken. Kindelijke drift als onze geest opwaart en zich verbeeld tussen de starnhaarten aan schouwen. Ik moest liever waarderen in Florence te zijn. Al is ook hier de vreselijke druk niet te ontkomen. Al raad men ook hier de voorbereiding tot de oorlog. In de detachementen grouwe invanderie, die desnachts naar het station worden geleid. Florence is toch meer mij thuis dan München. Ik voel mij hier niet zo ontworteld. Ik voel mij hier thuis, ook in de straten. De Florentijnse gezichten en typisch doen mij, trots de preoccupatie, toch opgewekter, opwekkendig, aangenamer aan dan zij het deden daar gins. Het is vermoedelijk weer om de schoonheid die uit zich tegenstraalt. Wat zijn die bijerse koppen lelijk? Wat is de foule daar lelijk? En wat is die foule hier mooi, amusant, aardig, zelfs al wolter, inwendig iets in haar? De dag van de bres in de Portapia is gisteren rustig voorbij gegaan, hoewel men gevreesd had dat er een grote demonstratie plaat zou hebben voor de oorlog. Het was tevens zondag, maar de feeststemming was door de autoriteiten ingetoomd geworden. Veel politie op de been en de carabinerie niet in groot uniform. Geen rode pluimen naar het heel altoestrevende. Veel Florentijnse jongens op de been, een golvende zee van strooio hoedjes op de piazza, maar zij deden niet veel meer dan klappaaien als steeds. Desavonds een aarzelende illuminatie aan Palazzo Vecchio en Palazzo Ricardi, perfectuur. Iedereen klaagt, niemand heeft geld. In de vierdele spade, het aardige straatje, klaagend slagertje, kruideniertje, blikslagertje, schoenenlapper, fruitverkoopster en balladendame. Niemand koopt ballades, al koopt men wel persiggen en vijgen en al laat men zijn ouders groen en lappen om geen nieuwe te behoeven te kopen. Wij kennen families die hun auto's verkopen, verminderen. Iedereen treft de financiële crisis. Of oorlog, of werk, hoor ik soms roepen op de straat. Dat is de publieke opinie, daar duizenden werkelozen vooral, maar zij manifesteert zich nog niet luidkeels. Geen vreemdelingen op de baan. De futuristen zullen nu moeten bewijzen hoe Florence zal kunnen bestaan zonder de vreemdelingen. Het schijnt dat in Rome de koning zeer onder de indruk is ter omstandigheden, dat hij zijn gegeven woord aan de Trippel Alliancie niet verbreken wil en dat hij om zich de volkstrang voelt, die de oorlog wil. Men zegt dat hij zwaar zenuziek is en ervan spreekt afstand te willen doen. Zoveertorio Emmanuel, die ooit toekwam, zou hem wel de nobelste rol toekomen. Maar indien hij dit deed, zou de republiek in Italië worden uitgeroepen en de meeste italianen zouden dit beschouwen als een disaster. Hoe het ook worden, Italië's afwachtende houding is zeer zeker al een heel weinig mooie. Gisteren heeft het printje van Piamon, 10 jaar werd hij een paar dagen geleden, voor het eerst iets publieks gedaan, een jeugdgemensenredder gedecoreerd. Men heeft hem vermoedelijk even op de voorgrond willen brengen, de kleine erf genaan van de troon, die zijn vader zo eerlijk nauw gezet van geweten onder zich voelt wankelen. En zo leven wij, dag na dag uitziende naar de dagen en dingen die worden gaan. 22 september. Een verontwaardiging is door de wereld gegaan, om de kathedraal van Raan die vernietigd is. De Duitsers doen dingen die hen gehaat maken bij allen. Ze zijn tragisch omdat zij alleen staan tegen wie telt hoevele vijanden. Zij zijn tragisch ook omdat zij zich nooit bemind maakten, omdat iedereen nu hen haatig gaat. Ze deden misdaad, een vreselijke misdaad, een afschuwelijke misdaad tegenover België. Ze deden opvlammen een grote, onblusbare haat meer. En toch, hun afschuwelijke misdaad was een immense misdaad, overstelpte door de tragische immensiteit ervan. Ik herinner mij in Munchen toen wij ervan hoorden. In stupefaxie riepen wij uit, waarom luik? Naive stupefaxie van onpolitieke zielen als de onze, die meenden dat neutraliteit nooit geschonden kon worden. Toch, trots alles, die misdaad was immens. Was er ene van een tragisch voortgestuwd volk. De verwoesting van leuven, nog niet opgehelderd. Ik kan haar toch nog niet anders zien dan als een oorlogs onvermijdelijkheid. Is het mogelijk steeds in de oorlog van het heden te denken aan de schoonheden van het verleden? En de kanonschoten af te wenden van alle historische schoonheden? Was het zelfs niet te waarderen dat Duits officieren op dat ogenblik het stadhuis van leuven wisten te redden van de brand die het reeds omringde? Was Mechelens kathedraaltoren niet alleen getroffen omdat van die hoogte de Belgen reeds schoten? Tenminste, zo wilde ik het toen zo gaande beschouwen. Trots alle ingeboeren antipatie moet ons gevoel rechtvaardig blijven. Nu is de kathedraal van Ruins opzettelijk gebombardeerd en vernietigd. De verontwaardiging die door de wereld huivert is bijna vreemd. Om honderdduizenden soldaten vermoord, verminkt, verwond is geen verontwaardiging geweest. De oorlog, hoe vreed ook, is de oorlog. Een Mercer kanon heeft het recht om een fort in de lucht te noemspringen. Geen arterieere wereld heeft het recht een wonderbouw van kunst en geschiedenis opzettelijk te treffen. De wereld heeft het overal gevoeld. De verontwaardiging, die door de wereld huivert, is vreemd omdat zij minder verontwaardigd is over honderdduizenden mensenlevens dan over een kathedraal. Maar haar vreemdheid openbaart ons plotseling het onbetwistbaar ideaal in de mensheid. Zij openbaart ons onszelfen. De Duitsers hebben na hun grote misdaad de mindere misdaaden bedreven. Het is een mindere misdaad een kathedraal te vernietigen dan een land te verkrachten en te schenden. Maar de grotere misdaad had een verschrikkelijke, een grote tragiek, een zo grote dat de wereld gehuiverd heeft van ontzetting, dat zij even ontzet is geweest als verontwaardigd. De mindere misdaad mist alle grootsheid, mist alle tragiek. Het is er een van verbittering, van teleurstelling, van vraag, van woede. De kathedraal der geschiedenis van Frankrijk moest vernietigd worden. De kathedraal der koningskroningen, de kathedraal van Jean Dacke mocht niet meer bestaan. Dit is geen toevalligheid meer van krijgskans die wisselt. Dit is de barbaarse schandelijke razonij die twee hoge, uitstekende, gotische toorns eeuwenoude bloeseming van steen uitkies als mikpunt van bom op bom. Niet alleen om een kathedraal te vernietigen, om een volk te treffen in een monument zijn er tradities, in het sentiment zijn er eenmaal zo grote glorie. Dit is een onedelig gruweldaad. Laat ons rechtvaardig blijven. Gruweldaad van het Duitse volk. Gruweldaad van de generale staf. Of gruweldaad alleen van enkele Duitse hoofdofficieren. Hoe het ook zij, de wereld oordeelt eens gezind. Dit is een gruweldaad van Duitsland. En wat rechtvaardigheid nog wilde lenen voor medegevoel aan de Duitse zaak, bezwijmd voor de verontwaardiging die zich van de gehele wereld meester maakt. Met België te schenden heeft Duitsland zich één onvoorzoenlijke vijand meer gemaakt. Met de kathedraal van haar raans te vernietigen, hebben de Duitse staf of andere officieren over hun gehele land de verachting van de gehele wereld opgeroepen. Dit is misschien onrechtvaardig, maar de Duitsers roepen zelf dan wat onrechtvaardige orde op. In deze tijd van wereldkoorts oordeelt de mensheid met impulsies. Nee, zij doen niets om zich bemint te maken. Zij doen alles dat men een haate gaat. Het is of zij zeggen, wij staan alleen, goed, haat ons. Wij zullen sterk zijn en onverbiddelijk en zonder gevoel. Zij vechten voor hun bestaan. Zij vielen in België om hun bestaan. Zij vernietigde leuven misschien om een misverstand. Zij vernietigde raans kathedraal uit bewuste verbittering. Zij zijn gezunken, moreel. Het is de vreed neerbuigende lijn van hun tragiek, van de vreeselijke, groeubare, grote misdaad te zinken in de mindere oevildaden, uit de zee van bloed en vuur te verzinken in het moeras van modder. Wat zeer weemoedig maakt in deze oorlog, is dat hij nergens sympathie opwekt, dat mens smart kan hebben met de verpletterden, maar dat men niet mede voelt, nog met de enen, nog met de anderen. Dat men zich voelt weemoedig neutraal, en zich in deze neutrale weemoed bewust wordt van een weemakende afkeer van allen. In 1678 bombardeerde de Venetius het in een moskee-herschapend partenon, een volk van kunst, geschiedenis en traditie, bombardeerde een monument van antieke, helendse beschaving. Ik weet niet of er toen zo hevige vondwaardiging de wereld doorvoeg om het in één stortende partenom als nu om de vernietiging van de kathedraal van Ruins. Ik betwijfel het zelfs. Maar Zedert de wereld ouder werd, al is het maar een paar eeuwen. Zedert heeft zij doorvoeld hoe inig, hoe dierbaar, hoe veel haar geworden zijn, alle dingen die getuigend van haar traditie, geschiedenis en kunst. Zij verteerd het om die eenmaal verlorenen, nooit meer weer te geven, antieke dingen. Zij wil ze zelfs in een wereldoorlog gespaard blijven zien, op alle gronden. De vernietiging van de Dom van Keulen zou haar even zo goed verontwaardigen als de vernietiging van de kathedraal van Ruins. Zij zou de vernietiging van de Dom van Keulen aan de Fransen nooit vergeven. Zij zal de vernietiging van de kathedraal van Ruins aan de Duitsers nooit vergeven. Dit is nu wel heel veel verontwaardiging, maar als de Fransen begonnen zijn met hun kanonnen achter de kathedraal van Ruins op te staan en van daar te schieten, dan overvalt ons de ontmoediging ons in deze dagen eigenlijk over wat ook te verontwaardigen. Einde van de negen de brief.