 Alamat sa pag-invita sa akin sa inyong webinar na ito ang aking paksa ay dula at pelikula sa panahon ng batas militar ni Marcos. Bayaanin yung tialay ko ang aking presentasyon kay Uncle Pedro. Hindi niya ito tunay na pangalan. Sa ibang talita alias pero ang tawag namin ay pangalan sa pakikimaka. Nang makasama ko siya sa underground movement ng Marcia Lowe, Marcos, isa na siyang kila lang manunolak sa ibang genre, critical group. Sa underground, editor siya ng unang cultural magazine ng Kilosang Revolutionario na labanggit ni Professor Aguila kanina ang ulos. Marami pa siyang ibanggawain. Nang siya ay madakit, ako ay nagluxa, nang siya ay lumaya, ako ay nagdiwang. Ito nuloy niya ang makabuluang tungkulin na pila ba yun ay iniatang na sa kanya ng kasaysayan? Ang maging gabay sa paglinang at pagpapalaganap ng sining at panitikang malaya at mapagpalaya. Nang huli kaming magkausap, ang daing niya sa aking ay marami naros siyang nakakalimutan. Namatay si Angkel Pedro o si Dr. Bienvenido Lumbera itong September 28, 2021. Mabukas ng gabi ay makakaroon ang colectivong parangal ang iba-tibang sector sa pamamagitan ng babong alian sa makabayan. Sabag, ako ay nagiging makakalimuti na rin. Maspatanda akong dihama kay sa ke Ruel Aguila. Ganyun man, ang hindi ko yata makakalimutan ay ang mga panandang bato ng batas militari. Next friend please. Oh Ruel, akala mo ikaw lang mababuho ka. O si Balpingil yan ang dum. Correct. Diliman communo on 1971. Nang barilin at mapatay ni Prof. Jose Campos, ang Freshman na si Pastor Messina, ako at tatlupang estudianting saksi sa pangyayari ay nag-file ng Salaisay sa oficina ng fiscal ng Quezon City. Tamukat-mukat ninyo, binweltahan kami ni Prof. Campos. Inihabla kami ng hindi ko na matandaan kung attempted murder or attempted homicide. Hindi one ko ang Campos. Nang AWOL na ako. Goodbye political science degree. Goodbye UP Beloved. Sumanib na ako sa underground movement. Ngunit hindi ang hablan ni Campos ang dahilan ng pag-underground ko. Ang dahilan ay ang malaganap na usapusapan, na i-de-deklara na ang Marshalo at pag-uhulihin ang lahat ng kumakalaban kay Marcos. Next friend please. Agosto 1971, hindi Marshalo ang i-de-deklara ni Marcos. Kundi ang suspension ng privilegio ng Reap of Havia Scorpus. Marami ang inaresto at pinagpukulong sa Camp Kramet. Kumbagas sa teatro, general rehearsal yun para sa Marshalo. Hindi ako na-aresto sa pagkat ayunga ako ay na sa underground na. Next friend please. Nang i-de-deklara ni Marcos ang Marshalo noong September 1972, na tata-tandaan ko ang namayaning katahimikan. Walang radio, television at lalung walang mai-ingay narali sa kali. Mga araw at gabi iyon ng lagin. Terror. Lalo na ng ipafiring squad ni Marcos, ang isang de-umanoy Chinese drug lord sa Fort Bonifacio noong Enero 1973. Ginawa yung public spectacle. Iyon ay teatro ng Marshalo. Next friend please. Twing nakikita ko ngayon ang mga naglipan ng pulis na biglang bigla, Army, Combat, Camouflage, Uniform at Hindi Uniforming Service Blue ang Suot. Naalala ko ang Marshalo ni Marcos. Aba, parang may alam sa Simiotics ang nakaisik ng pangpapalit na ito ng Uniform ng mga galamay ng Estado sa Panakon ni Duterte. Ito ay teatro ng Marshalo. Next friend please. Sa diwa marahil ng panawagang pre-Marshalo na makibaka or matako, ang bigla ang lagin o terror ay unti-unti na pangibabawan ng taong bayan. Nang muling buksan ang mga klase sa UP, alimbawa, utay-utay na binasag ng mga estudiante ang katahimikan at lagin sa pamamagitan ng Silent Marches ng sabay-sabay na pagkalampag ng kublierto sa mga cantin sa cadence ng Marcos Hitler, dictator too-tuck at iba pang mapanlikang protesta. Sa Underground, isa sa unang pinagkasunduan namin ay ang pagbubuo ng Dula ang Babaylan. Wala pang isang taon ang batas militar, maagang bahagi ng 1973. Next friend please. Inspiration ang reaksyon ng mga alagad ng teatro na tutol sa Lansakan Sentura sa Dulaan. Ito po ay isa na sa mga later na production ng Dula ang Babaylan. Kung hindi ako nagkakamali, photoshoot ito ng La India elegance. Biruin mo nga naman. Lahat ng ipapalabas ay kailangan aprobahan mo na ng militar. Dahil dito at dahil sa kagustuhan ang teatro ay mabuhay, na hikayat ang maraming makabayan at pro-received ng alagad ng teatro, professional at estudiante na sumanib sa Babaylan. Parang kasabayin ito ang binanggit ng Prof. Aguila kanina ang pagbubuo ng gat kasi kung 1973 halos ganoon. Sabadaling sabi, what we're pointing out is this. Sa maagang panahon, September 22 ang declaration, sa maagang panahon, pagpasok ng 1973, marami nang mga artista at manonulat ang nagsikap na mag-organisa at gumawa ng iba-tibang paraan, usang patuloy na makalika ng iba-tibang sining at panitikan. Ang tanong, paano makakapag teatro sa matinding Sentura? Mga Dula at anyong tradisional ang malamang na makakalusot sa militar gaya ng sinakulo at pasyon ng Cristo. Ayong nga, makalusot ang unang dulang sinakulo ng Babaylan at ang mga sumunod pa. Paraming pagtatanghal ang Babaylan sa Maynila at sa ibang Provincia. May isa pangang ginanap sa Luneta, naman din ay sinuportahan ni Doroy Valencia, pro-Marcos na Kolumnista at Administrador ng Luneta Park. Syempre sa mga kabatahang yun, di nyo na kilala si Doroy Valencia but during my time abas dikano ng kolumnista si Doroy Valencia at napakalakas sa malakan niyang. Pinakiramdaman ng Babaylan ang situasyon, unti-unti nito ang pinalamnan ang mga Dula ng mga kaganapan sa Lipunan at Marshal Lo gaya ng kairapan at apihan ng taong bayan, kawalan ng katarungan at paglabag sa mga karapatang kandao. Sang ayon ako sa sinulat ni Selena Cristóbal sa kanyang paper kung kul sa Babaylan, The Passion Play as Instrument for Descent. The Pagong Sinakulo ang Dula ang Babaylan during Marshal Lo 1973-1980. Maging ako ay nakulang sa pagkilala. Sana ay mabigyan ng sapat na kuwang ang Dula ang ito kung ang usapin ay ang teatro sa panahon ng Marshal Lo. Sa bagay na ito, sinisigundahan ko ang mong kahay kanina ng Prof. Aguila na sana ay maglaan ang yuppi kung yuppiman yan ng programa para saliksikin ang bahaging ito ng ating panitikan at ang sining at panitikan. Ang Babaylan ay naghaawa ng landas para sa panindigan ng Dula sa panahon ng Dictadura. Next frame, please. Of course, I'm not saying na Babaylan lamang, ayon ang hindi ako mag-attempt ng survey kasi marami akong hindi mababanggit. Napanggit ko lang yung Babaylan dahil as far as I can remember yun ang isa sa una namin pinakasunduan may conscious effort na magtayo ng theater group na kikilos above ground. Anyway, noong 1974, isang taon at pitong buwan palamang ang Marshal Lo na dakit ako. Next frame, please. Sa mantala, ang unang malaking bitak sa pader ng lagim ng Marshal Lo ay nangyari noong 1975, nang magwelga ang may labin limang daang mangagawa ng Latondania na sponsor namin ni Ruel sa Palangka. Maraming sektor ang tumulog upang mailunsad ang welga ito, kabilang ang militanting section ng simbahan at ilang komunidad. Mula na on, napala, mag-attempt pakakayo bakit makapagwelga ang Latondania ay Marshal Lo 1975. Welga nito po yun. Batay doon sa isang letter of instruction ni Marcos, ang bawal na welga ay ang welga sa mga critical and basic industries. Ang Latondania ay hindi basic dahil alak ang gilagawa. So hinayaan na makapagwelga, pero ilang araw lamang. Sa pagkat noong ang welga ay naging malakas nilusub na rin ng mga sondalo. Pero hindi na nila nabawi yung lakas ng loob ng mga maggagawa sa Latondania. Simple lang naman ang kadelang issue yung mga illegal napagtanggal, yung mga privilegio ng mga maggagawang buntis, ang pagay na sa tuto ulamang ay hindi naman dapat hindi nagwelga at dapat otomati kung hindi nagkakalaw. Mula naman ang bitak sa kader ng diktadura ay patuloy na inukok ng ibat-ibang organizasyon sa ibat-ibang sektor. Ang bitak ay naskasangasangas. Naggalamat ang buong defensa ng diktadura. Ito ang mahaba at matrabahong proseso na humantong sa EDSA 1986. Next friend, please. Ang EDSA ay oong atsuang bulat sa Declab ng Assassination de Sen. Minoy Aquino at sa paggumiit ni Marcos na si Ang Nanalo at hindi Sikori ng snap election ng 1986. Punit pakatanda ang pagaalsang EDSA ay nangugat sa tinatawag na painstaking organizing, mass work, at political education ng mga sektor. At dito ay kabilang ang mga artista at manonulat. Next friend, please. Ito ang universe kumbaga ng mga artista at manonulat sa panahong sa klao ng ating talakayan. Namili sila ang mga artista at manonulat kung saang panig sila ng tunggalian. Maging ang pamimili nila ay hindi rin putok sa buho. May pinagdaanan itong kasaysayan at inabutan ko ito na bagit ito kanina ni Prof. Arong dekadang 1960 hanggang sa maagang bahagi ng 1970 at sinabi rarini Prof. Aguila resolved na ito. Next friend, please. Ang masigabong discurso ng art for arts sake contra committed art for social change na kalaunan ay mag-aangkin ng ibang pangalan sa literature, literature of conscientization, literature of engagement, literature of resistance, literature of self-convention. Next friend, please. Noong maagang bahagi ng 1976 nagkaroon ako ng kribilehiyo nilang bilanggong politikalo. Pinayagan akong lumabas ng krame sa weekends. May escort akong dalawang intelligence agents pasyal-pasyal, lalaw sa mag-anak. Matapos ang ilang weekends wala na akong escort sa pamamasyal. Basta promise, babalik ako sa krame. Bumabalik naman ako. Next friend, please. Isang weekend na nod ako ng cine. Wala na akong escort. Ang pamagat ay Sakada. Ang director ay Ben Cervantes. Bumilip ako kay Ben. Todo-todo ang tapang. Magig ang mga artistang sinarovert, Revalo, Rosa Rusal, Bembol, Rocco, Hilda Coronel, Tony Santos, at iba pa, pagkatatapang. Ang Sakada ay activista ang activista sa anyo at tilalaman. Ito mas much later na malalaman ko sa si Professor Agila Pala ay nakialam sangkot sa projectong ito. Ang Sakada ay kuento ng buhay at pakikibaka ng mga manggagawang buki sa isang asyenda ng tubo at aso karera kung paano sila ay binubusabos ng sandakot na panginong may lupa. Tonggalian ito ng mga uri at katumpakan ng paglaban kapag may pangapi at pagsasamantala. Hindi nagtagal, ang Sakada ay pinagbawal sa mga sinahan kinumpis ka ng militar ang mga copya ng pelikula. Next frame please. Taong 1976 nang ako ay palayain. Lima kami. Wala ng gising sa hading gabi o madali ang madaling araw para sa interrogasyon. Wala ng torture. Para sa akin ganyun man, yung camp krami, gaaduman ibahin ang entrada at titsura ay mananatiling simbolo ng kahayupan ng militar at marshal lo. Punit keelang bumalika ko sa krami once a week para magreport ng aking pinaggagawa sa isang linggo. Bumalika ko sa yupi upang ipagpatuloy ang naantalang pag-aara. Nagsifta ko sa Philippines Studies. Ang sumalubong sa aking isang kalipunan ng ngaystudiant at mga buruk na malinaw ng nakahulag post sa lagim ng marshal lo. Ito yung panahong nanonood na ako ng mga dula at ang nakatandaan ko ilang sa mga dolong napanod ko ay in this corner anak ni Bonifacio napawang sinulat ni Prof. Aguila. Sa isang klasiko sa panitikan binigyan kami ng aning professora ng listahan na mga dulang pa-arala na tirereport. Masaya ako, mga dulang progresivo at makabayan ang nasalistahan at ang dalawa paman din ay ako ang sumulat noong bago mag marshal lo. Monit walang pangalan ng autor noon kasi hindi namin na kasanayan na maglagay ng byline. Bago matapos ang curso hindi ako nakatiyis. Sinabi ko sa aming guru na ako ang sumulat ng dalawang dula. Nabi glasya, tumitig sa aking at ako ikinamayan ng mahikpis. Next frame please. Nakita kami ni Ben agad namin pinagkasundoan ng produksyon ng pagsambang bayan. Gaya ng sinakulo at pasyon ng babailan ang ginamit ko sa dulang ito ay ang pinakat-traditional sa lahat ng drama ang misa o ang liturgy at hindi ko ang praktika ng misang katoliko at protestante. Next frame please. Bago ko man namin gawin ang pagsambang bayan, ang anti-marshal lo theater of resistance ay nakatanghan na ng mga dula sa iba't ibang anyo sa mga paralan, pagawaan, komunidad at parokia. Hindi po ako magtatangkang magdigay ng isang survey ng mga ito. Unit saksi ako sa ganitong pagbangga bayan sa batas militar. Hindi lamang sa kamailaan kung di sa iba't pang region. Next frame. Isang patunay nito ang bangwan antoluhiya ng mga dulang mapapanghimag-sik sa pamamatnugot nina Glesia Atienza, Bien Denido Lumbera, at Galileo Safra. Yung pungsunod na frame. May articulo rin si Dennis Marasigan ang mabas sa Philippine daily inquirer ng Oktober 8, 2016. 14 essential place on marshal lo na naitanghal mula 1975 hanggang 1988. Unit ididein ko. Wala sa listahang ito ang mga dulang naitanghal sa mga fabrica at komunidad ng iba't ibang pangkaksaluson tabisayaan at Mindanao. And that's the reason why talagang kailangan pananalik-sik. Noong 1987, matapos ang pagaat sa EDSA, ang nasabing mga pangkat ay nagtipon sa UP Dilliman sa isang kongreso. Binoon nila ang bugos na tinawag nilang pambat sa centron ng sining at panitikan bayan. Bukod sa mga organizasyong pandulaan, kasama rin sa bugos ang iba't pangkat sa musika, sining visual, at panitikan. Ito ay katunaya na sahalip masikil. Lubhang yumabong ang dulaan sa panahon ng marshal at dula ang palaban at makabaya. Next frame. Sa panahon ito, kuling bahagi ng dekadang 1970 hanggang 1980, pumasok ako sa RPN-9, ang numerounong television and radio network noong. Open secret naman na ang nasabing network ay malamang napag-arit ng mga marcos at ang frente ay si Roberto Benedicto. Sa RPN-9, nakapag-sulat ako at nakapag-direct ng mga documentario, specials, at drama na ang pinaksay kasi saya ng Pilipinas at social, realist things. Pinia kong iiwas ako at tatanggi sa mga proyekong labag sa aking kalaoban. Ang ito ng tunggalian ko sa pagtatrabaho sa isang institus yung gaya ng RPN-9. Pinalad akong ang mga tuiran kung nakatrabaho ay nakakaunawa sa aking panimindigan at marami sa kanila sa tutuulamang ay tutul din sa marshalo at sa pagahari ng mga marcos. Next frame, please. Sa panahon ito, nakalikasin na Lino Broca, Ismael Bernal, Edo Romero, at Mike de León ng mahuhusay na film ko lang sinasabing nagpatampok sa Filipino filmmakers. Sa mga paksang pinalakay ng kamilang na-pilicula, ang lipunan ay madilim ay madilim at ang tawombayan ay lugmok sa samutsarin Suliranin na malayong malayo sa nais ilarawan ng dictadura. At ano ba ang nais ilarawan ng dictadura ng Filipina sa isa ng new society kung saan ang namamayani ay paawang true, good, and beautiful ni Emelda Marcos. Next frame, please. So tingnan natin yung katumbalikan yun ang ipinopropaganda ng marshalo sobalit ang nililika ng mga filmmakers at ang mga mandodula ay kabaliktaran sa aking palagay, ito ay isang paraan upang maikuta nila ang censura ng marshalo. Sa aking palagay, ang pagpapaloob ng mga filmmakers sa sistema ng industria ng filicula noon ay isa rin tunggali ang gaya ng kinaharap ko sa television. Ngayon ay nilimi ko Next frame, please. Una, dahil sa ang paglikhan ng dula sa Lulsod ay at kanayunan ay nag-mistulang mass movement you know, hindi mo kailangan ikaw ay maging titulado kapag naroon sayo ang initang damdamin at ikaw ay bihasanaman sa panorot ng cine halimbawa o pakikinig ng drama sa radio, hindi maaaring hindi ka magkaroon ng kaalaman sa paglikhan ng mga pagtatanghal kung kaya naging isang mass movement ang community theater. Therefore hindi nakaya ng diktadura na supilin ang lahat ng dulaan sa buong bansa. Sa madaling sabi, ang censura ay hindi na kaagapay sa sanlaksang pagtatanghal sa Luson, Resaya, at Mindanao. At ako po ay na tutua nasaksihan ko ang kilosang ito nung panahong yun. Maging ang pagsambangbayan ay sinikil na lamang matapos may palabas sa UP at matapos itong may palabas sa isang international news magazine. Ayun nga lamang inaresto si Ben Cervantes at ang musical director at ako ay napilitang muling kumubli. Nang ako ilumitaw, kiningi sa aking ng militar ang kopya ng dula. Ang ibinigay ko ay sanitized version. Ilang buang pinag-report ako sa krami ng dalawang beses isang lingo sa halip na once a week lamang. Sa sunod pung frame, sa kabilang banda, ang censura sa pelikula ay mas matinding di hammock dahil kupot ang filmmaking sa kamay nilaan. Noon, ang paggawa ng pelikula hindi masasadeng mas movement gaya ngayon. Dahil wala pa ang teknolo hiyang gaya ngayon. Madali rin imonitor lagaya ng pelikula ang mga artista sa pag-ukil-kill sa mga issue sa pamamarang social-realistico o kaya ay historical. Dahil ang dictadura ay nakukonawaring liberal at enlightened, kinayaan ito o mga social-realist fields na nabangit but only to a certain point. Wala itong iniwan ay ako kung ang tula ay isalamang taong 1975 ng ito ay taong 1975 nang sulatin niya ito talagang namamayag pag ang propaganda ng gobierno tungkol sa bagong lipunan. Hindi itong lyrics ng marcha ng bagong lipunan. Next frame please. Katantahing ko po, ay may grandeur ang composition talagang matindi ang mga trumpeta at ang ang mga cymbals. Nani toto ano niya niya. May bagong silang may bagong silang may bagong nang buhay bagong bansa bagong galang bagong lipunan da-da-da-da-dan nabago ang mula da-da-da-da-dan tumo sa paggolan at ay higitang hal bagong lipunan ang gabi nang lumaliw ng ganap at lumipas ng magdamag madaling araw ay nagbiriwang may umagang namasdan gumitiang pag-asa sa umagang nanugan may bagong sila et cetera et cetera et cetera nakita nyo yung lilikhang ilusyon na nagbabuna ang lipunan sa ganong kalagayan darito ang isang Jesus Manuel Santiago tutula ng ganito yun po ang kanyang tula kung ang tula ay isalama kung ang tula ay isalaman kumpon ng mga salita na naisin ko pang ako ibigyan ng isang talim kang kung lili kaya isang bunkos ng mga talbos ng kamote na pinupol sa kung aling po saliano ng kung sinong magugulay pagkatakuy naguguto matang bitukay walang ilong walang mata malaw ng pinamanhid ng dalipta ang panlasa kaya huwag mga pinagpipitagan ng makata ng bayan ko kung ninyo ako alukin ng mga taludod kung ang tula ay isalaman kumpon ng mga salita so you can see the contrast pwede natin ibalik sa marcha ng bagong lipuna kasi naalala ko na sa underground kami no na ni Kabyen yung isang isyo ng ulos kumawa siyang mga ikling tula at pinarudin ito, hindi ko na matandaan yung kabuan ng kanyang sinulat nakakandaan ko lang isang bahagi ito yung nagbabago tungo sa pag-ulad at ating isang halbagong lipuna ang sinulat di Kabyen na ito nagbabaga ang lahat tungo sa pag-cyclub at ating ibangsak bagong lipuna balik tayo na sa susunod na frame yung susunod po kung inspirado ang mga artistang pro-martial law inspirado rin ang mandudula at filmmakers ng kilusan laban sa martial law sa panong paraan sa paraang winika ng Direk Lino Broca our inspiration must come from the struggles of the people more so we must be part of those struggles ang ganitong paninindigan ay maugat natin sa commitment ng mga artista at manonulat ng naunang mga taon silang nag-sibaba ang garing at nagpasiyang papag-hinkurin ang kanilang sining sa sambayanan our inspiration must come from the struggles of the people more so we must be part of those struggles ang bayaan ninyong idagdago lalo na ngayon ngayon na pilit nagbabalik ang tyranniya at batas militar Marami salamat po