 Kailangan mo pa, wag kang sasubo, higyan ang voces ang sigaw ng masak, ang pagkatasaha, asa'y mula siyo. Wagad ng araw, ako si Carl Hapal, isang assistant professor mula sa College of Social Work and Community Development sa UP Dileman. Ngayong araw na ito, tatala kayo natin ang community engagement. Kasama ko, si Professor Baleng Lagos at si Professor Zo Obilisen. Ang talakayang ito ay humahalao mula sa Disciplina ng Community Development kung saan pinapatampok ang uri ng kaunaran na mapanlaho, o participatory, at empowering, o nagbibigay kapangyarihan. Sa aming Disciplina na niniwala kami na sa isang lipunan natalamak ang kahirapan, kawalan ng katarungan at inequality, makalaga at nararapat lamang na magsulong tayo ng isang uri ng kaunaran na mula sa tao at para sa tako. Kung nais ay pang mapalalalim ang pagunawa nyo dito, inaanyayahan namin kayo na may pagugnayan sa aming. At hopefully pag natapos na ang pandemya ay magkaroon tayo ng pakakataon na magtala kayo at magpalalim sa paksana ito. Simulan na natin. Mahalaga na pag tayo nagtatala kayo ng community engagement ay ilagay natin ito sa kontexto ng Pilipinas. Ang Pilipinas ay isang mayamang bansa. Mayaman tayo sa mga tanawin, likasnayaman, sining at kultura, talento at iba pa. Ngunit na nanatiling mahirap ang Pilipino. Ayon mismo sa ating goberno, 17.7 million na Pilipino ang mahirap. Kung titing na natin ang kanilang batayan sa pagsukot ng kairapan ayon kasi sa kanila, ang isang pamilya na may limang miembro ay kayang mabuhay sa halaga ng 10,727 pesos lamang. Batay dito, maari tayo magtanong, talaga bang 17.7 million lamang ang mahirap sa Pilipinas? Ngunit ang kairapan ng Pilipino ay hindi lamang nagtatapos sa pagsukot ng material mayaman. Matingkat din ang kairapan bunsood ng kawalan ng oportunidad sa edukasyon, sa trabaho, sa dissenting pabahay at iba pa. Ganun din, malaki din ang kakulangan sa mga batayang servisyo na kailangan natin upamabuhay ng matiwasay at na may dignidad tulad ng health services, transportation, social security at iba pa. Ang situasyon ng kairapan ay nakapaloob sa mas malaking situasyon na maari natin maihalin tulad sa isang tatsulok. Sa ibabaw ng tatsulok ay ang kakaonting may mga kapangyarihan, may iyaman at may influenza. Habang nasa ibabanaman, ang kalakhan ng mga Pilipino na nagdurusa sa kairapan at pang araw-araw na insecurities at vulnerabilities nakasama nito sa Makatweed, napakatingkad ng inequality sa ating dipunan. At sa panahon ng pandemya, mas lalo pan-tuminkad ang mga isyon na ito. Napakarami ang nalugmuk o patuloy na nababaon sa kumunoy ng kairapan. Hindi lahat ay kayong sumabay o nakakasabay sa sinasabing new normal. Kitangkita naman ito sa ating universidad habang sinisikap natin magshift sa remote learning. Kumbaga, the struggle is real. Hindi may pagkakaila na hindi tama ang kasalokuyang sistema at kinakailangan itong baguhin. Mga kapa ko isko at iska, ito ang situasyon na kipinapalooban natin. Ito ang situasyon na kumahamon sa ating nakumilos at lumahok sa tinatawag natin social transformation o malawakang pagbabago sa ating dipunan. Para sa amin, dito nakaangkla ang hangarin at tungkulin ng paglilingkod sa bayan. Ngunit, paano nga ba tayo kakilos o maglilingkod? Para sa iba, sapat na ang pagbabahagi ng kanilang yaman sa mga tinatawag nyo lang less fortunate individuals or groups kumbaga charity work. Ang iba naman, nahikita ang paglilingkod bilang isang personal na obligation. Dito, ang paglilingkod ay katombas ng pagiging isa mabuting citizen. Pagsunod sa batas, pagbabayod ng buwiz, pagboto at hindi pagiging pasaway. Sa madaling salita, ito ang kanilang ambag sa lipunan. Bagamat hindi matatawaran, ang magandang hangarin na ito. May iba pang pamamaraan ng paglilingkod. Sa perspektif ng community development, ang paglilingkod ay nakaangkla sa proseso ng critical napagsusuri ng situasyon sa lipunan at pagtuligs sa sa mga estructura, relasyon at kayausan na nagdodulot ng injustice, inequality at kahirapan. Unit ang proseso na ito ay hindi lang nakasalalay sa iilang makapangyarihang tao o groupo na nanangangako na babaklasin, lilinisin, re-repasuhin at babaguhin ang kayausan nagdodulot ng kahirapan. Sounds familiar ba? Nginiwala kami na ang tunay na pagbabago ay makakamit lamang sa pamagitan ng sama-samaan pagmumulat, pagsasakapangyarihan at sama-sama pagkilos kasama ang mga tao. Kasama ang mga tao, maarin natin makamit ang isang version ng kaundaran na mula hindi sa pantasya ng iilan o kakaunti kung di sa nakakarami at nakakaranas ng kahirapan. Kumbaga, people-centered development kaya naman napakahalaga ng community engagement. Ang community engagement ay isang proseso at pamamaraan para sa atin ng mga nais na maglingkod kung saan nilulubog natin ang ating mga sarili sa situasyon ng kahirapan. Dito, sinisikap natin unawain ang kasaysayan at karanasan ng mga tao sa kahirapan. Ang pagodawa at paglubog na ito ay hindi aktor ng simpat siya. Kung hindi ito ang nag-enable sa atin para tayo ay mag-empatize, mag-agonize, at makilahok sa mga usapan patungkul sa mga buhay at pangarap ng pagbabago. Ang pagunawa na ito ang siyang nag-enable sa atin upang maging effectiveong catalyst ng pagbabago gamit ang ating angking talino, galing, kakayanan, kasama ang mga tao. Tatandaan natin na pag tayo lumulubog hindi tayo superman, tayo ay facilitator lamang. At dahil hindi tayo superman, tayo ay dumadating sa pamayanan, hindi bilang isang balon ng kaalaman o expertise. Balon ng yabang pwede. Sa community engagement, mahalaga muna na maintindihan natin ang realidad, kalagayan at karanasan ng mga himayihirap. Sabi nga ni Professor Emeritus Calito Manalili ang unang hakbang sa pagliling kod ay ang paglalagayan ng sarili sa kalagayan ng pinagliling kuran. Sa Mcatweed, kung hindi natin ilalagay ang ating mga sarili sa situasyon ng may hirap, maari tayo mauwi sa pagsusulong ng isang version ng development na hindi relevant, timely at effective para sa mga tao. Kaya naman sa disciplina ng community development bukod sa ating universidad, ang pamayanan ang aming pangalawang guru. Ito ang nagbibigay sa aming nang inspiration at lakas upang ituloy ang pagpapadaloy o pagfacilitate ng proseso ng pagkamit ng People's Center Development. Sa ngayon, pahapyao natin ng talakay kung ano at bakit mahalaga ang community engagement. Sa mga susunod na bahagi, tatalakay naman ng mga kasamahan ko kung ano ang mga principio na tangan-tangan ng community engagement at paano ito isina sa gawa. Kailangan mo bakong bayani, sarap na pagsubong, pagtang subong. Isang magandang araw sa ating lahat. Ula na nang napagusapan ang lipo ng kalagayan, naysang naysing content. Mayang pagtupagtuwangan sa pabayanan ang tinakao nating community engagement. Nang mga kaguruwan at madaral ang paman-tahan. Sa serying ito naman, nice kung kalakay. Kung ano ang mga talang paglahan nila, ang ating mga sarili, bago ang aktual na pagtupagtuwangan sa paman-tahan. Pero bago ako magpatuloy sa aking lektura, magpupos mo na ako para naman nabiliyang kayo ng pagkakatawin na puntahan ng links na nakakataas na slide na ito. So, kung mga bakantin natin ang clip na bakita natin na panod natin, ay napapakita ng isang simsling aral kung natin sa pagtupagtuwangan sa paman-tahan. Ang tinakao natin ang engagement. Ano yung aral na yun na ang pagpulong lapat-lapat-contexto at pangailangan ng katuwang na pamanan bakit? Kasi kung hindi at the most, ang kagandahan, tinakao na ganda yan, hindi siya pagkinabangan ng pamanan at ang pinatapamit. Paripay itong magbulot na paman-tahan sa paman-tahan. Kaya mahalaga na kinikilala natin ang kontexto ng pinustantahan natin kumunidad nabalak natin ang katuwang. Katulad ng nabanggit sa introduction sa simula ng paktama ito. Sa atin ang kawulogan ng pagtupagtuwangan sa pamanan, dapat nagdudulot ng bagabago kung sa most maayos pang mula yung karaman yan. Sa atin na nagilayong maggambag sa pagtupagtuwangan, niyan natin natin ang sabihin natin. At ang paman-tahan sa kayaan o kasan yan. Para maguling makabuluhan ang atin mga daway ang katunidad o ang atin paktupagtuwanging engage. Dito pumapasok ang kahalagaan na nang pagakaroon ng tamang sityo, nagalabay sa atin maliging gaway sa kunidad at hindi na tawag namin kamang kalaman o kasanayan. Paskils para sa pakigali-biro naman sa pamanan. So ang unang principyo na lumagabail sa sinasabing ko nyo ang engagement ay yung magtiwala sa mga tao di ba sa panimula ng paktang pagtupagtuwangan sa pamanan, nabanggit na ang kairapan ay iniluwal at paturin ay iniluluwal sa systema na hindi panday at mahirap ang mga mainirap hindi dahil tamat sila sa ganitong sabi, kailangan din yan learn natin ang mga nakagawa yan natin paglalarawan sa mga mainirap at patuwalaan silang kaya nilang pangunahan o pagwabato sa pamanan. Ang ibit-sabihin ang tiwala ay hindi pag-isang pag-in ang mga nakikita natin kay naan mga mainirap kahit sa pag-ugali kahit sa panilang mga paniniwala hindi natin sinasabing kung sa pingin natin, nang nakikita natin ang mga mainirap palet ang ibit-sabihin ang tiwala ay ang pananang palataya na maggobago ang mga kainahana ito sa paraan ang tuwangan ang italo ko ang principyo ay ang paktisa o solidari mga mainirap bakit solidari iti? kasi kung may tiwala tayo sa kakayaan ng mainirap dapat nung paktitan natin ito kung pangamagitan ng paktisa sa kanila sa pagdibigay ng lahat ang mga kakayaan ng pulon upang makalakat ang kanilang mga kakayaan at makalawak ng kanilang mga kakayaan ang sa 3 principyo ay ang tinatawag natin sa masaman pagkilos o ang collective action sa isang usaping pangmayan ay kailangan ma-solutionan ito ng bumpamayanan dahil lahat ay apetato isang usaping pangmayan inapakinta din sa masaman pagkilos ang pagkilala ng lahat ay may rumay ang bag pagdating sa pag-arap sa mga usaping pangkomunidad sa masamang pagkilos collective action dinibigay natin ay importan siya maging yung mga sinasabi natin sektor na kadalasan ay nakakaliktaan so pagsamasama ang pagsagot sa isang sular ng pangpamayan kasama yung interest kasama yung pagpokonsideras sa pangaylangan din ito mga nabanggit natin na usaping pangkilos ikaapat naman ay yung sinatabag natin sa masaman pag-dedecision o yung collective decision-making dapat masanay na tayo sa pananaw na ipitibo ang paktapagtuangan kumagiging pan tayo ang dikat ng bosses ng makapawang natin kama yanan sa pagdedecision na nabibigyan ng bosses agen mabalik tayo nung sa lalo na yung mga tinatawag natin ng neglected o underrepresented ang tulap ng pagpabaihan nakatangda at may katalapan at ang ikalipa at ting-turing natin na napakalaga ay yung principiyo ng pagsasakapangyari na yung pagsasakapangyari na yung pagsasapangyari ang mga power mga masasabi ang empowered ang isang minalang ang tawon kung nasa kamay niyang papangyarihan na pagpashahan magkarunang pabiling kapashahan kung ano ba ang gusto niyang klasi ng luhay at kinabukasan ang paktapagtuangan natin dapat ang tungunin ... ang mga may hirap, nakamayanan, nabaguni na mga kalagayan at relasyon na nagigit sa nipa na natiliging kayhirapan, at syempre, ultimely, may itakda nila ang sariling pagunlag, hindi lang sa pag-asa, hindi lang yung nakaasa sa pag-unlag ng iba ka, hindi sariling pagunlag. Malimang sa principio na practical togangan, ano naman ang mga kasanayan ang nang isang naglalayo, matipalto pangan? Ano ba ang dakas sa nai-tayong gawin? O alam natin gawin, na of course ay gaindend mo o nakabatay din sa principio nang sinasabi natin kung ito yung engagement. Ano yung mga kasanayan ay ang unang-unlang yung sinasabi natin, dapat alam natin makakamuhay sa kumunidad? Sa pakitipa mungay, nakikita natin ang mga tao sa kumunidad mula sa kanilang mga inihinda, hanggang sa kanilang mga pangarap. Pakitipa mungay din, magsisigbingdaan ang pagsangdap ng kumunidad sa atin dahil magiging ka-isa nila kayo kung magigita ng pagsira, paglalaw. Pangalawa ang isa pang kasanayan na dapat matutuna natin ay yung kaya nang pangkalagay ang pag-usuri o situasional analysis. Ito ay ang pag-alam ng mga usaping pang kumunidad. Sino ba ang may hirap? Kadabawa ang kanilang mga kalakasan, ano ang kanilang mga usaping? Ano ba may pag-relation ng sipangyarihan din sa komunidad? Bakit may hirap? Takaranasan, padalasan, mas maingin ang naginagawa itong pag-usuri ng kalagay ang kasama na nismoy ang mga tao nung sa komunidad na pili natin sa tawang. Ang ikatlo, yung kasanayan sa pagpplan o kasama ang komunidad. Kasi sa maayos ng pagpplano na itatakla sa lahat ng mga kaya, may mga kaya o stakeholders ang pagsakaysa sa isang solusyon. Ang plano, sinasalamin niya ang nakakaysa paraan ng pag-resolve sa isang usaping ng komunidad. Kasama rin dito, syempre, ang papano isa isa sa lawa na nakatoka, sinasabing toka, sinasabing responsibality sa bawat miyembro ng komunidad. Higit pa rito, syempre, kung magitan din ang samasamong pagpplano, ay ang pagpplano kasama ang komunidad. Binabalansa rin natin ang bahagi ng kasanayan dapat natin ang pagbalansa ng tupangyarihan sa pagpapasya, kung ano ang pinakamainang nagawin sa isang usaping dahil, binibigyan natin ang t-in at tiyat ang punto de vista ng komunidad sa solusyon ng problema. Hindi lang tayo na mga katuwa ang naliyisip ng solusyon, hindi lang ang pafel nila ay magsabi kung ano ang makikita nilang pagkundi. Pantay-pantay natin pinag-icisionan yan. Bata'y sa mga trans-translating. At attend the day, syempre, ang magsasabi kung ano ang solusyon na gagawin ng pagtuwangan, ay dapat ang komunidad dahil sila ang may iwan at sila ang papasan ng magikin implication ng isisyo natin sa pagpapalating. Ang pangapat ay tinatawag natin pagiging pagpapalakas ang sabun yan. Dad, tulad ng unang nabangkit ang mga katuwa ang nakumunidad natin ang pangunay ang aktor dapat pagpabago ng galagay ang ina. Bahagin ang pagsisiguro nito ay yung pagsakaroon ng pamunuhan na siyang maungunan at mong sasapakas-paktika sa sama-sama ang pag-indisisyon na pag-dilaspang sa mahal. Sabi na pinabangkit niya natin. Makarikas ang sa umpisa, hindi pa ganap nung nanahasa ang kapasidad ng mga leader sa komunidad, ay mga katuwang natin pamayanan or sexasio. So kung nakitita natin na may pangangyelangan at meron tayong may bagdo, dito pumapasok ngayong yung papel natin na pagpapalakas dun sa kaya ng pamunuhan. At kasama na rin siyempre ang komunidad. So bahagin ko yung pagbibigay ng mga pagsasanay, pagbibigay bossa sa kanila, pagpagmay mga pulong. Ayung yung active na pagtukoy sa kanila, pagkatamun sa kanila kung ano ang kanilang pinon, kung problema man, ano ang kanilang mga sexual. Bahabi rin yun ang pagpapataas ng kambian sa nila, sa kanilang nila at sa mamuno. So yun ang Mike Ling lektura natin patungkul sa ano nga ba mga principiyo at ano ang mga kasanayan napat para sa pakikapagtuwangan sa komunidad. Kung may ron pa tayo mga dag-dag na gustong maalaman, nagdag-dag kaalaman, maarinin yung puntahan itong link na ito ng community to live back. At yan sa link na yan, makapatulong yan. Makita natin ano po ba yung mga step-by-step na mga proseso. Ilang mga pamamaraan ng pagpamuhay, ilang pamamaraan sa masamang pagtuklano, kung ano ang lukahan. So maraming salamat sa pagkining. Ako si Joe, tanay nakatulong Mike Ling lektura at tanay magabayan kayo ng maayos nito o nagabayan kayo sa pagahanda. Ako i-kipagtuwan ang pakipagtuwangan sa mga partners kung ito nating. Ano din na ang araw sa ating lahat ang problema ay tayo. Sa bahagin ito, ang bibigyang tuon ko ay kung paano ba tayo nakikipagtuwangan sa pamayanan. Naniniwala kami na kahit ano paman disciplina natin sa disciplina ng singing, musica, engineering, broadcast, biology, philosophy, math, psychology, human economics, development. Kahit ano paman pinanggagalingan natin, lahat tayo may kayaang iambag o maibahagi sa mga katuwang nating pamayanan. At anong mga halimbawa, anong pwede nating maisagawa kasama nila, nung maari tayong tumulong sa pagbibigay ng technical assistance o tumulong sa pagbibigay ng mga serviceo na may kinalaman sa kaalaman, kasanayan natin sa ating mga disciplina. Maari rin nag-organisa tayo, tumulong tayo mag-organisa ng mga comparencia o mga exhibits. Maarin tumulong tayo sa gawaing advokasia o mga kampanya na isinasa gawa ng pamayanan. Maarin makatulong tayo ng malaki sa paglikha ng mga positibong imahin ng mga mahihirap. Lalo sa panahong ito na distorted, pinapakita ang mahihirap bilang palaasa, tamad, pasaway. May malaki tayong kayaang magawa para mabago ang imahing ito. Maarin makabigay tayo, makaambag tayo sa pagbibigay akses sa information ng mga tao. Pederin tayong makatulong sa pagsiself-organize, pagpapalakas ng samahan ng mga pamayanan. Malaki yung kaya natin may ambag sa pakikiisa sa mga pinaglalaban ng komunidad o solidarity. At panghule, mahalaga rin yung kaya natin magawa para mag-implowensyahan, matulungan ng pamayanan, na-implowensyahan yung mga nagpapasya o decision makers para baguhin yung polisiya, mga proyekto o mga programa. Siguro bilang pagbabalikta na o at pagbibigay diin din sa naibahagi ni Sir Carl at ni Sir Zo. Kailangan yung proseso natin ng pakikipagdrabaho sa pamayanan ay una nakakakapag-bigay ng pagkakataon sa pamayanan na marisolbahan nila yung sarili nilang mga issue. Bigyan ko nang halimbawa yan mamaya na hindi tayo ang magbibigay solution. Tayo lang ay tutulong o magpapadalo in mga proseso kung saan magpagkukwentohan natin ang mga solution. Dapat nakakabigay yung proseso natin ng mga espasyo pagkakataon na lumalakas yung kakayahan ng pamayanan na unawain yung kanyang pang araw-araw na kuyento at yung pinanggagalingan ng kanyang mga issue nakaharap. Isa pa ay tumataas dapat yung pagkilalan ng mga tao na kaya nilang malampasan yung kinamulatan nilang kalagayan. Isa pa dapat ang proseso natin tuwing nakikipagdrabaho sa pamayanan ay nakakapag pataas ng tiwala natin sa isa-tisa. Tumataasang tiwala natin sa pamayanan, sila rin tumataasang tiwala sa atin, atin tiwala ng ibad-ibang mga stake holders na nakikipagdulongan sa isa-tisa. At pang huli, bagama at nararoon tayo magbigay ng suporta sa pamayanan, tapat makita na bahagi ito ng mas malawak pa sanang pag-demand natin ng pamayanan sa duty bearers na maibigayin lahat ng tulong nakailangan niya para siya ay umunlad. We have to support people to hold decision makers and authorities accountable. Paano tayo sinasagawa sa practice na sa context ng NSTP natin? Alam kung time boundin ito, pero una nagsisimula tayos pagtukoy sinong gusto natin, sino ang maaring katuwang natin pamayanan at kumukuhat tayo na mga initial ng mga information tungkol sa pamayanan ito. Mas mudalas dito sa NSTP ang maskaya natin mga urban communities. Pero may ilan sa atin, alam ko, nakakaabot din sa rural, rural communities. May dag-dag na hamon itong kalagay natin ngayon na community quarantine di tayo maaring wala tayong pagkakataon na face-to-face makapunta sa komunidad. Malaking hamon yan paano tayo bubuo ng mga contacts, makakakilalan ng mga bagong pamayanan kahit pa sa remote platforms. Yung mga kasunod na mga gawain dito sa community engagement, pagkatapos mong matukoy yung partner community, ay kailangan magkaroon ng pagkakataon. Una, nararamdaman ng tao na nakikiisa tayo sa kanila at sa normal na mga circumstance tayo nakikipamuhay sa mga mamamayan para maging makaroon ng empathy o mailagay natin yung ating sarili sa kalagayan ng ating mga pinagliling kuran. So isa siya, isa siya sa hamon kinaakaharap natin ngayon. Paanoong salimitadong remote platforms ay kaya natin makibahagi dun sa pang araw-araw na kuyento ng pamayanan, anong malungkot, anong karanasan, ang nabibigay ng malaking hamon sa kanila. At makita natin yung buhay nila sa pamagitan ng pakikinig sa kanilang mga kuyento. So paano natin magagawa yun sa remote modes? Yan yung isang kailang natin magawa, ang pangalawa ay samasamang pagsusuri ng kalagayan ng mga tao na hindi lang basta sinasagot nila yung mga tanong natin, kundi nang gagaling tayo sa pakikipagkwentuhan talaga ng pang araw-araw na karanasan. Kanina, nabanggit ko. Depende sa inyong disciplina, maaring may kakayahan kayo at kasan na yan na magkatulong, magbahagi sa pamayanan tungkol sa waste management o pagtugon sa polusyon o ano ba mga renewable energy sources na pwedeng servisyo maibahagi o sa water purifying mechanisms or technologies o gusto yung tumulong sa kakulangan ng kaalaman pamayanan sa kalusugan o sa nutrition o paano nila papamahalaan ang kanilang mga resources o recurso. Maaring meron kanyang may ambag pero kailangan mo kailalanin na ang mga tao sa pang araw-araw na kinakaharap yung mga isyong ito ay may pamamaraan din at may kaalaman din sa pano nila tinutugonan to. So pag sinabi nating sama-sama tayo nagsusuri ng kalagayan o nagsusuri ng isyong kinakaharap ng pamayanan. Datatanong tayo no? So, halimbawa, paano nyo po hinaharap sinupong nagkokolekta ng basura? Paano nyo po ito pinagihiwahiwalay? At ano po ang mga balaki, edbat mahirap nating ma-solutionan yung problema sa solid waste o basura? Or nagtatanong tayo paano nating tinutugonan ng pollution? Anong mga paggain ang na-access natin sa pamayanan para matiak natin ng nutrition ng ating mga anak? So nagsisimula tayo sa pakipagwentohan ng ano na yung ginagawa nila. Kasi do natin na uunawaan na ang pamayanan, kaya niyang lumahok sa proseso ng pagbabago. So yung pagbabago hindi yan iniimpos malasalabas. Ang pamayanan siya rin, nagbabago rin siya. At kailangan natin ma-surface ang mga kuwento ng yun. At yun yung nagiging tuntungan ng sama-samaang pangpaplano. So sama-sama ka nang susuri ng isyo at kalagayan. Yung din yung tuntungan na sama-sama ka yung nagpaplano. Naalala ng pamayanan, ganito pala nila tinutogonan yung isyo nila sa nutrition o sa pollution. O ganito pala ang ginagawa nila sa kanilang energy needs. Yun yung pinaghuhugutan nila ng ano pa ba yung gusto natin paunla rin? At paano natin ito gagawin? Sino-sino ang gagawa nito sa paanong paraan? Yun yung sama-samaang pangpaplano. Kaya hindi na lang basta tayong mga tagal labas ang nagdadala ng sagot. Kunda naging bahagi yung mga tao sa pagtukoy ng sagot. Ilang tip? Alam ko yung sinabi kung a-time bound yung NSTP, isang limitation natin ay hindi tayo kaya makababad sa pamayanan ang mahabong panahon. Isang pwede natin ma-isagawa ay makapag-pag-trabaho talaga sa mga kasalukuyan ng mga leaders or community-based organization. Kasi dung kaya natin matiak na pag nakikipag-trabaho tayo dun sa kasalukuyan ng mga samaan sa pamayanan, kaya matiak na pwede maging tuloy-tuloy na tayo kahit pupasok tayo at lalabas sa pamayanan, sila mas kaya nilang makapaglun sa project o ma-ituloy ito. Sila rin ang mas nakakita ng pagkakaugnai-ugnai nito sa iba pang mga isasagawang project, so hindi na na doble-dobble kasi nakikita nila ito na ibigay ito ng ibang ahensyo sa amen. Ganito saan na lang yung gusto namin, mas bigyan yun ang tuon. At mas kaya natin matiak na nakabatay ito sa mas malinaw na pagsusuri ng pangangailangan at pangarap ng pamayanan. Sa panghulikong mga ibabahagi sa inyo, gusto ko nalang sabihin na may mga hamon tayong kakaharapin pag tayo yung makikipagtrabaho sa pamayanan at ito yung mga paalala lamang. So pag tayo yung nasa pamayanan at nakikipagtrabaho sa kanila, dapat tiyakin natin, dapat tiyakin natin ay yung proseso natin ay hindi dumadagdag dun sa pakiramdam na lumiliit lalo yung pagtingin ng mga mahihirap sa kanilang sarili. Kaya kailangan natin pag-isipan, maigay yung ating pananamita, pananami at yung buong conduct natin sa pamayanan. Nagigalit ba tayo, sinasabiyan ba natin, silang mali yung ginawa nila. So dapat maging self-critical tayo, napaka mapanuri tayo sa ating gawit pananalita. At tayo dapat ay tumutulong sa pagpapanong balik ng dignidad at pagkatahon ng mga mahihirap. Dapat malinaw din sa atin, chinachallenge natin, hinahan mo natin yung kaunlaran, yung ibig sabihin ng kaunlaran. At lagi tayong pinipili, lagi natin pinipili, na makita yung pagunlad mula sa punto de vista ng mga mahihirap. Hindi lang basta sa atin, kasi meron tayong sariling perspective bilang tagalabas. Pero pa na tayong maging masumapagkong baba na unawain yung mga pangarap nila sa pagpapapunlad mula sa kanilang lenses o punto de vista. At sa nalagi natin pili, yung pagpapunlad ay para sa napagkaitan at na isantabi. Hindi siya para sa dati ng nakakatamasa ng beneficio ng pagunlad. Dapat yung gawain natin ay lalong nakatuon dun sa mga naiwanan. Dapat, laging pantay, ang turing natin sa mga tao. Laging mataas nila tayong titignan tayong nasa akademia, pero paano natin titiakin na pag nakikipagrelasyon tayo sa kanila ay pantay lang. Kailangan nalagi natin pinapalalahanan sa sarili natin na may sarili ng kaalaman, local knowledge, may sariling plano, may sariling strategiam pa mayanan para tugunan yung kanilang mga problema bago pamantay dumating, kailang mapalalahanan natin yung sarili natin. Pagano natin siya naiisip, lalong nagiging makabuluhan yung sinasabi natin, we work with the people and not for the people. At yung mga strategi ang binanggit ko kanina ay ilang mga practical na mga alitun tunin. Paano yun may isagawa yung pagkikipagtrabaho kasama ng mga tao sa pamayan?