 Van de Koelemere des Doots, hoofdstuk 6. Dit is een LibriVox-opname en dus vrij van oorteursrechten. Voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen. Van de Koelemere des Doots van Frederik van Ede, hoofdstuk 6. Door de schrik van dit geval ontstond bij alle betrokkene verzachtingen en wekenheid, zoals mensen en ook wel dieren, gedweewoorden, verschrik door hun er daden uitwerking. Het feit werd door al die twisten zonder afspraak als niet gebeurd beschouwd, nog bestraft, nog besproken. Het wieg had nog brouw, nog spijt. Zij verwonderte zich alleen, over zichzelf en over hoe het nu zou zijn als het Lot had mede gewerkt en niet tegen. Zij had het haren gedaan, maar God had het blijkbaar niet gewild. Zij was nu rustiger en zeer zacht jeegers elk, ook jeegers de jevrouw. Zij wilde nu ook zeer braaf zijn, alle zonde vermijden, geen vrevel of drifttonen en in alles gods wil doen. Haar daad was als een ruwe schok die een bloemblad doet lospringen in een open gaande bloem. Zij voelde zich ouder en rijper en met iets wat bijna op achting voor zichzelf gelijk om het gewichtige wat zij gedaan had. En zij was ook nu schenend als indadelijk twee gesprek met God getreden. Zij had gezegd met de daad, ik wil, en God had geantwoord, ik wil niet. Dit verhief haar meer dan het vernederde. En zich niet meer zo gans, min en onwaardig voelend, kreeg zij weer lust in goed zijn en mooi leven. Van toen aan, maandenlang, was zij vrij van bezoekingen, haar geest ledig van het onrijnen en donker bekoorlijke. Maar het jaar dat volgde scheen haar een vreemd en gewichtig jaar. Het was alles anders voor haar ogen. Wat haar gebeurde wist zij niet beter te benoemen dan wakkerwoorden. En zij had onmiddellijk te gedachten dat zij nu al wat ze in haar voorgaand leven had gezien en ondervonden, nog wel eens zou willen zien en ondervinden. Daar zij zeker wist nu alles veel beter en duidelijker gewaar te zullen worden. Maar later bemerkte zij dat deze gedachte telkens opnieuw terugkwam. Zodat zij telkens meende nu de dingen eerst recht ontwaakt en met vol besefte ontwaren. En dit nimmer ophoudende wakkerwoorden met telkermalen weerkeerende schijn dat het nu toch niet wakkerder kon, uiteindigde wel met haar kregel en geprikkel te maken, zoals een wandelaar die steeds weer nieuwe heuvel ziet reizen achter die welke hij voor de laatste hield. Zij kwam weer buiten op merbesteen naar drie jaren afwezen. Het bracht haar in spanning. Hoe zou zij nu al dat geliefde weer zien, haar oude kamertje waar zij ziek was geweest, de koepel aan het meer, zou het nog net zo rieken, een rasveldje aan het riet en het boodshuis in de grote lindebomen waaronder men Tee drinkte zomersavonds en het perk met de grote roze struik en de ene hoge dennenboom, het wonder van de kleistreek waar geen dennen groeien. Hoe zou het haar aanzien? En het kerkhof. Het kerkhof met moeder. De dingen waren ernstig vertrouwelijk bij terugzien. Hetwig zat voor op het grote rijtage en het kwam alles stuk voor stuk ernstig onveranderd terug. Terwijl zij met vanspanning en tearheid gesperrde ogen zag, zacht prevelend en begroetend. Wisten ze het? Zou het willen sterven en was bijna dood geweest, wisten ze het? Toen kwam voor kort een illusie dat alles was als vroeger en dat was haar goed als werd een grote zonder vergeven. Was het dan vroeger zonder droefheid? Nee, maar nu zou het zo mooi zijn als vroeger en zonder droefheid. Dit duurde niet lang. De ernstige schijnderdingen werd tegen de avond strak en zonder. Ze hadden een oude harmonie, maar het gezin dat er in terug kwam had die verloren. En toen ging alles wang, klinken en schijnen. Men wist niet hoe men aan tafel zitten zou, in welke rangschikking. Men wist niet hoe men de dag verdelen zou. Men twisten een weinig en ieder voelde verslagenheid. Hetwig sloop weg en ging naar het kerkhof. Zij kroop door de haag als van ouds en ging zitten bij het graf. Het stofferregende zacht en de schemeringsstegel noem. Toen kwam het bekende geluid van de dorpsklok die acht uren sloeg. Wat leek het oude leven zalig waar aan die klank herinnerde? Er brak iets open in hetwig en ze begon te schrijden met haar gezicht in het gras. Zij schrijden heftiger, met schokken, snikken en riet moeder, moeder. Maar nu kwam iets wat zij nooit gekend had en zij schreef dit daar aan toe dat zij nu wakker was en vroeger niet. Zij wist terwijl zij schrijden dat het heerlijk was te schrijden en zij verpaar ze zich onderwijl omdat schrijd door droevheid betekende. Ook wist zij en bedacht zij terwijl zij moeder moeder grijp dat dit de wijze was waarop, naar het geen zij gehoord en gelezen had, kinderen zich gedrogen die hun moeder verloren hadden. Dit verheugde haar een ogenblik, want het was als een bewijst dat zij een goed en vroom kind was. Maar onmiddellijk daarop kwam die vreemde twijfel waarmee zij later gruwelijk vertrouwd zou raken of zij soms schrijden aan haar moeder riep omdat zij wist dat dit zo behorde en door goede kinderen gedaan werd. Als zij, comediespelend, een moedeloos kind had moeten voorstellen, zou zij even zo gedaan hebben. Was het dan nu geen comediespel? Dan was zij geen goed, maar een slecht, uneerlijk kind. En haar vreugde en haar twijfel beide stijgde den schrijns hartstocht. Ze had tegelijk deernis met zichzelf en berouw over haar slechtheid en wanhoop dat zij nooit goed zou zijn en jammer dat zij nooit meer iemand hebben zou als haar moeder om haar te steunen en te troosten en eindelijk toch weer vreugde dat zij zo erg hard huilde dat zij iets deed om zich lucht te geven en dat het wel echt moest zijn omdat ze het niet meer laten komen. Toen riep zij uiteindelijk niet meer moeder maar heel vaak achtereen en ook luid God, God, God, help mij dan toch, zeg het mij dan. Na een tijd zag zij op, stil geworden, verschikt in haar eigen stilte en in de grote plechtige stilte om haar heen door de naklank van het geluid van haar eigen kleine stem. Zij keek rond als wetend dat er iemand was en tot haar grote schrik en schaamte zag zij een jongen bij de haag zitten. Hij had een open regenscherm na zich, hield zich als zag hij haar niet en speelde met takjes die hij behendig wierp en ving. Hij zat plat neer met gevouwen knieën en leek veel jonger dan Hedwig. Maar aan zijn behendig spel merkten zij dat hij wijzer en ervarener was dan zij en nog midden in haar verrassing overdacht zij toch ter stond hoe kan ik dat daar aan zien. Hedwig stond op, vanuit haar vrijgelaten aandoening haar gehouding dadelijk weer rustig en beslistmakend en ging langs de vreemde jongen heen naar de opening in de haag. Maar de twee zagen al kan er aan en zij voelde beide dat wegenomen was de vreemdheid die twee al kan er voor het eerst zien de gewoonlijke scheid. Hij had donkere vriendelijke ogen en hij keek naar haar aandachtig zonder onbeschaamdheid zodat zij hem rustig weerom beoogde. Ben je niet nat, zei hij. Niet erg, zij zei, en stond even stil. Toen ook kwam hij overeend en Hedwig zag hoe hij dit vlucht deed zonder zijn handen te gebruiken. Daarop ging hij naast haar en zij wandelde samen naar huis. Hij sprak niet over wat hij gezien had en vroeg niet. Dit vond Hedwig gevoelig en lief van hem en het was als een verbinding tussen de twee. Hij vertelde dat hij hier niet altijd woonde in het dorp maar tijdelijk in huis was bij zijn oom de tuinman. Hij was een weesjonge en kwam uit de stad de stad waar Hedwig geboren was. Zij spraken over het weeshuis dat in dezelfde straat stond als Hedwig's huis en hij zei daar haar weleens gezien te hebben maar zij had hem nooit gezien. Zij vroeg al kanners namen en voor het grote inrijhek van Hedwig's buiten gaf zij hem een hand en zij, dag Johan. Toen hij zijn hoedje af hij zag hem vlucht voortstappen als wie een vrolijke tijding meedekrijgt. Het speet haar van de regenscherm die zijn figuur bedierf. Dit was alles vol fijne vreugdertjes voor Hedwig. Er was iets zeer zoets in dit verwonderlijk afwezig zijn van schuchtigheid en schroom tussen twee vremden. Dit klotsling zonder inspanning vertrouwelijk zijn alsof men al kan er lang kenden hoe was het mogelijk en wat was het heerlijk. Het was rustig en heerlijk alsof de wereld nu goed werd. Maar er was ook iets huiverigs en kittelends in als om zacht te lachen van de durf. En toch als kinderen was dit zo gewoon maar nu was er wonder ingekomen en Hedwig dacht dat dit kwam omdat zij nu wakker was. Zij had nu weet van dit als een zeldzaam vreugdrijk doen wat zij vroeger niet beacht zou hebben. En verhoging en vervijning der vreugde was hierin dat zij voor Johan een voornamer wezen was dat zij stond voor een groot inrijhek en dat hij ging naar het tuinmanshuis. En het wegvallen van de schoom werd een sterke reis omdat hij een weesjonge was voor geringer stand zoals zij dit gewend was te begrijpen. Dit maakte de beweging van toenijging duidelijker en krachtiger omdat de kloven wijder was. Maar niet zo zeer was zij vervuld van Johans persoon als van een die haar meer dan andere trok. Zij dacht eer, ik wou dat ik met alle jongens met alle mensen zo doen kon. Zij had hem ook in die weinige minuten ondanks schemer en regen zeer scherpe zin. Ze wist de kleur van zijn ogen het beregenende ronde zwarte hoedje van slapveld zijn grijs, oud pakje zijn gespschoenen zijn witte boord en frondje van slecht gesteven linnen zijn zwarte burgerlijke dasje met een groen nagemaakt edelsteentje erop. Zij zat aan het avond eten het gezin was tot vrede en genoegelijkheid gekomen na de droeve eerste dag. En het wieg overdacht alle die kleinigheden van haar nieuwe vrienden met wat meewaren gespot maar toch liefderrijk daar hij zo goed scheen en zij was vrolijker en vriendelijker dan inlang. Johan wist echter niets van al dergelijke dingen nog de kleur van ogen nog het maakselderkleder nog iets van schoenen, hoed of toy hem was invoudiglijk een groot wonder gebeurd en hij ging in een glansige wolk van ondergronderlijk geluk. Het wieg stem hoorde hij in zijn oren en hij durf dezelf nauw spreken. Hij was niet vriendelijk in het tuinmans gezin die navond maar als een koortsige en verbijsterde. Hij sliep maar bij korte weilen die nacht, een schrok wakker en dat telkens weer om zijn groot gouden schitterend wonder te koesteren met liefkozende gedachten. En als hij dacht hoe hij haar het eerste gezien had en het geluid van haar snikken weer hoorde snikte hij mee in een hartstochtelijke verrukking. Zij zagen elkaar toen herhaaldelijk weder, elkander hervindend zonder afspraak op de plaatshunner eerste ontmoeting. Voor Johan waren deze uren zijn gehele leven de overige met zichslepend als onvermijdelijke ballast. Voor het wieg was het elke dagen een verschiet waar het licht schemerde door de donkerte van haar dag. Bij de echter vonden in het gesprek een geheel nieuwe ongekende bekoring. Het waren gewone kinderlijke gesprekken over hun huis en huiselijk leven over school en lessen over de stad en over het zoveel liever buiten zijn. Maar voor het eerst bij beide was er een uitwisseling van meer heimelijke en innige gedachten en gevoelens die nu voor het eerst aan de dag traden en een nieuwe vorm en werkelijkheid er langde. En dit was voor beide bij elke wending verrassing en genot als een vuurwerk dat telkens onverwachte vuurvormen en lichtschoonheden te zien geeft. En het was voor beide in hoogste mate belangrijk. Zij herdachten elk gesprek met aandacht van morgen tot avond en zagen op het volgende uit zo gespannen als een veldheer op tijdingen van het vijandelijk heer. Het wieg dacht met een glundere voldoening dat zij nu eindelijk een mens ontmoet had een wezen als zijzelf van haar eigen maaksel. Hoe liefderrijke vertrouwt zij was geweest met vrienden en huisgenoten ze had nooit dit gevonden dit samengaan van denken, vinden en gevoelen. Maar als de vrienden en huisgenoten de verheerder, nooit gewend aan een zwem van diepere vertrouwelijkheid met wie ook, zag in haar een veel hoger wezen dan hijzelf. Hij verbaasde zich niet, want dit was de engel die hij wel wist dat bestond, die in zijn dromen had geleefd en die hij vast gehoopt had eenmaal te ontmoeten. Met mens en wereld had zijn niets te maken. Hij had niet het wicht genoeg lijke verrassing, maar een geheel van zelf blind vertrouwend als zij, want verheugen was een te zwak woord voor zijn aandoeningen. Zijn leven begon van liever Lee in zware gloed te staan en wat hij gezegd had en verder zeggen zou werd tot ernstig alle gewichtigst overdenken. Hier was dus een diepverscheel van voelen bij schijnbare gelijkheid, maar de twee argeloze en onervarende konden dit niet doorzien. Het scheen of hetwieg door haar groter onbevangenheid juist de scheen was van beide die het meest tot inigheid en vertrouwelijkheid bewoog. Zij wuiverde met de arm om te toonen hoe blij ze was als zij hem ververen zag zitten, haar wachtend aan de graskant van de hoge zwaar bebomen de dijk en ook verborgs zij haar speitigheid niet als zij alkander één avond gemist hadden. Hetwieg bedacht de plannen en maakte de afspraken. Zij nam Johan mede in haar boot en deed lange wandelingen met hem naar de buurige dorpen. Zij deed dit onbeschoomt, want zij zocht in hun samen zijn het prettige lukken waarbij geen schoom te pas komt. Verdorstend in een steeds schalers hielsleven beklemt door saaiheid en naar geestelijkheid waar tegen niemand haar geleerd had zich met berusting en beleid te wearen zag zij hier een kleine uitkomst wat laving en wat lucht en zij zocht deze met het sterke lust begeren haar eigen. Maar Johan zocht haar en haar alleen. Hij zocht lijnrecht de onverbrekelijke en eeuwige verbinding. Hij deed dit onbeschoomt en onopzettelijk maar gestadig. Als onder de invloed ene algemene kracht die werkte op alle delen van zijn wezen was al zijn doen en later erop gericht of hij het wist of niet hem en haar beeen te brengen zoals de zwaartekracht de aarde van elke beweging der dingen partij trekt om ze dichter bij haar middenpunt te brengen en daardoor, levend in zulk wonder was Johan beschoomd en bevangen onzeker en ongerust dankbaar voor het wiegs luchtige en vriendelijke leiding. Zij bescheedde samen de velden waar het vlas blauw te bloeien begon waar de harde tarwaalme schuifelend golvde en ze zaten aan de rand ersloten onder de knot wilgen terwijl de koeien luidsnuivend graasde aan de overzij. De hemel was wijd en licht aan alle kanten zonder begrenzing zoals dat in het vlakke Holland is. Alleen de grote wolken zeelden langzaam zich vervormend door de zonnige zomersfeer. Ook waren ze uren op het water in het wiegsblauw en witte boot en voeren tussen de eilandjes en door de dolhof van Riet die het grootste deel van het meer bedekte. Dan gingen ze ook wel op één dier eilandjes aan wal tussen Riet en Gebloemte dat hen tot aan de schouders rijkte. De witte kervel en lichtrode koecoesbloem diep dartussen de blauwe vergeten men niet in de sterk geurige munt. Daar zaten zij op de veerkrachtige wekenbodem die beeft onder de tred. Zij bouwden zich een tent van het cel en maakten zich een nesje in het bloemrijk groen zon getinteld tot aan de kim over water, Riet en bloemen. Het was Hedwig zelf die eens begon over hun eerst ontmoeting en vroeg wat hij wel van haar gedacht had. Johan antwoordde met de plechtigste ernst. Het had hem verbaasd dat zij gottriep en hij vroeg haar wat zij daarmee bedoelden en of zij meenden dat er iemand was die dat hoorde en er op antwoorden kon. Voor Hedwig was dit verrassend en zij zag de pijn die hem dit vragen deed. Dit niet begrijpend meenden zij hem te kunnen inlichten tot zijn geluk en zij zeiden hem naar haar best te weten de kindelijke termen over God die zij gewend was te gebruiken. Toen zag zij voor het eerst de bitteren glimlach die telkens dwars door haar woordje sneed en ze afsneed en deed verdoren. In de hemel vroeg Johan, daar dan of daar of daar is naar het van zonnecht voller blauw en dan weer naar de bodem en naar de horizon. Hij zit toch niet ergens in een hoekje? Overal? Dan zit hij ook daar in de modder. En zo vroeg hij bij al haar ontoerrijkende woordje zonder ontzacht of toegevendheid door naar de gewone wijze van het jong waanwijsverstand totdat zij verwacht en verdrietig bleef vasthouden aan vageverzekering iets wat zij niet zeggen kon. Johan de schouders op een glimlach de emeerderheid die hem tegenover het geliefde wezen ten uiterste zwaar en pijnlijk was. Dit nu bracht een nieuw en scherp belang in hun gesprekken. Twee zaken waren het nu die Johan uur aan uur vervulde en hem voor en na de slaapwakker deden liggen in bed, prevenend wat zij zeggen wou als zij haar weer zag. Eerst dat hij haar lief had en dan dat zij niet bekrompen en al zelf bewustre werd hij door zijn alleen spraken. Nu wel weten dat hij de echte liefde voelde waarover de boeken spraken en dat het dom was en god te geloven. Schoon zij beide meenden gelijk op te voelen en te denken zoals zij nog nimmer met iemand gelijk opgevoeld en gedacht hadden was in waarheid toch hun aard gans verschijden. Als het weer geklaagde over de onduldbare nageestigheid haar dingen over de zwaarten van het leven terugkeren van kleine dagelijkse kwellingen dan luisterde Johan en dachtig en trachtte in zich iets te vinden wat daarmee overeen kwam maar hij vond het niet en begreep niet. Hij keurde niet af want het scheen hem de eigenheid van hun hoger, fijner bewerktuigd wezen. Hij vond zijn eigen lust en draagkracht daarbij grof. Maar de vroomheid keurde hij af haar bijgeloof noemend uit kracht zijn er overmoedige reden maar het wieg niet zo gewend als hij alle gedachten door reden en woordspel te begeleiden en te bestendigen hield aan haar vroomheid vast deze het wezenlijke vindend onbekommerd om zijn meest klemmende tegenspraak. Het zijde haar niet veel als Johan onweersprekelijk tonen dat haar woorden en termen onredelijk en in zich tegenstrijdig waren. Het was alsof zij dacht laat woorden dan maar niet in orde zijn de dingen die ik voel zijn wel in orde. Voor Johan was dit ondenkbaar en ondullbaar en hij leefde in een branding van machteloze meelij, ergens en verbazing hoe wonderlijk een meisje doen kon. En dit alles in de zoetste terheid en pijn gehuld omdat dit meisje hem zo lief was. Maar nog vreemde deed zij in zijn mening met het andere wat hij haar te zeggen had. Hij wilde het haar doen weten dat het groot en belangrijk was wat hij voor haar voelde en hij kwam nimmer tot de uiting. Halfom dat Hedwig het altijd als opzettelijk wist te voorkomen. En het was een heerlijk angste, gans vervullend spel, het naderen, naderen aan dat ene wat hij zeggen wilde en het toch niet toekomen. Maar Dickels was hij zo dicht bij en waren zijn verhulde woorden zo duidelijk dat als zij om het grote woord boos zou worden, zij het nu wel geworden zou zijn. Maar Hedwig leidde hem af in sprak over vissen en bloemen en deed of zij niets bemerkte en bleef even uit. Ze bemerkte wel en vond lust daarin. Het was haar zoet. Niet omdat het in haar te branden begon met gelijke vlam, maar om het stelende, het nieuwe en gewichtige niet verschrikkend omdat het een lieve zachtaardige jongen was. Maar zij vermoeden, zonder dit recht te beseffen, dat als zij hem liet doorspreken, dat er dan iets komen zou wat dit prettige verstoorde, iets waardoor zij haar vriendje verliezen zou. Mijn eigen en vaardigheid van geest werkt tuigelijk zoals een slapende de zachtste liching zoekt. En zij bleef vriendelijk daarin niet zoals wat haar verstoorde en zij niet handelijk kon tegen haar gevoel. Zo doende deed zij haar eerst de grote kwaad aan haar evenmens verschrikkelijk in gevolgen en een immer vloeiende pijnbron tot haar redoot. En zij deed het in argeloze luchthartigheid, zo gereden en gemakkelijk als het schenken van haar gevoel. En zij was het toegedoemd zo te doen met al haar goedheid en fijn gevoel daar zij na haar moeder dood miste de vertrouwelijkheid en de raad van ervarenen die haar in een welgeordende samenleving niet zouden zijn ontgaan. Want dat haar opvoedstagen gedrag het omgang met Johan niet goed zou vinden, dat wist zij wel. Maar zij had voor die afkeuring niet het minste ontzag. Zij vond daarin niets dan met haar vriendje te verheimelijken. Zij stelde zich tegen de juffrouw over als tegen een vijand, voor wie het niet dezelfde zee de wetten gelden en tegenoverwien onoprechtheid geen kwaad was. Eens sloeg Johan voor, dat zij te samen de zon zouden zien opgaan over het grote water. Hij sloep niet die nacht, en hoe vaak heeft hij de herinnering gekoesterd van dat vreemde, bevrige, koortsige geluksgevoel tegelijk straalend en schrijnend hij opstond, veel te vroeg en huiverend uitscheed in de killen stille, onbewolkte zomer na nacht met de wegbleekende sterren. En hoe hij zat in de nog zwevende douw voor het herenhuis waarin alles sliep van tijd tot tijd volgens afspraak een steentje gooien tegen Hetwigsraam. Dat mag ik doen, privillij, als soetproefende gemeensamheid met zoiets heiliges als haar kamertje. Hetwig kwam uit, fris en wakker, want nooit hielte slaap haar fijn uitdrukingsvol gezichtje lang na het ontwaken in ban van matheid en traagheid. Zij sliep met een wak gelaad en als haar ogen open gingen was alles aan haar wakker. Zij stillde de blafende honden en gingen in de boot en dreven tussen de lelybladen en het riet tot midden op het watervlak, waar dat het wijdst was. Zij hoorde het eerst er nog slaperige chilperde rietzangers en gorsen en zagen de eerste rijgen aan wieken langs de roodende lucht. Toen de lauwe morgen wind het wegvallen der laatste sterren, het angst zich na donkerend westen, de bleke kruimdes hemels en eindelijk het geweldige licht en de eerste zonnevonk op de aardrand. Langzaam naar huis door de warme schijn, beide zwijgen gans bevangen. Johan zo diep in genieting dat hij niet vermocht buiten het ogenblik te denken. Hetwig bang voor de komende dag en zijn gewoonheid, angstig de schoonere gewaarwoordingen wachtend en nagaand. Invaarend onder het geboom te in de koeldonkere loofschaduwgot waar het boodhuis stond, lichten het door Johan Siel dat hij iets groots, iets heel zaliges verwachten dat nog gebeuren moest. Het werd hem duidelijk dat hij met dit alles iets beoogd had en ook dat hij geslaagd was en nu recht had op zijn loon. Hij leidt bevend te riemen neer en kwam bij Hetwig en zij vroeg dat hij twee malen zeggen moest daar zij hem vragend aankijk. Krijg ik nu een zoen, omdat ik dit heb laten zien? Toen was Hetwig niet verrast nog enigszins verlegen maar ze overdacht snel en kalm met een helder zelfwaarnemen. Dit is het heerlijke waarvan je leest nu gaat het heerlijkste gebeuren. En zij vond het bij kans vreemd dat het alles zo licht zou onder veel pijn en moeiter zou zijn. Toen moesten daarop elkaar met al de ernst en met al de wijding schrijm haar wederzijds van een vooraltijd bedoelde verbinding. De schuid voer onderwel het boodhuis in en Hetwig achteruitzittend stooten zich het hoofd zeer hevig. Thuisgekomen in de saaiheid van de dag schrijden zij klagelijk omdat dit voorbij was niet alleen maar ook omdat het scheen of bij haar het heerlijkste altijd door pijn moest bedorven worden. Einde van hoofdstuk 6 voorgeleesd door Carole Jansen Rotterdam 15 ma 2009 www.carolejansen.nl Haar dagen waren veel lichter nu. Zij dacht minder over de dood evenals vroeger haar oogblikken van gebedsverrukking, haar hartgevoelens zoals zij ze noemden tot gestadige trooststrekten waarmee zij zich geustig hield als een kind met een speelpop zo strekte nu de herinnering aan die schone zonsopgang en wat er volgde tot gestadig leedverzachtend herdenken zachtkleurend elke vale dag maar in de herinnering was altijd scherps als een doorn in een zoedroken geroos en dat was de pijn van het stooten van haar hoofd haar lelijke bezoekingen waren spoorloos weg zij dachten nooit meer aan zij las in dat jaar Engelse romance waarin verhaald werd van ridders en etelvrouwen en zij vertelde de verhalen ook aan Johan die geen Engels lezen kon maar het kwam toch nooit in haar op aan hun beide verhouding te denken als zij last van liefde en de schroom en de gevaren die daarbij behoren alleen het heerlijke waar steeds op gedoeld werd in die boeken daarvan had zij nu ook iets gehad tussen haar en Johan was iets geheel anders en bijzonders iets wat niets te maken had met trouwen en samenwonen en dus iets waar aan volstrek niet zoveel ernstig zijn geheimzinnig verdrietig verbonden hoe behoefte te zijn toch bleef zij na die schone morgen zonder dat zij zelf wist waarom merkbaar koel en teruggetrokken zij zag hem in dagen niet, ontweek hem maakte geen afspraken en sloeg zelfs eens vrijstellig zijn voorstalt op een wandeling af toen kreeg hij in hoge angst kracht tot daad en hij wacht haar klokmoedig op met uren lang geduldig op post staan en vroeg ronduit of zij soms spijt had van laatst of zij hem brutaal had gevonden of zij daarom nu zo onvriendelijk was maar zij lachte aller liefst en zijde in sterke neiging hem iets goedste doen om zijn zachtheid en bescheidheid wel neen jongen maar ik dacht het is zo mooi geweest en nu kan het voorzichtig zijn maar ik dacht het is zo mooi geweest en nu kan het voor eerst toch nooit zo mooi meer worden en hij, gans gerust gesteld voelde warme zondigheid van binnen en deed zich stil in schaamte de gloft er nooit meer zo slecht van haar te denken drie weken daarna, in augustus kreeg zij uitnodiging van haar nicht om weer op zonheuvel te komologiëren nog altijd stond alles wat die plaats betroffe hetwig in zulke glans van heugelijke wijding dat zij er nooit aan gedacht zou hebben dat die uitnodiging ook afgeslagen kon worden zij was er gans van vervuld en let niet op hoe Johan bleek werd en zijn ogen zich in bang voor gevoel met tranen vulden toen zij op een avond luchtig weg vertelde dat zij voor een maand weg ging en hoe heerlijk zij het hebben zou daar gins toen zij hij, in de bitterheid van zijn hart om zich groot te houden een van die kleine gezichten die voor de horen van meer betekenis worden dan voor de spreker het bleef behoren onder de enkele woorden die hetwig zich te binnen bracht in uren van strijd en tot haar nadeel oh ja, zei je moet in het leven maar zoveel plezier zien te hebben als je kunt daarvoor leven we ik ga leren roken, dan heb ik ook een genoot meer toen hetwig met haar koffer naar de stad reed stond Johan aan het hek en goedte met zijn hoedje na haar afscheid namen zij niet hetwig zag hem als een dorpsjongetje want haar gedachten waren in het hoofdse leven reed maar ze was volgelukkige verwachting en goedte met haar zagste, innigste ogenwenk toen zag ze bij haar aankomst in de grotere stad waarbij zonheuvel lag de lakker op het baron staan en het blinkend vernisten rijtuig met twee zwarte paarden op het stationsplein dat was alleen voor haar en toen kon zij daar stond dan niet meer met dezelfde aandoening aan Johan denken kutsier en lakker zaten zo recht en zeker op hun plaats het nieuw zilver syrselde tuigen funkelde en het rijtuig reed snel over het kind van de oprijweg naar het deftig huis alles was hetzelfde als in haar herinnering en toch nog weer zo anders zoveel sterker van indruk scheen haar omdat zij nu zoveel wakkerder was het ontroerde haar bijna tot tranen het zien van de plaatsen en dingen waar zij zo in haar soms de tijd evenweer gelukkig was geweest daar was het grote berg met rodon dendrons bij het wicht de vorige maal des morgens wel zat te lezen voor het ontbijt op een klein vauwstoeltje de oude huis meester opende de grote glazen deur tussen de stenen kolommen van het bordes en zij was verheugd en bij de naam te noemen en daar was weer die fijne frisse geur die het ganze huis vervulde een koele edeligeur als van bloemen, indies houtwerk fijne thee, persik en meloen en alles had dezelfde rust en oordelijke weelden wat was dit goed en wat was ondervinden toch nog heel anders dan herinneren zij was nu dadelijk gemakkelijk en uiterst gelukkig als een zacht rijk gewaard dat zij reeds eenmaal gedragen had zo voelde zij hoe alles haar nu paste en wel behaagelijk was en haar wezen als natuurlijk toe behoorde die middag aan tafel had zijn ogenblik van diep zelf besef het was aan de nadis ze had twee glazen wijn gedronken en staarde in zich gekeerd de hand aan het lichtgroene kerkje met gele wijn om haar een zacht roezig stemmen gerucht als een vruchtvlees van meloenen zacht krakende zijde klederen der vrouwen glansig wit van het gestijfde linnendamannen in hun zwarte rok daar buiten lagen rode zondestralen schuin over het grasveld strak en waterklaar gezien door het spiegelglas fijne geuren kwamen tot haar alle teren zoet en de stemmen waren eigenaardig ingehouden als iets verwachtend blij klinkend maar dromerig en als van ver men was nooit stil maar sprak vrolijk en elk toch zacht als in gestadige eerbiet vooral kanders tegenwoordigheid ben ik niet nu, dacht zij ben ik het hetwig en het was vreemd en wonderbaar want al dit zoet gereugd, geschitteren en gegeur heerst om haar en buiten haar als een heerlijk gebeuren maar hier binnen in haar in haar hoofdje was hetwig hetwig zelf en zacht toe onderwijl lachten zij in schersten en was geestig en gevat en zeer wel op haar plaats maar tevend wist zij dat hetwig was en als uit een hoge hoogte toezag naast haar zat het haar neefje Henry 16 jaar als zij zijn haar zeer keurig en een brede witte kraag over een zwart kortbuis naar de wijze de Engelse school knapen en hetwig voelde sterk opwilling van tedigheid en geneegheid om zijn goede manieren zijn bedaard en gemakkelijk gedrag om de tekenen van voornamen en edelras zichtbaar in oogopslag en gelaatstrekken en hoorbaar in zijn zuiver en welvoeltooid uitgesproken worden na de maaltijd het bloodshoofd uitwandelen op de grintpaden van park in de zoelen schijmeravond met wat stof in de lucht en de bleke maandschrijf boven de volle boomkruinen van de rijweg naar stad daginds wandelden de stadsmensen en een dreunende volksmuziek tron van verredoor als een grof onschadelijk ding in de edele sfeer buurvrienden van het aangrenzend buiten een lang state grijsheer en een bleek meisje in hetwigs ogen wonderen van voorname vervijning kwamen als een vriendelijk vertoon van bijzondere gemeensamheid op dit ongewone uur even in het park en werden met vrolijke zachte uitroepjes in vreemde taal verwelkomt bij de levende gekringende schemer op het fluële gasveld stond hetwig en niet achteraf of teruggetrokken want Henry stond bij haar en praten maar zij nam een serringenblaadje in de hand en keek op het gladden groen en dacht aan zichzelf hetwig en ze rook oe even de geur van Henry's sigaret en dacht aan alles van haar huis dat zij pas verlaten had het was saai vond zij en om een weinig meewaarig om te lachen zij dacht aan Johan hoe hij gezegd had dat hij roken zou leren en hoe gek was dat om hier aan te denken het kon niet hier het kon niet nee, zij dacht in het geheel niet trouw aan hem en was geheel vergeten want lieve glans zijn bijzijn voor haar gehad had bleek ook werd het licht van die vroege zomermorgen dit hier was alles schooner de herfst kwam nader en die was rijker en rijper en hier leefde een gantse feestwereld een wolk van feestgroed en schittering en gelukkigheid om erheen hetwig wat roezig van het gesprek en de aandoeningen en zachtbevangen van de wijn hief het hoofd op en ademde diep en ze zachten volle boomkruinen en het kalme maan ligt toen kwam er nog het verre muziek gedreun bij en wat groven maar meeslepende melodie die haar gehele ziel in geluksvervoeringsgeen te brengen ze voelde de tranen als dicht achter haar ogen en ze vond alles heilig en goed en dankte haar gevaarde god na twee of drie dagen was Henry ganselijk op haar verliefd en het wieg begreep dit het was alles geheel anders dan met Johan het was minder geheimvol minder fijn ontroerend maar veel duidelijker en natuurlijker en rustiger gescheenaar er was niet in dat huiverig zoeten maar alleen het heerlijker en eervolle dit lachen in de natuurlijker en geeik de orde der dingen zavonds in haar grote slaapkamer met bloot de voeten gaand over het zachte tapijt en zich lang vermijend in het zich ruim bewegen door de grote kamerruimte in haar nachtkleedje dacht zij met sterke voldoening dat het toch waar moest zijn en dat die lieve voorname jongen met het zachtkruilend glanzig belonden haar met het frisse blanke gezicht met de mooie handen en prettige aardige spraak meer om haar gaf dan om anderen dat was een glorie een grote eer, een prachtig ding om te krijgen en zonder nog om hem te denken als een man waarmee zij trouwen kon voelde zij zijn generheid als iets dat haar inlijverde bij deze kring van hoogste levensglans dus een zo gewichtig en kostbaar ding dat het weer niet in haar opkwam eraan te denken als iets dat ook geweigerd kon worden een zekere hoogheid in gedragingen en een soms grillig en hardnekkig opgroeiende trots was zij voor haar eigen blik klein en nederig door het minst geschenk vereerd in de derde week van haar verblijf gebeurde het dat Henry geheel en al in de ban van haar bekoring niets gromvallig van aard en zich door haar onverhoole vriendelijkheid veilig achtend toen zij de samen alleen waren in de plantenkas vroeg of hij haar een kus mocht geven en zij eenvoudig weg ja zeker en wende hem haar wang toe maar hij, neen hier en zocht haar mond toen liet ze hem begaan en werd voor het eerst gewaar dat dit diep verschijde was, wang of mond en losgelaten zijn er stond zij bedremmeld en begon te spreken over het klimmen der druiveranken en dacht na over dat geheimzinnige verschil maar hij liet zich niet afleiden en nam haar hand en uit zijn zak een smal gouden ringetje halend zeiden kijk Hettie, dit heb ik voor je gekocht dit moet je nu altijd dragen aan deze vinger en als ik meer de jaren ben dan wordt dat trouwen daarvan verschok Hettwieg zij zeiden niets, want gedachte aan afweering of weiging kwamen niet maar zij dacht met plotslingen schrik hoe moet dat gaan ik houd toch volstrek niet zo heel veel van hem lang niet zoveel als van aanhoud hoe moet dat gaan van dat ogenblik begon zij zwaarder en ernstiger te denken over deze zaak te toppen zij was niet onvriendelijker tegen Henry want ze vond hem even aardig en voornaam en hij kon het niet helpen, dacht zij het was nu eenmaal zo en zij moest met hem over een aantal jaren trouwen dat was verschrikkelijk en benauwend hoe moet dat aflopen prevelden zij, hoe moet dat zij zag hoe de mensel maar heen en ook Henrys moeder dit goed vonden van Henry en haar het als niet opmerkend maar toch aardig vinden met een glimlachje van heimelijk begrijpen dit benouwde haar te meer als het waterwild in de eendenkooi van lieverleben merkt dat het in eenzelfde richting uitgelokt wordt en dan op eenmaal de naderende gevangerschap vermoed en schrikt en zich beerd zo begon het wieg angst te krijgen voor dat geheimzinnig einddoel waarheen ieder haar zo zacht is en vanzelfsprekend en met lieve schijn scheen te geleiden en wat zij nooit gedacht had dat kon gebeuren, gebeurde nu zij wou weg en verlangde naar haar veilige kamertje naar haar geestige dagen en stuur ze je vrouw en van toen aan sliep zij slecht in het grote ijzere bed met de kopere knoppen, de fijne lakens de keuzes met kant, de goudbruine zij de deken, te midden al het deze dingen die zij zo vaak verlangend herdacht had ze lag wakker in onrustige pijns forsend wat er toch wel zijn kon dat geheimzinnige, het huwelijk van toen aan heeft die vragen haar niet meer losgelaten en zijn er maar weinig nachten gevolgd waarin zij zich vrij en rustig neerlegden zonder neiging daarover te denken de schoonheid van het zo zeer bewonderde leven hier begon nu zachtjes aan te verflensen, onmerkbaar als een dorstende bloem er kwamen zonderlengen schrijnende gedachten in haar op waarvan zij het wan klinkende niet bemerkte eerst tot bewoording waren gekomen gedachten die zij heilig schennend vond en die bij haar eerste bezoek nooit hadden kunnen ontstaan deze gedachten betrofden vieze en de wijze waarop die hier werden geloogend en verborgen maar ze waren er toch dacht zij en dit werd een verradelijk plaagachtig denken als het sarre van een duiveltje telkens eerstijd goed besefte was zij bezig met dergelijke gedachten juist in ogenblikken waarin de tegenstelling met het geen zij zag het sterkst was als er gasten waren aan het statige middagmaal in het fraaienruithuig zij zag dan de zwierige vervijne mensen aan hun fraaien welriekende klederen hun hoofdse gebaren en dan kon zij niet helpen te denken aan de vieze en vernederende dingen die deze schone en reis en wezens toch verplicht waren te doen als alle mensen en aan de belachelijke en lelijke houdingen waarin zij zich dan toch wel moesten vertonen en dit denken was tegelijk afkeerwekkend en toch ook weer prikkelend en aantrekkelijk en wat deze gedachten vooral wakker hield was dat zij de bedoelde dingen volkomen zeker wist maar onwaarschijnlijk leken telkens en telkens moest zij zich te binnenbrengen dat er geen twijfel aan was of die vieze en lelijke dingen gebeurden hoewel het zichtbare er zo in het geheel niet naar uitzag het was haar alsof zij zichzelf berisbe moest dat ze zo iets ergs en leligs van zulke mooie en zindelijke mensen ooit had durven denken maar dan zij je duiveltje heel spottend en ja, maar het is toch zo en dan voelden zij als tot schrijns toe omdat het duiveltje gelijk had het eind deze gedachten was altijd een grote en nameloze droef geestigheid en het oude doodsverlangen begon op te zetten als een stormwolk die de gantse horizon betrekt haar gastvrouw zag dit en Hedwig voelde met haar fijn ontwaren zeer duidelijk dat het haar gants niet aanstond zij verlang de vrolijke gezichten in haar huis en de wel altijd vriendelijke maar toch enigszins coole houding was ontdraagelijker dan duidelijk verwijt dit maakte Hedwig's maat vol en op een avond begon zij zelf haar koffer te pakken schrijend als of er wanhoop naar bij de volgende morgen zij zei dat zij voor de middag af zou reizen en dit werd zonder navraag of verwondering goed gevonden van toen aan kwam zij op zonheuvel niet weer en het afscheid was voor haar als het afscheid van een lieve dode voor het uiterlijk cool en strak maar met een grote wanhopige weemoot om het gebroken en voor altijd verloren mooi in het hart terwijl zij in de stationswachtkamer liep daar een heer heen en weer rijk gekleed en met een kleine ledere reistas hij scheen veel ouder dan Hedwig en zij keek eerst naar hem met de vreemd moedigheid waarmee een kind naar een volwassenen kijkt toen lette hij op haar en bleef voor haar heen en weer wandelen telkens naar haar kijkend tot dat Hedwig tot besef kwam dat dit iets betekende zij bedacht hoe zij eruit moest zien in de ogen van die man zij was lang voor haar leeftijd met witte veer het haar ging daaronder los in blonde krullen het was haar duidelijk dat dit een aangenaam gezicht was voor die man toen zij naar de wagen ging volgde hij haar en zij zag hoe hij praten met de treingeleide en deze een geldstuk toonde toch de treingeleide schudde het hoofd het geld niet aannemend en sloot daarop de deur van Hedwig's wagen tot haar zegend daar heb ik u mooi vanaf geholpen je vrouw die wou bij u zitten toch zij vroeg dit wetend onder het vragen dat zij tweevoudig dacht zij vroeg als een onschuldig kind en het ging haar natuurlijk af toch in haar was een tweede een andere die wel wissel vermoeden dat dit iets bijzonders en iets ergst betekende en dit werd daardoor duidelijk dat zij het geval zeer gewichte vond en het geen ogenblik uit haar gedachte was niet gedurende de reis en nog dagen daarna niet niet liet haar rustig dachten wat er gebeurd zou zijn en wat er voor bijzonders aan haar was dat zij dit de weg kon brengen bij een vreemd rijk reiziger toen zij thuis kwam op de hoofd aan het meer en met de ander aan tafel zat vroeg haar zuster Hannah dadelijk van wie zij dat gouden ringetje had en Hedwig blozende van Henry Hannah daarop met haar eigen scherpte nu niet zonder afgunst van die luizige Henry dit woord vol stond om het beeld van de jonge voor Hedwig zodat wat haar in zijn bijzijn aangenaam getroffen had als voorname bedaardheid en zich onderscheidende zuiverheid van uitspraak nu in haar herinnering zich voor deed als luizigheid en themerij sterkere blozen schaamden zij zich en werd diep neerslachtig 10 avond maakte zij met veel moeite en omslag een pakje van het gouden ringetje en schreef er een briefje bij in vormelijke onzuiverend taal de aanhef was Waardeneef verder van het lieve souvenir dat zij om ongewenste gevolgtrekkingen te vermijden liever terugzond en eindigde met uw toegenegenicht want tot het einde haar leven viel het haar moeilijk in lenige taalbuigingen de flotte bewegingen van haar ziel te beelden Henry was boos maar vergat spoedig het geval het was een schoon windloos najaar Johan was er niet meer Hedwig dwaalde veel alleen en bezochte plaatsen waar zij met hem geweest was en ze bemerkte dat zij de plaatsen lief had en de vergenzichten en ook de herinnering de uren, de regenuren en de zonuren maar of zij de jongen zelf wel lief had dat wist zij niet want ze dacht nooit dat zij hem nu liever bij zich zou hebben zij vond het zelfs veel beter zo Hedwig en zij alleen koesterende haar herinneringen in het gezin was niets verbeterd de broers waren er niet de juffrouw was bekrompen en stuurs Hannah scherp Bertha zacht en onbeduidend haar vader dronk nog meer en zwaarder wijn dan vroeger was vloordig en vies en nam zich minder voor onwelvoegelijkheid in acht Beurtlings was hij praatziek en lacherig Beurtlings zuf en slaprig zodat zijn bijzijn Hedwig steeds tot onrust of hinder was maar de herfst buiten was zeer stil en effe en er was iets in de schoonheid van dit getij wat Hedwig voor het eerst ondervinden meende en toch was het als een herinnering van lang verleden lang vergane schoonheid het was er niet gestadig maar op enkele dagen meestillen heldere dagen als het langzaam verflent zijn bloof roerloos de prijken hing tegen diep blauwe lucht als het nog warm was in de moestuin en de spinnewebben en het aspergeloof deer bedoud waren en geleken weefsel van kristalstof dan was het juist daar in de moestuin ofwel aan het water bij de sterke geur van eikenloof en dorrenblad dat Hedwig iets voelde of herinnerde wat haar onrustig maakte van vaag zoetwee moedengewaarwoorden onrustig daarom wel het was als een van verre geroepbewoord dat men maar niet verstaan kon ze liep de ganze dag en avond met zulke indruk die maar weinig seconden geduurd had rond en kon niet laten in haar herinneringen te zoeken of zij niet iets vinden zou wat haar dit zoete gevoel verduidelijkte het gevoel was zelf zeer vredig en kalm toch te schijn als of zij nader zou kunnen weten waar het vandaan kwam gaf haar onrust het was menen zij als of zij vroeger iets ondervonden had iets zeer heerlijks op een soortgelijke plaats in soortgelijk getij maar het was niet mogelijk dit nader te herinneren en ze geloofden ook niet dat er zo iets geweest was het was echter opmerkelijk dat dit gevoel aan bepaalde plaatsen gehechtsgeen te zijn bij het meer dat vroeger een rivierarm was geweest stond op een paar meilen afstand van het hof waar Hedwig woonde een stuk muur, de ruïne van een oud ridders slot dit stond aan de waterkant tussen griend en biezen vogelshuis der veel bloemen groeiden tussen de muurspleten en een wilgen en een abelenboom stonden tussen het puin als Hedwig daar geweest was op een herfstag dan was hij wel zeker dat het wonderen gevoel haar bijblijven zou soms zo sterk dat het in de gantse dag of zelfs twee dagen nableef avond en morgen vervullend dat zij letterlijk aan niets denken kon het was even als de indruk van haar eerst de kinderfeest in de zaal met de lichte zoldering wondelzoet en om zich steeds opnieuw en opnieuw in te verdiepen maar dit herfstgevoel bij de ruïne was van hoger soort menen zij zuiverdig en mooier eerst later, in later jaren vond zij het verband tussen het genzijn de Rijmkroniek gelezen had en de historie van het oude kesteel en dit was haar alles uitersdierbaar en belangrijk het kon haar pijnen van verlangen naar die oude tijd het herinnerde zich dat al in haar eerste kinderdromen lang voor zij iets van historie wist dit stuk muur was voorgekomen en wel altijd in dat eigenaardige guldendroom ligt dat de dag nooit geeft en dat alles rijk en prettig maakt zonder dat men kan zeggen waarom dit deed haar vermoeden dat zij eens als klein kind in een mooi herfstgetij naar de bouwval was meegenomen en daar voor het ontwaken van enig zelfbewezef deze sterke indruk had opgedaan toch niemand wist haar daarvan iets mee te delen ook was er een appelboom in de hoofd waar zij dus morgens altijd het eerste heen ging om te zien of haar appelen waren afgevallen in de nacht deze appelen waren groot en geurig en zeer sappig, nimmer in haar leven vond zij haar die haar zo smaakte en het zin liggen van de glansrode vrucht in beschouwde gras onder de boom was een van haar liefste aandoeningen ook daar aan was het zoete herfstgevoel vast toen zij oude was voldocht zij vaak in haar onstuimige gelukstors deze aandoening terug maar geen wonder, te vergeef daar juist het ongezochte, het kindmerkend schoon der aandoening was eerst toen deze was verleden kwam het rechter besef van haar pracht en zoetheid dit deed Hedwig later menig maar denken dat het beste genot nooit ogenblikkelijk als zodanig bespeurd kon worden op het eind van haar leven leerden zij beter toch in de tussenliggende dagen van Rauw zag zij het beste geluk als iets voor altijd voorbij dat alleen de kinderen kennen die genieten zonder erbij te denken en alleen het denken aan rode appelen in beschaduwd gras heeft haar menige maal doen wenen einde van hoofdstuk 7 voorgelees door Karole Jansen Rotterdam 15 maart 2009 www.karolejansen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 8 dit is een LibriVox opname en dus vrij van auteursrechten voorgelees aan opgenomen door Karole Jansen van de koelemere des doods van Frederik van Ede hoofdstuk 8 nu volgde een winter die zij bij later herdenken kenmerkte als een van innerlijke verdonkering en achteruitgang wel was een groei van zelfbesef en ervaring de lichtkring die het zelf in het eigen wezen werpt werd groter maar ook het kwaad groeide en wortelde zich vast en zij stond wankel zonder vastheid 2 jaar lang tot de dag waarop zij hem ontmoeten die haar man zou worden leefden zij zonder hou vast in gevaar en verwilderde zoals een jonge hond die zijn meester verloor zij ging nu steeds meer naar feestmalen en danspartijen men liet dit haar doen als iets wat tot de goede opvoeding behoorde maar de verlustiging die Hetwig ervond was van de kwaadessort die tot verslaving leidt het verschijnt zal dat zij een jongen of man met wie zijn vriendelijk naar haar hubsen aard omging of ook soms wel in een seconde zonder woord tot verbijsterend stoe bekoorde haar haalde zich zo vaak dat het haar niet meer bevreemde maar verwende het werd tot streding en tot prikkeling waarop zij zonder het weten of te bedoelen belust raakte want als zij het een keer gemist had het stredend gewaar worden van haar bekoringsmacht dan werd zij onstemd en bitter en zeer neerslachtig en zij werd er gretig op zodanig dat zij al bitter en teleurgesteld voelde eer iemand haar inderdaad daar reden toe gegeven had en hier ontstond weer de stijgende wisselwerking van het kwaad en van alle schadelijk genot want elk feestje bracht leurstelling ook al had zij de sterkste streding gevoeld daar deze streding geen helde daar levensgloor maar eer diepere mismoedigheid achterliet en om uit die mismoedigheid zich op te heffen zag zij geen ander middel dan de prikkeling die haar toch onbevredigd had gelaten en dan wou zij dat prettige gevoel hebben van hun jongen op haar te zien verlieven en dat wou zij dan zo sterk dat zij het niet altijd meer met leidzaamheid en natuurlijkheid afwachten maar zelfs nu en dan half wel en half niet met overleg kleine daden deed of schikkingen bedacht die het gewenste prettige eerder zouden doen komen al haar bekoorlijke maniertjes en minderlijke wijze haar tederheid en hubsheid waren natuur en ging haar vanzelf af en zij kon toch wel naar zij bemerkte die dingen met enige willekeur vrije toom laten of terughouden en daarbij cool overleggebruiken en als zij dit gedaan had dan was de mismoedigheid die volgde desten dieper dan vond zij zichzelf een vals en slecht en wend ze zich dood en zeiden dat zij nooit meer een partijtje zou gaan haar leed kwam dan vooral door het besef van eigen schuld en onwaarde niet om het mogelijk verdriet dat zij een jongen zou aangedaan kunnen hebben want daarvan had zij nog geen begrip haar wijging om weer naar partijtjes te gaan hield zij niet vol om haar een goede gedweeë aard zij geloofde zo graag dat andere wijzer en meer er waren dan zij voor de jevrouw en de huisgenoten was dit wijgeren een van haar vele grillen waar aan men zeerstellig niet mocht toegeven het wieg moest uitgaan evenals de broers en zusters en alle wel opgevoeden en deftige kinderen en zij gaf toe en liet zich helpen met kleding en opschik bevreemd dat de mensen als plicht van haar vergeten wat zij zelf met moeite van zelfverlogening als gevaar had willen schuwen dan moed ze het zelf maar weten dachten en legde de verantwoording voor haar kwaad daarmee op hen die haar inspanning tot beter doen hadden verlamd zo werd haar tegenstand ook zwakker tegen wat zij het kwaad in zichzelf achten en zij zocht het prettige met al minder schroom spelend een spel waarvan zij de gangen en kansen in alleen spraak besprak en ze kregen het sterkste het sterkste vervulde haar de vleierijen en verliefde woorden van volwassenen rijke, zwierige kleden heren met het enigszins afgeleefde uiterlijk en de tegelijk hoffelijke en onbeschaamde manieren die de losbandige ken merken die brachten in het wiegsiel de sterkste onrust door hun verliefdheden want zij wist dat deze mannen haatelijk waren en misschien ook wel slecht en soms kon ze hen ook haatelijk vinden maar hun aandacht vererde haar niet te min en hun rijkdom, hun zwierigheid, hun gemakkelijk gedrag hun geheimzinnige slechtheid dat alles sprikkelde en beving het wieg meer dan iets anders en zij konden woorden zeggen die haar gezicht gloeiend en haar hoofd duizelig maakten van wat hun losbandigheid was had zij maar een vaagbegrip en het verwarmde voor haar was dat zij in het geheel niet kon bevroeden waar het lelijke en haatelijke ervan school wat zij ervan wist vond zij juist mooi en aantrekkelijk in haar Prentenbibel had zij plaat te gezien van de feestgelagen van Belsazar en van de verloren zoon en eenmaal had een snaakse oude oom haar meegenomen naar de Schouwburg waar een Frans Stuk werd opgevoerd een toneel daarvan stelde voor een losbandig levensgezelschap in wat haar oom noemde een slecht huis maar haar indruk was die van glans en pracht en blij feestelijkheid van wijn en roze lelijke mensen ja, zelfs in de oneerbare kledijde vrouwen die zoveel naak te zien gaf vond zij niets lelijks maar eer iets schoonks om het fraaie blanke naakt en dan ook iets liefst iets teders en vertrouwelijks om dat zomaar bij zoveel te durven doen haar leven lang tot haar laatste tijd nog toen zij in grootste strengheid leefde heeft zij te kappen gehad met deze schone bekoorlijke schijndellerspandigheid en zij bat menigmaal dat het lelijk is, hoe kan ik dan maken dat ik het ook lelijk vind god, help mij toch te maken dat ik lelijk zie maar al heeft zij later ook de wereldse liderelijkheid in afschuwelijkst vertoon gezien het bekoorlijk vision ervan verliet haar niet tot haar dood in de stad zag het wieg slaapkamertje uit op de tuin de tuingrond was zwart en vettig zwinter schanskaal zwart en kaal ook de heesterske letter rondom langs de oude muur in een hoek een oud schuurtje met rommel daarachter een boogpoortje met groene deur toegang tot een nauw armoedig steegje soms op zonnige voorjaarsnaanmiddagen was het in die hoek wel even mooi met fijn groen om de heesters fris van regen en de zomerbelovende zon warm op de muur maar meestal was het er alles somber en herlendig voor het wieg het puik van lelijkheid en haar geestigheid de grond zo vochtig plat en zwart het gras stier voor elke winter af te donker was het er voor onkruid en de stanken alle zo lelijk vunsch van het vermond de houtbijt schuurtje en van de vochtige muur een scherpe stank bij de poor die de kinderen uit de steeg beveelden en dan de benauwende stanken van wasgoed en bakolie uit de achterbuurt daar nu in dat gebied van enkel lelijkheid en afschuw kwam als een fijn vlaagje op het werk door de gore stanken de lust die nu haar leven rijk moest maken zich vreemd en valselijk mengen op deze wijze er waren een paar ronde gaten in de poordeur die hadden haar boers er eens baldadiglijk ingeschoten met pistolkogels en een van het wiegs verliefde jongens had haar gezegd op een avond naar het dansen als je morgen ochtend opstaat kijk dan naar de poordeur en denk aan me het was een grappige jongen en het gezegde vervulde het wieg ze wachten als op iets dat of heel vermaaklijk of heel wonderlijk zou zijn ze stond vroeg op en keek naar de deur in de grouwen morgen mist zeggend er is natuurlijk niets maar toen zag zij een fijn wit plekje en het begon haar zachte tintel langs het achterhoofde en de rug en zij stond langs strak en stil te staren toen ging ze haar gauw heen en vond een opgerold briefje in één dag gaten steken ongetekend was het met zoete vlijwoordjes erin en een beden aan haar om zelf even aan die deur te komen als het avond was zij kwam niet maar dat zij niet komen zou wist zij niet eer het avond werd de ganze dag liep zij rond met de gedachte aan dat briefje en met de vraag of zij gaan zou en wat dan gebeuren zou het briefje verscheurde en begroef zij maar met de gedachte dat zij toch komen zou liep zij rond als met iets slechts, iets prettigs en waren uren dat zij er over dacht zoals zij menen dat men er over behoorded te denken koel en minnachtend als over iets zo onwaardig zijn ongepast dat men het dadelijk van zich doet en vergeet zo was het als zij met haar broerszamen was of als zij wandelde met Leo haar liefste vriendin maar er waren ook uren dat haar gedachte geheel en al zonder terughouding waren als die van ene die besloten is te komen dat was als zij alleen was en die gedachte vond zij zoet en warm maar ook onfris om zich in te koesteren zoals zij haar bed vond als zij luid was en langer bleef liggen dan zijn voornam dit was haar eerste dag van zulke strijd maar zij was er nog jong en krachtig in zodat toen het avond en zij met het gezin op het theejuren aan de tafel zat Leo erbij zij het hele geval een lafgrappje vond en de eerste waarmee zij er tegen gestreden had mal en onnodig geen enkele wilbeweging voelde zij die tot handelen zou brengen en heel onbevangen bleef zij waar zij was en schertste en was op het omringende aandachtig maar daarna kwam dat valse en zonderlengen dat zij later nog veel erger zou leren kennen het burrauw omdeugd de spijt om het niet bedreven kwaad diezelfde nachtal had zij scherpe spijt dat de kans verkeken was en dat zij niet was gegaan en dat gevoel ontkrachtte alle weerstand in haar want waar was nu dezelf voldoening die men haar altijd als loon van braafheid had beloofd nu vonden alle drogreden een steun en zij bepraten zichzelf de lippen warm in het kussen dat zij toch ook het leven kennen mocht en alle lust ervan en dat het niet braafheid maar bangigheid was geweest weg te blijven en met de klaarheid van hun vision zag zij toen wat misschien gebeurd zou zijn zij zag zich wegsluipe en de poorteur open doen met krakende schanieren en rookte stanken van de achterbeurt zij zag de jongensfiguur in het duisten zij voelde de omhelzing en de kussen toen zondigde zij weer als vroeger en daarna in haar diepe verslagenheid scheen alles plotseling ondaan van de bedriegelijke glans van bekoring als een volgordijn werd wegenomen en zij het lelijke nu gansenaal naakt en lelijk zag zij snikte en bat gott om vergeving haar pelu vringend in haar handen en ze begraagend om doodgaan daarvoor zo'n slecht verachtelijk schepsel toch ingerlijk op de wereld mocht bestaan maar toen zij geslapen had en was opgestaan en zich had gewas zijn gebaat waren zowel de uitersten van genotsverlangen als vanzelf verwijt verevend en het leven begon weer saai en gewoon de dag zag kalm en blank alsof er niets gebeurd waren en toen eenzelfde nieuwe strijd begon was de herinnering en de vorige verwist en vervaagd zij bemerkte toen niet wat eerst veel jaren later onder haar inzicht kwam en wat wel de meeste mensen vooral de meeste vrouwen nooit bemerken hoe ze je haren gedachten veranderde door een andere toestand Haars lichaams dit niet wetend was zij als een schip dat zij naar richting bestemmen laat door de wind die er waait telkens de vorige koers vergetend zij had uren en dagen van verslapping dikwijls schoon niet altijd samengaande met de tijdmatige veranderingen Haars lichaams dat was als zij veel naar feestjes ging en lang sliep en ook veel alleen was en in zicht sprak dan had zij behoefte aan zoete snoeperij ook vaak aan een weinig hierwijn van haar frisse reine gedachten wist zij dan niet meer het mooier de heldere zuiveraandoeningen buiten uit de tijd dat zij vrij van bezoekingen was of nog uit vroeger jeugd was zij vergeten dan wilde zij onstuimig al wat lekker was en feestelijk en genotrijk en zij voelde enkel spijt als zij aan goede opwillingen dacht die haar van iets prettigs hadden teruggehouden en dan nam zij zich voor een volgend maal minder bank te zijn en te nemen wat zij krijgen kon maar zij had ook dagen ja, weken en maanden van reinhijd en veerkracht meestal hun begin nemen bij een ogenblik van verheffing een gesprek met Leo een schoon muziekstuk dan was zij streng voor zichzelf en liet haar behaagd zich spel met jongens na totdat haar weer kwam de samenwerking van uiterlijke dingen een feestje lichte wijnbevangenheid een daad of gezegde van een man waardoor haar belangstelling hevig werd geprikkelt met een zwakker over overspannen toestand haar slighaams en dan waren de voornemens om toch het prettige niet te verzuimen sterker en duidelijker dan die omrein en fris en braaf te blijven bemoeilijkend werkte de ongewone levendigheid een gezienelijke verbeelding zij zag in haar overspannen nachten lieve gebeurtenissen die zij zou willen doorleven kleurrijk en in alle fijnste bijzonderheden voor zich en deze tonelen die zij niet vergat kregen de kracht van voornemens hoe zij avonds zou weten weg te komen uit het gezin hoe zij de poorter zou weten open te doen hoe zij donkere plekken in de tuin zou uitzoeken hoe zij wandelingen zou bedenken en uitvoeren langs donkere straten en op het veld dat alles had haar verbeelding haar onwillens reedsgeleerd en voorgehouden en als nu het werkelijk leven maar een klein begin scheen te maken van het al dus in verbeelding spel doorleefden dan was haar aandacht onmiddellijk gans betrokken en haar wil tot uitvoering gans gereed en even zeer bemoeilijkend was dit dat zij de invloed van haar lichamelijke toestand op gedachten en voornemens het eerst bespeurde in de ogenblikken van zelfverachting en berouw was die invloed het duidelijkst want de diepe verslagenheid het zelfverwijt en de heilige voornemens tot beter leven kwamen steeds dadelijk nadat zij op de oude wijze gezondigd had en haar lichaam dus in diepe verslapping en ontspanning verkeerde dit was zo duidelijk dat het haar na weinige halingen reeds opviel en zij deze opmerkelijk sombere en berouwvolle gedachten begon waar te nemen als er voorbijgaand verschijnsel morgen vind ik het zo erg niet meer dacht zij als zij door het velle zelfverwijt gekweld werd en daarmee verzwakten zij de strengen voornemens van zult misstroostig ogenblik het was of haar kwaadend demon ter stond partijtrok van deze ontdekking om haar voor te praten dat die berave voornemens en dat diepe berouw volstrekt niet behoorde tot haar natuurlijk wezen dat ze eerder nog tot zwakken en ziekelijke gevoelens moesten gereken worden dan het vrolijke en euvolmoedige lustbegeer zo kwam dat zij veel in diep vallen moest eerst zij haar eigen beste wezen en ware wil als zodanig herkent had als iemand die zij ganselijk geloven en vertrouw daar toen was had geleerd wat gods wil was dat zij zou doen en denken dan had zij het zonder twijfel stipt gedaan want zij was om haar jeugd lenig van geest mag er genoeg over zichzelf geneigd tot blind vertrouwen en sta gewillig tot vroomheid maar die haar gods wilheten te leren geloven ze allerminst omdat zij hen klein zag van geest en koud van gemoet ongeschikt haar te begrijpen en zelf was zij in verwarring menigmaal ernstig menen dat het gods wil moest zijn als zij het zoetste en bekoorlijk schijnende desleven zocht Hedwig had twee steunsels in deze tijd dat waren Leonora haar liefste vriendin en muziek Leo was in Hedwigs ogen voelmaakt voelmaakt goed en voelmaakt gelukkig een gezegende onder de mensen waarna zij, Hedwig misdeelt en gebrek ik wandschepselik Leo was sterk en fors had zwaar, donkerblond haar een iets wat grof, maar prettig fris gezicht en open en klare rustige blauwe ogen zij was geest krachtig en vasthoudend wetend wat zij wilde en het zonde moeite of wijverling volbrengend zij was Hedwig's meerdere in het leren en in alle lichaamsbeweging zij gaf niets om lekker eten of drinken nog om gemak of levensvervijning in haar kleding bereikte zij schijmer zonder overleg die flinke sobure losheid die Hedwig het uiterste van goede smaak toeschreef en die zij nimmer zou durven beproeven na te volgen van zonderheid wist Leo niets en het scheen allerreinheid eenvoud en helderheid wat aan haar was voor Hedwig die niet als een derde kon zien hoe haar eigen ranken gratie, de adel en tederheid van haar bouw en trekken onbewust verhoogd ook door fijne keuze van dracht en opschik het wezen haar een vriendin daarnaast gewoon en onbeduidend maakte was het een gestaarde grazel dat zij en niet Leo door uitverkoren en haar mannen scheen dit maakte al het verliefde gedoe daar mannen en jongens eerst recht min en verachtelijk voor haar en bitterde nog de gewone weerzin volgend op elke overwinning zij kwam er toe in ernst te denken dat zij, zoals de meeste mensen voor haar ook voor andere en sterke bijzondere geur die zij zelf niet ruiken kon maar die de mannen lekker was en tot dronken maak een stoel bekoorde dit deed haar ween en griselijk voelen van zichzelf het bijzijn van Leo verquikte haar en deed goed zoals water goed doet naar veel zoete kost maar de vriendinnen spraken nooit op de wijze waarop Hedwig en Johan gesproken hadden Leo sprak niet veel en dan liefst over duidelijke tastbare zaken over werk en lectuur over lichaams oefeningen, wandelingen, planten, dieren en over al wat zij leerden op school en in boeken gevoelens en gemoedsaandoudingen bespakt zij niet graag, voorgevend afkeerigd te zijn, met wat overdreven beslistheid van het meisjesachtige van al wat op dweperij leek dit verhoogde haar aanzien in Hedwig's ogen, maar maakte haar ongeschikt als vertrouwde en toevlucht in Hedwig's bezoekingen en moeiten zij was te rein en te edel meende Hedwig, om in al dat lelijke en verwikkelde gemoeit te worden daar de ontstond in Hedwig een duidelijke scheiding zij voelde zich ene andere als hij met Leo was ook zonder spreken, want ook het onuitgesprokenen wijzende zich naar de aard van wie met haar was, en ene andere in eenzaamheid daar zij Leo zonder voorbehoud en in alles haar meerdere vond en goed wist hoe Leo zich houden zou in die moeilijkheden die haar zo vervulde zo zou het schijnen alsof zij nooit in twijfel kon zijn omtrend terecht te weg maar zij had immeens een voorbeeld dat al gaf het geen woordelijke raad Hedwig overtuigend toonde wat goed en eerbaar was maar zo invouder ging het niet toe, want de andere eenzaamheidwig was inderdaad niet door drongen van Leo's meerdereheid deze eenzaamheidwig had kennis van gewaarwoordingen en genietingen die voor Leo blijkbaar niet bestonden en voelde zich zodra de indruk van Leo's bijzijn was verwist daarin de meerdere het baten niet dat zij zichzelf met woorden had Leo die zoveel beter was dan zij zulke dingen nooit doen of denken zou ze vergat niet dat zij Leo hoog boven zich stelde en zij bleef dat doen met woorden maar het gevoel van Leo's meerdereheid ging dan tijdelijk weg en daarmee alle leidende kracht van haar voorbeeld Hedwig door onvoldoende zelfbezef volgde deze toedracht tenouernoo en begreep in haar sterke oogblikken niet hoe zij zo gemeenen slecht kon blijven met zulke goede vriendin toch dat zij de toedracht min of meer vermoeden bleek uit het middel dat ze aanwende zij ging een dagboek houden als een half bewuste poging om door de vastheid haar woorden bestendigheid te geven aan haar gevoelens en door taalherinnering haar gevoelsgeheugen te versterken uitdrukkingen van zelfachting scheldwoorden aan zichzelf en vleijende beschrijvingen van Leo vormde de hoofdinhoud van de dagboek hierin meende Hedwig niets ontziend om oprecht te zijn toch was dit bij lange niet de spitsvondige vergroeilijkingen en drogredenen van haar zwakkere eenzame persoonlijkheid schreef zijn niet op en ook niet de diepere aandoeningen de lusjes en kwellingen daarvan het dagboek was niet dan een forse poging van de brave Hedwig om de overhand te bewaren later overlezend vond zij dit wezen dat wou zijn als Leo maar dit toch niet kon onoprecht en onvertragelijk het is in deze levenstijd dat zij muziek begon te verstaan en hier vond zij een machtige kracht om het schone en zuivere gevoelswezen in haar te verduidelijken en te versterken zij hield altijd veel van muziek maar zoals men van de klank van iemand stem houdt zonder te verstaan wat hij zegt de schoonste aandoeningen die ze van vroeger herdacht waren verbonden met muziek zoals met de danswijze van haar eerste feest en met de volksmuziek die ze van verre hoorde op zonheuvel een grove melodietaal en de zoete aandoening werd overal geboren uit omgeving en ogenblik zondag heel eigen te zijn aan het muziek geluid op deze wijze was zij zeer op de militaire muziek belust die zij wekelijks horen kon in het park maar op een zoelen oktoberavond bij Schemering liep zij in de tuin en hoorde pianospel door de operamen het moest een vreemde zijn die speelde want niemand van haar gezin kon het zo goed zij bleef drentelen en luisteren en nu hoorden zij de melodieën spreken het zeggen en antwoorden der stemmen het rijend, samengaande harmonieën huiverend hoorden zij het en haar handen siddelden en vouden zich als in smekende toenadering wat gebeurt daar wat zeggen ze toch wat doen ze toch wat gebeurt er allemaal het waren de kleine clavierstuk van Schuman die zij hoorde waarin hij voor kinderen in melodieën spreekt en hierdoor leerden het wieg wat deze taal is later ook in grootser en statiger klanken begrepen zij zag het beurtlinks als graselijke dans dan hoorden zij het als vluisterstem en dat het geen dans was en geen spraak toch was daarin was het wonder met bedwongen adem luisterden ze het was zo diep en geheimzinnig en toch zo tastbaar en duidelijk het waren wezens niet één maar verschrijdende die wisten meer dan zij en zijden het en hielden toch nog meer verborgen vlijend en spottend zijden ze het half voor zichzelf half voor haar soms even uitjuigend zich ernstig geefend soms wegschuilend en haar verbijsterd latend als de wezens uit hun droom uit het land ter droom en daar sprookjes kwam die taal en zo onmiskenbaar echt en gewis zo stellig in haar onbeschrijfelijk wezen dat toch enkel bewegingen zonder vorm of kleur dat zij het wieg ontroerde een bepaaring van wat zij levenslang gezocht had want nu hier in de lelijke stad stuinen in het gebied van nageestigheid en slechtheid kreeg zij aandoeningen die alleen te vergelijken waren met haar gebetsmomenten van vroeger het hartgevoelen haar er kindzijd en dat zonder de samenwerking van wat de omgeving brengt het weer, de dagtijd en het seizoen maar enkelder de toerspraak ter melodie hier had zij dus haar troost en middel tot verhefding als de bepaar, toen ging zij binnen en zag wie gespeeld had het was een lang, donker uitzien man vriend van haar oudste broer en zij zag naar hem verlegen en beklemt met stille eerbied als naar iemand die haar lot zou kunnen beheersen die vertrouwtijd had met het machtigste de wereld een andermaal was het op een concept waar zij heen ging met een bevriend gezin daar zong een vrouw lideren het wieg vond die vrouw in de aanvang lelijk en het duurde enige tijd Malle een gewone om zich heen vergeten te komen, maar toen zong die vrouw een bekend lied voor Schubert samenspraak van de dood en het meisje nu was de aandoening minder fijn maar veel heftiger zij voelde het weer geopen baard alsof een sluier werd weggeteeld van al haar vagen en nevelige vermoedens zij voelde het nu stellig en onvergankelijk en klaar alsof een wijs en liefderrijk wees haar ogenopende en het met de hand wees en het met rustige zuivere stem uitspraak haar verlangend haar schuwe vrees zacht overgelijt in vol vertrouwen dat de dood goed was en vredevol en liefderrijk en dan het ontroerende melee met zichzelf met het meisje, dat was zij het wieg, de armen, zwakken, lust zoekenden, toch gedoemd, toch moetende sterven, want dat is beter het werd haar te sterk en ze barsten in snikken uit de tranen sproeien door haar handen mede in de volle zaal dat ze en mensen keken om ze ging weg en schaamde zich zeer en haden de mensen die pogende kiezen en mee waren te doen maar naar de vrouw die gezongen had keek ze verrukt en eerbiedig als naar een heilige die zij wel vertrouwen kon na zulke aandoening waren haar bezoekingen soms voor weken weg dit eenmaal bemerkt hebben dat het onuitsprekelijke waarnaar zij altijd hunkerde een stellige openbaring had die zij nog niet kende, nu zocht zij die stuimige aard telkens en overal waar zij kon ze had over dood gehoord door muziek en over het sprookjes en dromenland nu wilden ze ook over alles horen over god en over liefd en over het huwelijk en over goed en rein zijn maar dit gaf bitterer teleurstelling want men begreep haar niet best en ze bemerkte rast dat ook muziek niet altijd gelijkelijk aandoet en haar willenkeur verstaan kan worden niet dan met grote tussenpozen en als bij gunstig toevall aandoeningen door muziek en haar macht en goede bleek niet overwegend het gebeurde in diezelfde winter dat zij een tweede briefje beantwoorden en een derde en dat zij de poort de opende op een avond en zich kussen en omhelselied in de donkere tuin einde van hoofd stuk 8 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 15 maart 2009 www.karolajansen.nl van de Coulomerades Doods hoofd stuk 9 dit is een LibriVox opname en dus vrij van auteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen van de Coulomerades Doods van Frederik van Ede hoofd stuk 9 als alle Hollandse steden had Hedwig stad een gebouw voor feesten en muziek daaromheen was een park met bomen en heesters waarin men frisse lucht kon zoeken ook des winteravonds in de tussenpozen die plaats was ook voor Hedwig de duisteren en de koelten na en naast het geruchtige en schitterende en warme bracht de innige aangesprekken fluisterend en met zoete prikkel daar was het dat zij nog kort geleden met meisjes sprekend onder elkaar had gehoord hoe de kinderen geboren werden en hoe de vriendinnen de duisteren en de koelten de duisteren en de koelten na en naast het geruchtige had gehoord hoe de kinderen geboren worden want hoe zeer zij ook van nature dat liefde en voortbrenging was aangelegd in de stoffelijke bijzonderheden van deze dingen bleef zij haar levenlang verwonderlijk onnozel het was alsof zij hiervoor het opmerking zijn bevattingsvermogen miste zo sterk dat menig grofman het volstrek niet geloven wou en haar begreep als een geslepe behaag zuchtige pronkend met een al te doorzichtige sluier van vorige wende onschuld een lelijk bij de hand meisje had het daar gezegd in een kring van anderen haastig en plat weg en Hedwig bevde en zei oh nee, dat is een leug ik weet het nu heel zeker ze worden door de open ramen bij de moeders gelegd hoe weet ik niet daarom worden er vers op moeders gemaakt omdat het zo mooi is Leonora die er bij stond had toen Hedwigs arm genomen en gezegd ga mee, we gaan bloemen zoeken en Hedwig zag meelij en tederheid in Leo's ogen en kust daar nu alles veilig vindend als de avonds de deuren van de grote feestzaal open gingen dan stond het volk meestal voor het hek te kijken en Hedwig in het park wandelend had een half streelend, half angstig en beklemend gevoel als hij de ros verlichte gezichten zag en de donkere figuren en de handen om de hek stijlen het was even prettig te voelen dat zij hier mocht zijn en die mensen daar buiten moesten blijven want daar buiten was niet eerbied en ontzach, maar neid en bitterheid en grofheid dat voelde zij wel al hoorde zij maar zelden wat er daar gesproken werd werd er soms iets geroepen dan mocht men dat niet horen en men moest doorpraten met de heer waarmee men gearmd liep en dat was pijnlijk en verlegen Eén voorjaars avond liep Hedwig daar in haar witte kleedje met blauwe gordel ze liep gearmd met de voornaam een zware geer deze had grote snorren en kaal hoofd en waar je de beide koel te toe met Hedwig zwaaien en Hedwig was het niet ongevallig zo gezien te worden zij pas 17 vrolijk antwoorden zij en keek onderwijl nu en dan naar de gezichten achter het donkerrijk maar als iets doet dat niet behoorde toen zag zij boven twee handen om te spijlen een bleek klein schijnend gezicht met donkere diepliggende ogen zij herkende het dadelijk als het gezicht van Johan maar zij goed het niet verwacht door de gedachte dat dit niet behoorde ook hield zij niet op te praten want de gewaarwoording was niet schokkend en zij was geheel meester van zichzelf maar in de zaalkerend begon haar iets fel te steken terwijl zij dachten dat bleek een kleine gezicht zij liet de arm van de heer los en rende terug in de donkere paden Johan stond nog even zo staar het naar het licht als een verschrikte zonder haar te zien terugkomen Hedwig stak haar hand naar hem toe en zij hoe maak je het toen zag Johan haar hij keek grans bedremmeld en nam haar hand met zijn twee wie was dat vroeg hij het eerst zo maar een heer antwoordde Hedwig zij vond strelend dit zo te zeggen toen zij Johan met een diepe ademing was je me vergeten nee, nee, maar ik zie je ook nooit dag en toen liep zij weer even snel de zaal in de mannen en jongens die naast Johan aan het tek stonden keken naar hem te weinig haar van begrijping om hard op te spotten maar hij had veel minder op hen gelet dan Hedwig en hij ging heen voor zich uitstaarend met een vast berade gezicht privilend natuurlijk, natuurlijk hij bestrafte zichzelf om klein gelovenheid en spoorde zichzelf aan tot nog veel groter vertrouwen Hedwig had tevoren wel vaak aan haar vriendje gedacht maar zonder onrust en ook zonder spijt als aan iets liefst en goeds dat voorbij was en niets uitstaande had met haar moeilijkheden dat hij in haar stad woonde had zij bijna vergeten en zij keek niet naar hem uit maar het eenmalig aanzien van zijn bleek klein gelaad die een avond in het park veranderde blijvend haarige gedachten zij voelde vertelerd, bezorgd en onrustig om zijn entwegen heel klein en vaag nog, half begrepen begon er iets te leven in haar als burrauw, als vermoeder van kwaad of onrecht door haar die jongen aangedaan daaruit volgde noodlottig te begeerden om ze goed te maken, inderdaad leiden tot verergering zij zag hem nu in een week twee malen eens toen zij de grote poort van het weeshuis inkeek Johan stond bij de pomp op het plein onder grote kastanjebomen die reeds te knoppen begonnen hij keek op en zag haar en het leek Hedwig of hij bleek werd maar hij knikte zeer verheugd toen zij hem groeten de tweedemaal zag ze hem in de straat hij had een wit werkbuis aan en hij heeft haar stekende Hedwig stond stil en sprak met hem hij vertelde dat hij in de leer was bij een huis schilder en dat hij hoopte later het schilder te worden die schilderijen maakt toen zij Hedwig en vriendelijks bezienden je ziet er slecht uit me jongen, houdt er wat aan dit werd op Vlijnse toon gezegd met bijkansmoedelijke inigheid als hun geluk stroom gingen door Johans ganselijf hij zweeg en ging door met zijn werk want er was zo gehoord dat hij haar niet wou om geen tranen in zijn ogen te krijgen mijn zuster is zo ziek, zei niet wetend of dit onoprecht was Hedwig vond dit onmiddellijk aangenaam te horen en dit trof haar zo dat ze even zweeg ze wist dat zij behoorderd te zeggen dat zij het droog vond, maar zij was om iets blij en wist niet waarom toen greep zij aan de kans tot daad en vroeg, waar woont ze, zal ik haar eens opzoeken zij vanaam naam en woonplaats van een meisje en ging weg nu blij zonder zich van kwaad te verdenken want deze blijschap schreef geoorloofd zij ging iets moois doen en heimelijk, thuis mocht niemand het weten hieronder verborgen ze geheel er aan vanklijke blijschap dat Johan een andere reden had tot droefheid dan haar gedrag nog diezelfde avond ging zijn naar de achterbuurt waar Johans zuster woonde bij mijn tante had Johan gezegd en Hedwig kon zich onder dientitel niet iemand anders voorstellen toen werd zij een blindslop in gewezen onder een donkere bakstenenpoort en zij hoorde dat het dan een werkster was dit spandaar aandacht zeer en deed haar het geval merkwaardiger en gewichtiger vinden het zieke meisje lag op een bed voor het venster in een klein kamertje zo donker dat Hedwig nou onderscheiden kon wat meubels er stonden en wat mensen er waren het was er warm en benoud en rook naar eten de werkster zat aan een tafeltje met haar dochtertje uit één schaal met stalen vorken Hedwig lette op het eten gestoofd groensel met aardappelen de pot stond op het voorneus en zij dacht hoe het smaken zou het leek haar smakelijk en zij dacht hoe deze mensen zich voelden in hun klederen of zij zich behaagelijk voelden in hun ongewassen lichamen of hij dit even gewoon was en niet de maand te denken als het Hedwig was in haar rijn ondergoed en dagelijks gebaden lijf het venster zag uit in het slop een bakstenen muur aan de overzij niets als stenen op twee passen afstand het zieke meisje lag recht en plat achterover dik, bronzdonke haar in het groeselig witte linnen lange spitse vingers met bleken nagels vuil en ongesneden hielde portretjes vast bleke fotografieën van familieleden een soldaat met zijn geliefde in stijvenhouding in de vensterbank stonden twee schade geraniums Hedwig vond alles diep aandoenlijk het vaar geschemen ligt op het zieken gelaad met de hoopvolle glimlach en de strakke, bruinig blauwe doodsplooyen het was witte voorhoofd in het glansige volle donkere haar de grote, mooi zwartglansige ogen de dommelige bedomtheid van het vertrekje waar al de vaker rommelde armoede in donker verscholen lag en het geduld en de leidzaamheid waarmee dit alles jaar in, jaar uit was ondergaan de werkste was stug en wantrouwend Hedwig keek er aan denkend hoe dit een tante was maar de zieken deed vriendelijk en opgewekt vereerd door het voorname bezoek toen geraakte Hedwig in een zachte verrukking van hartzeer en deemoed en deed wonderen van fijn gevoel van kiezenhulpvaardigheid, van vindingrijkheid ze had bedenkselstot gemak tot voorzorg en tijdverdrijf hoopvolle toekomstbeelden grapjes die alle lachen deden toen ze uit het slop kwam stond haar zo even levendig lachend gezicht bleek ernstig verhelderd opgericht naar de lucht tranenlekte zonder snikken uit haar ogen thuis knielden zij voor haar bed en dat was zo zoet zij was in lang niet zo gelukkig geweest zij moest alles weer en weer overdenken nog dagen lang bleef ze alles zien het verweerde raam met de barst in het glas waarop een sterretje van papier geplakt de uitgeknipte papierrandjes en doenlijke pogingen tot sierraad de eetschaal met het vettige groenige stofsel en de stalen vorken en dan als glansrijk midden het magere bleke manier in het gore witte bed de verheerlijkte in het wicht's ogen gewijd door het stervengaan met haar heese fluisterstem en hete wekenhanden vriendelijk doende en gelukkig en dankbaar na jarenlang liggen voor dat verweerderaam zieend op die oude muur in die achterbuurt als door drie dubbele deuren van afzichtelijkheid afgesloten van alles schoon der wereld en ze verdiepte zich in alle bijzonderheden hoe het daart toe moest gaan de morgen de middag de avond in de nacht ze had morgen weer willen gaan maar bedwong zich omdat ze het te zeer verlangde eerst na vier dagen ging ze weer in tussens pak ze haar leeuw over het niet kunnen het verzwijgen maar ze verhaalde het als iets wat ze vreselijk droevig had gevonden zodat leeuw menende volgens het gewone onjuiste overleg dat een zwaarmoedige geschaat wordt door al wat droevig is haar angstig te gaan verboot toch hetwieg schoon een ogenblik hierdoor verwacht liet zich niet weer houden te zeker van haar gevoel ze ging weer en bracht dure bloemen mee grote donkerpaarse irissen en grote witte anemonen uit het zuiden ze hoopte dat Johan haar zijn zou en het zien hij was er ook maar werd niet zo getroffen als hetwieg in haar behoefte tot goedmaken gehoopt had hij zei wat bitterlijk nou die hebben geld gekost daar had ze heel veel soepen eieren voor kunnen krijgen het zieke meisje zei goede gen oprecht nee ik heb liever bloemen maar hetwieg was granselijk verslagen daarna kwam hetwieg dagelijks als het haar niet volstrekt belet werd want thuis vertelde zij van haar bezoeker niet en ze moest uitvlucht te zoeken om te kunnen gaan en zij zag Johan nu herhaaldelijk en deed soms kleine wandelingen met hem in zijn spreeker kwam het woord mooi veel meer voor dan vroeger het was of hij nu alle dingen onderscheiden in mooie en niet mooie dingen en deze onderscheiding was er geheel andere dan hetwieg gewoon was met die woorden aan te duiden het woord mooi had zij geleerd toetepassen vooral op het gelaat van man of vrouw ook op hun gestalten en daarna op bloemen bergachtige landschappen zonsondergangen, vuurwerk, kleinodeen en muziek maar met grote verbazing en alsof haar een nieuw begrip oplichte hoorde zij Johan het donpige ziekenkamertje mooi noemen en het uitgeteerde ziekengezicht in het vader ligt en ook als zij van zijn tante sprak van haar goede daden en zijn zuster van haar armoede en haar hard werken en geduld dan gebruikt hij telkens het woord mooi hetwieg vond het verwondelijk maar heerlijk tegelijk het maakte haar duidelijk wat zij gevoeld had zo iets mocht en moest men mooi noemen evenals een baldam of een roos of een meer de oude werkster nu beter vertrouwd met hetwieg sprak graag met haar over akelige zaken over ziekten en dood over haar zorgen en kommer en dat op een zeurige onderworpen toon als met inspanning blij moedig gemaakt zij sprak als iemand die de eigen braafheid algemeen bekend en beroemd weet en die boog daarvan uitleg te geven onder gestaardige voorzorg van kunstmatig en overdreven menerigheid hetwieg nam dit alles geduldig aan moeite doen er het niet vervelend te vinden want zij was toch overtuigd dat het alles mooi was zij gebruikten de nieuw geleerde onderscheiding nu als een sleutel die op al haar eigen raadselige gevoelens past en thuis had zij druk over mooi en niet mooi, alles verachtelijk als niet mooi beschimpend wat haar aan deed of ongenoog, Leo zei dat zij haar verwaand vond woorden na weinig weken steervend meisje het was nu in het begin van mei de laatste dagen was hetwieg gestaardig bij de stervende en zij woonde eindelijk ook het sterven bij, met Johan deze tijd was licht voor hetwieg heugelijk zou zij die niet genoemd hebben want wat haar vervulde was van terug staart en wat zij dagelijk zag de achterbuurt en het funse kamertje was zo lelijk en schrikwekkend dat haar lang bijbleef als een bangerdroom maar haar grootste nageestigheid was verdwenen, het saai en valen van haar dagelijks leven en zij reekende dit onder haar gelukstijden en zij verwonderde zich en begreep niet want dit was toch alles droevheid en wat de mensen die geluk willen schuwen waarom maakte het haar leven lichter en verdreef het nageestigheid dat het meisje sterven zou voorzacht zij met sterke spanning als het naderen van een hoge plechtigheid de werkste zei het elke dag dat het nu wel goud laatste zou zijn en Hetwig, haar mooi en braafziend bewerkte niet hoe het oude mens niet anders dan een genoegelijke voldoening vond in deze nieuwe aakkelijkheid hoe haar treurige stem niet anders was dan gewoonte en voorwenzel en hoe zij ongevoegelijk teleurgesteld was elke morgens als het sterf met de daarbij behorende gewichtige aandoeningen weer was verlaat in waarheid gingen de gevoelens van de oude verharre verstoonte vrouwen en van het jonge, terre fijne meisje gelijk op schoon in zeer verschillende gaat want ook Hetwig zou iets als teleurstelling gevoeld hebben als de dokter leven en niet dood had aangekondigd maar dit was het verschil dat Hetwig zich ziel graag in de plaats daar stervende wensen en de oude vrouw zou geschreeuwd hebben van ontzetting als het haar eigen leven gold eindelijk kwam de dag en Hetwig was om 4 uur opgestaan want het einde had er vorige avond naar bijgescheenen en zij vreesde te laten komen ze ging als haar een kerk ter bedegang onafgebroken was haar aandacht bij de stervende zij lette op elk staken van de moeiedeming op elk gefluisd het woord elke zwakke beweging op het langzaam toenemend zacht en geheimzinnig gereuteld diep in de borst ze ging geheel en al op in een hevige begeerte niet tot redden of in leven behouden maar tot helpen en gemakkelijk maken van dit laatste werk van verschijden ze had alleen aandacht voor de stervende ze ving de zwervende blik zodra de oogleden even rezen en ontraatselde de enkele zwak laddend gegeven woortjes ze sprak niet van hopen of beter gaan maar zij meest rustig vermoei je niet hoor ik zal wel bidden en dat deed zij ook het werk daar kranken overnemend en zonder een bijgedachte hoe dit schijnen zou of hoe Johan dit vinden zou toen kwam het langer weg blijven van de adem de vreemde stilte waarin alles wacht eindelijk had zich uitreken der leden met een mat gegorgel dat lijkt op ontwaken een ijzing wekt omdat het zonder wil is niet meer tot het leven behoort een oogrenkmaar huiverde en ontzette zich hetwig toen werd zij rustig, zag toe en trachtte te begrijpen Johans schrijden de werkzaar begon luid te klaag en zoende het glansig witte dode voorhoofd maar hetwig begreep geen van deze beide uitingen zij vond het lijk iets gewijts en heiligs kussen of aan te raken en tot schrijden vond zij in het gebeurde geen aanleiding zij voelde een eindeloze verwondering wat er nu dan toch anders was geworden en toen de trekker van het dode gelaten inviel en zich ontspannen zodat deze niet meer moeheid en strijd maar grote rust en tevredenheid schenen te betekenen toen kwam er verlangen en iets als afgunst in hetwigzaart toen zag zij de tante toeverijtselen maken voor de verzorging van het lijk uuren kwamen aan de deur er werd gefluisd dat er gepraat en heen en weer gelopen en hetwig zag de zo even luidklaagende vrouw iets op een papier schrijven met een buurvrouw dingen bespreken op droogzakelijke wijze met haar gewone stem zij verbaasde zich serie hierover, bijna met griezeling voor altijd onthoudend dat dit mogelijk is men kan een dode luid beklaag en binnen het uur daarna op gewone wijze spreken en een adres op een papier schrijven zij kwam in de volgende weken en hun geestig geregeld opzoeken en hoorde haar langke kavel plichtmatig aan menende dat het mooi en goed was maar het verveelde haar zeer zonder dat zij dit zichzelf bekende en een vreesbare nageestigheid en saaiheid kwam over de buurt en haar bezoeken van het ogenblik van sterven af was allerglans verdwenen en in plaats van lichten werd haar leven somberderd door de bezoeken ja, de dingen van rauw en begraven in het kleine huisje waren bijna walgelijk in haar herinnering het meest vrezen zij in huis in de stille achterbuurt waardoor zij gaan moest om tot de arme buurt te komen dat was het uiterste van saaiheid het was een knopenwinkel half donker met hoge ramen zij was er weleens in geweest de hoge winkelkasten stonden van boven tot beneden vol witte dozen en op iedere doos was een knoop bevestigd als staal van de soort die de doos bevatten het rook er altijd even duff een beklemende eigenaardige stank, soms gemengd met de gruur van gestoofde kool of uien de winkelier was een bleek mannetje met rode bakkenbaarden hij was niet eens getrouwd, ook die zweem van bekoring ontbrak hij wonen met zijn zuster die zeer op hem leek ook bleek, een klein ze hadden beide een slechte adem, een sprake zacht als men hun een knoop liet zien wisten ze dadelijk waar de soort stond die er het meest op bleek door een glazen deur met tulige deintje zag men een donker achterkamertje in de plaats de knop van de glazen deur was altijd lamp en in het achterkamertje stond een étagére met beeldjes en een petroleumlamp waarover een gehaakdoekje het wie gevreesde dat oort meer dan enige verschikking die ze op de wereld had leren kennen te zeggen, meer dan de dood zou weinig voor haar betekenen, want voor de dood voelden zij het tegendeel van vrees maar zij hoorde niets vreeselijk noemen of dat oort scheen haar buiten alle verhouding vreeselijker en toch kon zij niet laten er langs te lopen en haar in te kijken als geprikkeld door het raadslachtige van haar afkeer ze liet het wel eens blijken aan deze ofgenen, maar men begrijp haar niet Leo zei dat die twee mensen braver lieden waren die een goed en eerzaam bestaan voerden, zonder zorg ver het verkiezen boven het leiden en gebrek haar armen maar Hedwig kon zich geen leiden en gebrek denken dat haar niet verkieselijk scheen boven het leven in de knopenwinkel en het bestaan die er twee mensen vervolgede haar als een boze droom als het uiterste van menselijke jammer in de tijden dat de geest ziek werd en rusteloos verlieet het haar dag nog nacht als een afgrijselijk visioen ook was er een klein steegje waar zij door moest gaan dicht bij haar huis en men zeiden dat het een gevaarlijke buurt was waar het gemeen een onzedelijk toeging wel schuw liep Hedwig daardoorheen maar niet met de ijzig afkeer die ze voor de knopenwinkel voelden het prikkelde haar steeds wat dan toch wel dat gemeenen en onzedelijke was dat daar gebeurde er was een klein kroegje laag van verdieping waar zij menigmaal ingeluren daar zag het niet saai of somber maar wel vriendelijk en gezellig de plankenvloer was met zandbestrooi de kopere schenkbanken en de zwarte en kleurige fles in bevet glinstreden er zaten mannen te roken en te praten en er was een geur van sterke drank en tabak die Hedwig wel benauwend maar toch niet zozeer onagenem vond er stonden ook bloemen en toen houdt de hekje voor het venster en verschijde vogelkooien hingen er met canaries en vinken dus morgens meestal lustig zingende maar zeer bevreesd was Hedwig als zij de rinkelende deur hoorde opengaan en er iemand uit kwam niet om het kwaad dat men haar zou kunnen doen maar om het gezicht van dronkerschap en van het braken dat zij menen dat daarbij altijd behoorde na haar ziekte was haar een zo grote vrees bijgebleven voor te moeten braken of zelfs voor het te moeten bijwonen toen hij uit het kroegje komen zag en aan zijn stap menen te bemerken dat hij dronken was eens nu op een schemenavond toen zij het kroegje juist voorbij was hoorde zij een stap achter zich aan onzeker als van hun dronke man ze durfde niet omkijken en wist niet zeker of hij uit het kroegje gekomen was maar ze liep haastig om thuis te komen de stap bleef haar volgen tot bij haar huis Hedwig geschelde en keek strak op de grote groene deur bevend wachtend tot de man voorbij zou zijn toch hij kwam naast haar op de stoep staan en Hedwig geschelde harde, geneigde gillen van angst toen bemerkte ze dat de man het deurslot poogde te openen met een sleutel en ze erken de plotseling haar ervader de twee keek al kan eraan hij is suffig en wezenloos zij nog doodelijk verschrikte gereed te vluchten grommig zei zo, ben jij jit, wat heb je en zij bent u niet misselijk hij daarop, ben je mal de juffrouw die de deur opende keek van de een naar de ander en zag Hedwig's ontsteltenis toen volgde zij de vader na zijn schrijfkamer en Hedwig hoorde haar scherpe, snouwende stem en daarop een huilerig, jammerlijk antwoorden Hedwig begreep plotseling alsof haar ogen open gingen dat er iets ergst en aaklijks in huis was iets dat lang verborgen was gehouden zij sliep weinig en slecht met nare visionen toch was haar het gebeurde met al de afschuwelijkheid en weinig tot verlichting daar het de saaiheid haar's levens verbrak einde van hoofdstuk 9 voorgeleesd door Karole Jansen Rotterdam 15 april 2009 www.karolejansen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 10 dit is een LibriVox opname en dus vrij van auteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen van de koelemere des doods van Frederik van Ede eerst hij naar buiten vertrok had zij een lang gesprek met Johan op een heerlijke lente morgen hij was haar nagelopen weetend dat zij smorgens vroeg wel wandelen ging langs het water buiten de stad prevalent in zichzelf liep hij te turen grans vervuld van zoetenspanning of hij haar vinden zou en nooit heeft het leven hem hoger geluksaandoeningen gegeven dan het eindelijk ontwaren van haar fijn rankgestaltetje helder in het morgenlicht boven het water in de volle zonnenschijn langzaam slentelde zij voort langs een paar kleine blekerijtjes op een smal jaagpad aan de oever ze keek naar de zwaluw en naar het flickerende water hij riep haar en toen zij omzag kleurde zij dat was een heerlijk gezicht voor hem licht duizeligmakend van geluk hij was nu vastbesloten uit te spreken en haar niet te laten ontwijken een tijdlang liepen zij beide wat bedremmelt naast de kander het wieg half verblijt om de aardige onverwachte ontmoeting in de mooie ochtend maar ook half bang omdat zij zag dat hij gejaagd was en bleek en iets gewichtigs bedoelde eindelijk kwam hij tot spreken en zijn spreken was als het doorbreken van een hoogstege watervloed eerst enkele ontboezimmingen stukzwijzen ontsamenhangend dan zeerspoedig een sterke rijke stroom woorden verwart in troebel maar heftig en voluit al wat hij maandenlang gedachten in zichzelf overwogen en verwoord had kwam er nu uit brokken van zijn levensovertuiging van zijn geschiedenis van zijn waardering kwamen mee zoals boomstammen en stukken huisraad meedrijven op de vloed wat hij het innigste in zich hield kwam te voren en leek een pijnlijk schamel in het volle licht hij gaf al wat hij dachten hebben en nog niet wetend hoe woorden naar het allerkleinste deel van onszelf kunnen uitdragen voelde hij zich angstig te leuggesteld dat zijn ziel nu ledig was en dat dit nu alles was geweest maar hij sprak toch goed met die kleurige juistheid en het verrassend onmiddellijke in schijnbare onbeholpenheid en verwarring dat de kunst het na eigen is die het verstaat zijn gevoel zonder om weg te laten verzindelijken Hedwig had nooit zulke spreken gehoord zij vond het eerst raar en om wat verlegen te zijn maar treffende ervan voelde zij spoedig en doodstiel liet zij hem uitspreken het was geen zuivertaal die hij sprak er kwamen geleende termen in zijn reden falsse klanken overgeleverd of nagepraat mooi, theaterwoorden hij sprak van zijn brandende passie voor het schone en goede van zijn zielsvervoering van zijn minnesmart Danbeer gebruikte hij de gewone platte jongestaal en zij hoe hij alles bedondigd en een beroerde boel in het leven gevonden had maar soms ook wist hij zich scherp beeldend uit te spreken en zeiden dat het hem was als hij met Hedwig liep alsof licht in gouden en zilveren stromen bij emmers over me wordt uitgegoten daarbij gebaren gans natuurlijk juist en zelf gevonden Hedwig liep nog lang doodstiel zachtjes voor toen hij zweeg hij zag hoe haar wangen warm waren en haar ogen een beetje rood wat was dat zoet, ze had het alles ondergaan stil en gedwee was het hoogtepunt van verrukking voor hem maar Hedwig had het zeer moeilijk vooral voelde zij pijnlijk haar onmacht om dit spreken op passende wijze te antwoorden wat zij zegt kon zou zeker al het dag zijn en daardoor zijn toon belachelijk maken zo lang mogelijk bleef zij stil wel prettig om te ondervinden was het alles geweest maar hoe zeer bemerkte zij dat zij ouder en anders was geworden een jaar geleden zou zij van dit alles vastgehouden en de rest van zich afgedaan nu wisten dat er iets ernstig en iets droevig schaande was dat zij maar zo niet logenen mocht er moest dus neen gezijd worden dat was duidelijk en toen eerst zag Hedwig als een kind dat spelende brand heeft gesticht en van het mooie lichtje gaat letten op de dichter worden de rook en het kraker de vlammer rondom iets van het kwaad waarin zij gevangen zat als in een zelfgesponden web zo recht uit was voor haar wekenhard ondoenlijk zij zou dan iets prachtig vernieelen maar met toelaten en goedvinden zouden er dingen komen die zij niet wilde zoals kussen en later trouwen zij zag in dat dit niet kon zonder te overwegen waarom niet de benouwing verdrood haar zij stond stil naar het water gekeerd en stamp voeten waarom kan het dan toch niet waarom moet alle moois bedorven worden en Johan haar strijd niet goed begrijpend maar te voordelig voor hem uitlegend zij hartstochtelijk dat dat niets bedorven hoefden te worden, dat alles kon als zij maar goed vond dat hij van haar hield niets meer, ook niet het geringste meer zou hij verlangen tot geloven genijgt liet zij zich graag paaien zij hield hem aan dat onhoudbare woord en spoedig liepen zij hand in hand en praten over een aanzijlend schip en over het water dat van verre bergen kwam en toen de stadstoorns 8 uur sloegen en zij moesten schrijden toen vroeg hij wanneer haar weer mocht zien en of hij haar een kus mocht geven want het hart kent niet de uitwijkingen der reden en verstaat maar ja of nee zo had Johans hart ja verstaan maar toen werd in Hedwig de schrik weerwakker angstig zij ze nee nee dat gebeurt niet en je mag men ook niet meer zien daarvan vielen zijn trekken in en het was of zijn ogen dieper zonken hij zei zacht en op eentoon ik kan niet leven zonder je te zien en Hedwig en meewaarig aanzient ik zal je ongelukkig maken jongen dit twee malen toen zwegen zij en staden naar Alcarazoff beide voelden dat er iets waars en ernstig gezegd was maar hij verwirp het en zij nooit ongelukkig te zullen zijn als hij haar maar nu en dan eens zien mocht al het mooie zou blijven en het zou alles alleen mooi zijn beloofde hij dus spraken zij af voor de ochtend van overmorgen die tweede ochtend begon nog heerlijker Hedwig liet zich wel onbezorgd gaan in de waand dat alles nu wel geschikt en in orde was het prettige mocht en er zou niets kwaats komen en niets moois bederven Johan ging lijnrecht door in het onbewust werken hun al samenbinding en verwarden meer en meer in de zachte strikken er viel een regenbui en zij schelden bij een werf achter een oud schip daar kust hij haar en zij lieten toe en hij kwam scherp verzet in haar zij ging van hem weg haar oog kreeg een strakker gespannen uitdrukking die Johan nameloos pijn deed en verschikte zonder spreken wandelde zij in de regen naar huis vlijend en smekend vroeg hij haar aan of zij boos was zij scherde nee maar troost kreeg hij niet wat hier in Hedwig gebeurde had diepe en droevige betekenis het betekende dat in haar de schoonlijke scheiding er eens ontstaan was een barst in de gaave ziel waardoor het bederf ingang vindt en voortkankeren kan de scheiding tussen de inigheid ter ziel en de inigheid ter slichaams de zoete geneugde der leefsaanraking had zij leren kennen zonder zilsvertrouwelijkheid nu waren die geneugde voorgoed voor haar verbonden aan de donkere begrippen van zonde en kwaad en de dwaling dat altijd slecht en lelijk is wat in waarheid edelen en heilige vreugde moet zijn had zich nootwendig in haar vast gehecht en daaruit volgde die andere nog noodlottiger dwaling dat de voelkomen vereniging van man en vrouw mogelijk en schoon kan zijn zonder de vereniging des lichaams ze dacht dus als er nu maar niets van al dat slechte en gemene komt niets van al dat akelig zoete van mijn nachten en van de oude poor tussen Johan en mij dan kan het alles en dan blijft alles mooi dus gedoogde zij Johan steeds hechter inigheid totdat de leefstoenadering die hij in de zuivergang zijn er liefde niet later kon te zoeken haar uit haar waan opschrikte en dit wisselend spel herhaalde zich zij zeiden hem niet weer te willen zien omdat het niet goed was en nooit goed kon gaan maar dan belovende hij nooit weer een kusten vragen en deed zich zo droevig en bescheiden voor dat zij er hem uit lauter goedigheid ingaf naar de zomertijd buiten zag ze uit als naar een tijd van rust en veradaming want Johan zou daar deze zomer niet komen daarom stond ze hem nog een laatste samenspraak toe drie dagen voor haar vertrek die gebeurde avonds in het stadspark in de schemer het wicht dacht, nu is het voor het laatst ik zie hem niet meer het einde van het gesprek was dat hij haar hartstochtelijk omsloot en kusten ook zeiden hij verleidelijke en zwaarwichtige dingen zoals dit dat hij een groot kunstenaar zou worden maar alleen door haar dat hij ten ondergaan zou als zij hem alleen liet dit alles ontroerde haar zo dat zij voelde te zullen gaan schrijden en dit nooit van zichzelf gedogend in zijn bijzijn van hem weg vluchten waarop hij achterna vreesend haar beledigd te hebben in een donkerlaantje vond hij haar toch ze wende haar bescheid gezicht af en antwoorden zijn de moeder gesmeke niet nog eens vroeg hij nog eens wilde haar spreken en alles uitleggen maar op een bank in het laantje zat een verliefd paar om te zien in welustig omarmen Johan zag het niet en sprak door maar voor Hedwig was dit gezicht afschuwelijk en hun eigen aanwezigheid daar ondraagelijk bits snouden zij hou je mond toen kwamen zij een weinig verder een park bewaker tegen die hij een uitvoersend aanzag en Hedwig voelde alsof dit haar diep vernederde zij antwoordde in het geheel niet meer en scheed haastig en gejaagd naar huis Johan, radeloos een paar passen achter haar niet begrijpend wat er in haar omging daar hij nog het paar nog de bewaker had opgemerkt diep ongelukkig dat zij de verbreking zijn op belofte zo vredelijk straften de morgen van het vertrek naar buiten toen de woorden van het grote huis open stond dreidt haar voor en mannen koffers dragen door de gang zat Hedwig met het gezin aan het ontbijt één der dienstbodig kwam binnen en fluisterde met de juffrouw die daarop naar Hedwig keek het was Hedwig alsof er iets verschrikkelijk stond te gebeuren toch zij vermoeden niet wat aan Johan niet ter stond tenkende er werd gezegd dat er een verfers jongen was die haar wilde spreken nu is het gekomen, dacht Hedwig en voelde als een moordenaar die de gerechtsdieners hoort Johan stond met een dodelijk vermoeid gezicht tegen de deur post te leunen strak met zijn donkere ogen naar haar staren terwijl zij de langere marmergang doorscheed hij lette volstrek niet op de bezige mensen op hem heen toch op de bevreemde gezichten van dienstboden en huisgenoten Hedwig bevde en was bang ze bemerkte nu dat zij met iets te doen had dat machtig en gevaarlijk was een hartstof die niets ontzag die na geen reden horen zou en waar tegen zij niets beginnen kon hoe voelde zij zich als schuldig en wensen dat zij wij zou waren geweest en toch was Johan meer zacht en demoedig en gedwee hij keek hunkerend en onderworpen met zijn donkere strak op haar gerechten ogen als een hongerige weggejaagde hond maar Hedwig was niet te men zeer bang en voelde haar knieën rillen omdat zij nu wist iets voorzichtig te hebben wat niet te beheersen was en waarvan zij niet wist waardoor het gaan kan zoals men bang is voor een krankzinnige en te meer was zij bevreesd omdat haar schuldbesef in haar groeide in haar zwak maakte ik wou je nog eens zien zijn Johan ik moet het je alles nog eens uitleggen wist niet boos Hedwig in hevige beklendheid om al de mensen die dit horen konden en die Johan niets geen te zien goed goed ik ben niet boos maar dit had je niet moeten doen dit mag je nooit meer doen ik zal je schrijven nee ik had het niet moeten doen ik zal het nooit meer doen dus je zult schrijven en ik mag je nog eens spreken ja maar ga nu weg hij ging weg en Hedwig zag hem na hij voelde haar hard verscheurd en zichzelf een lendige ze knep haar vingers in elkaar en privelde was ik toch maar dood ik ben te slecht om te leven het kwam niet in haar op een uitvlucht te bedenken ter verklaring van het geval voor de huisgenoten want zij zo gemakkelijk had kunnen doen ieder bespeurde haar stil en somber wezen rechtstreeks werd haar niets ver weten maar er vielen schampere toespelingen kwetsend als groeiende naalden haar zuster Hannah had medeleinen met haar en terug zorgen haar niet te kwetsen want zolang haar gemoed in rust was was Hannah ruim en niet bozaardig alleen geprikkelt en in twist werd zij scherp en vinnig en ontzacht niets bijtende woorden zegend en alles aangrijpend om pijn te doen wie haar voor het ogenblik tegenover stond kalm geworden deed zij dan kleine daden van goedigheid heimelijk en verlegen om wat goed te maken van Hannah had Hedwig over deze zaak niet te leiden in ogenblikken van twist maar dan ook vreesgelijk gestadig ondraagelijk was het doen der huishoudster deze uitig geen hard woord of verwijt maar hield zich zeer strak en teruggetrokken als als zij Hedwig wel sparen wou uit vroom een barm hachtigheid maar zich toch zeerschamende met zulke onzetelijk meisje te moeten omgaan en in haar kleinzielige neiging om toch vooral die verontwaardiging te doen voelen kon zij niet nalaten telkens algemene opmerkingen te maken over de vroege meisjes die bestemt schenen de slechte weg op te gaan en niet eens begrepen wat zij aan hun maatschappelijke stand verplicht waren dit was voor Hedwig een afschuwelijke kwelling voor het eerst leerden zij nu die zwaarste aller menselijke beproevingen kennen zich onrechtvaardig veroordeel te weten en door eigen schuld besef toch machteloos tegenover die veroordeling te staan ja zij voelden zich een onzetelijk schepsel zij was nog veel erg geschuldig dan de juffrouw wist en toch deed dit mens haar gruwelijk onrecht en kon niets begrijpen van wat zij zo klein geestig veroordeelde wat Hedwig als één de mooiste en rijnste dingen van haar leven had bedoeld haar vriendschap met Johan werd als een gemeen minna rijtje met een straatjonger beschouwd en zij voelde zich toch niet vier in onschuld want zij had erger te verbergen en ook die mooie vriendschap was door kwaad verduisterd toch dacht zij dat mens doet mij onrecht zo lelijk als zij denkt is het niet simme maar het moest beschaamd gedragen worden zij moest het schampere oordeel van dat kleine ongevoelige mens gedwee ondergaan als ze gegezelden de handen gebonden door schuld besef en berouw, haar gelijk geëvend in wat zij als het grootste onrecht voelen bleef op de grond van haar kamertje op Merviste zat Hedwig in bitteren zelf gesprekken als zij nu alles wist zou ze dan zo mogen doen zou ik haar dan gelijk geven maar toen bedacht zij dat de enkele kennis daar feit nog niet zou zijn in begrijpen nooit zou zij zich rechtvaardiglijk geoordeeld achten ook in haar grootste zonde door een klein, engzielig mens en zij herhaalde voor zichzelf het woord dat zij god niet zou vrezen indien hij maar waarlijk alles weet hoe hunkerden ze naar de grote, grote ziel die ze het alles kon openbaren en die alles begrijpen zou haar vader had iets van het geval bemerkt maar door alcoholische vergiftiging versufd en in zijn feindere gevoelens verstond nam hij het onverschillig op het scheen Hedwig zelfs of hij het wel aangenaam vond iets lichtzinnigs van haar te weten omdat zij dan desteminder recht had zijn zwakheden af te keuren welnimmer had zij die afkeuring uitgesproken maar hij voelden ze duidelijk genoeg hij volgde haar blik als zij opletten hoe hij zich in schonk of nieuwe wijn bestelde als hij soms koel en angstig vroeg gaat u vanavond uit had hij een wijze van haar vrevelig en zondelschaamte te antwoorden is het niet naar je zin wou je je oude vader terechtwijzen let liever op je eigen gedrag brandende kwelling gaf ook dit buiten bij het Hof aan het Meer was een kleine herberg aan de schone landweg voor de ingang van het dorp een smal bekoorlijk voetpad voerde erheen door akkermaals hout en wij je een hetwigsvader daar deze zomer elke middag heen en men wist dat hij zich bedronk en het was voor hetwig een vreemd verwonderlijk ding wat vreugde de armenman al dus vond waarom bleef hij niet thuis wat trok hem in dat benauwde herberg bij de lagen en grovelieden zij begreep dit enigszins als het de stadskroeg betrof daarin kon ook zij midden in het saaie stads bestaan iets aantrekkelijk zien maar in deze heerlijke landelijkheid hoe kon men dan een herberg anders aangenaam vinden dan om er uit te rusten onder de luifel naar een lange wandeling hoe kon men elke dag daar het grote genotsmoment van de dag zoeken en met angstige meewarigheid zag zij hoe de oude man vroeger zo afkerig van alle boersheid en verlaging nu blind verzot was op dat uur doorgebracht met enige rookende en billiardsspelende boeren en een paar rijkere en voornamer bewoners der streek aandrank verslaafd als hij en om te schijden was het als hij scheen te denken dat op die wijze zijn zwakheid voor zijn huisgenoten verborgen bleef en als zij met een klein restje schaamte gevoel opgaf van de aardige en belangrijke gesprekken die hij er hoorde alsof het hem daarom alleen te doen was hopeloos eenzaam voelden zich het wieg het was haar alsof haar handen die ze zo verlangend en vertrouwend naar het leven uitstrekten overal gewond werden en gesneden door kwaad en lelijkheid ze kon geen vertrouwen geven zonder leed te doen en ze kon geen vertrouwen zoeken zonder leed en grieving te ontvangen haar beweegelijk gemoed tot uiters te geneigd viel in diepste zonbaarheid het zomerschoon en de heerlijke landen en wateren waarmee ze nu alleen was het scheen haar alles vreed en lieveloos bij die menselijke droevenis als goede mensen als haar vader zo slecht en ongelukkig moeten worden en als haar eigen goede wil zo weinig te goede uitrichten en als haar eerst had gedacht zo slecht was en zo lelijk in de ogen alle mensen hoe kon het dan liefde zijn die de wereld regeerde naam in haar verteld had maar grans gebroken was haar vroomheid niet zoals ook niet meer in haar verder leven haar eenzame wandelingen waren durende gesprekken met god in haar naieve trant ze deed hem bitterer verwijten bracht hem klachten en vragen de zonde ophouden voor me zijn wou dan zou ik wel geduldig zijn maar helpt mij want je ziet toch dat ik niemand anders heb een ogenblik een kleine weile maar toen zij geleund op een hek bij vallende avond over wijden en water stond te turen voelden zij die volstrekte alleenheid groot, heerlijk en zeegervierend ze behoefde geen mensen en geen liefde van hen ze was alleen, wilde alleen blijven en dat was goed en bijna gelukkig toch in dat ogenblik was het haar niet als in haar vroeger hoge gebetsmomenten want zij voelden nu hard en trots en de mensen met hun meningen lieten haar onverschillig zij menen dat zij hun allen nu wel belachen dorst en dit besef gaf haar een tintelende streeling een overmoedig lustgevoel ze had ook geen behoefte toen met god te spreken maar het duurde kort een dag later kwam haar vriendin bij haar buiten en de vreugelen van hun samenzijn een duidelijk gevoel van een goed en dierbaar wezen bij zich te hebben vertedende haar dusdanig dat zij zich tot openhartigheid niet gaan en zonder dat Leo haar in het minst aanspoorden of uitvroeg over het gebeurde met Johan te vertellen begon spoedig berouden dit haar Leo was deelnemend, luisterde aandachtig en ernstig en had geen enkel kwetsend of ongevoelig woord toch had het wieg spijt want ze kreeg niet die bevrediging die ze geen verwachten hebben en haar vriendin de vreemdheid geschonden Leo raadde haar niet te schrijven maar het wieg zijde het beloofd te hebben en het te moeten doen zij stelde de brief zo koel en afwijzend mogelijk maar zij voelde meelij geen hardheid en dus kwam een zachte wending in haar schrijven die haar tranen kostte en haar vriendin hoofdschudde deed toch zo ging de brief weg hetend een afscheid zonder keer einde van hoofdstuk 10 voorgelezen door Karole Jansen Rotterdam 18 april 2009 www.karolejansen.nl