 Hoogstuk 5 van de Stille Kracht. Dit is een Librifox opname die vrij is van auteursrechten, opgenomen door Karole Jansen, de Stille Kracht van Louis Coupérez. Vijfde Hoogstuk, Paragraaf 1. Eva Ellersma was in een stemming van lusteloosheid en spleen als zij nog nooit in Indië had ondervonden. Na al haar arbeid drukte succes van defensiver, na de huiverende angsten voor opstand, slijmode het plaatje gemoedelijk weer in, als was het wel tevreden weer te kunnen dommelen als altijd. Het was december geworden en de zware regens waren begonnen, als altijd de vijfde december. De regenmoeson. Onveranderlijk. Trat in op Sint Nicolaas. De wolken die een maand lang zich al zwellende en zwellende hadden opgetast aan de laagte der Kimmen, gordijnde haar watervolle zeilen hoger tegen de uitspansels aan en scheurde open als met ene razenij van ver uitlichtende elektriciteiten. Plast de kletstralende neer als daar niet meer omhoog op te houden rijkdomen van regen, nu de tevolle zeilen scheurde en al de waterwielde giet stroomde als uit één scheur neer. Desavonds was Eva's voorgallerij overvlogen door een verdolle zwerm van insecten die zich vuurdronkend en ondergang storten in de lampen, als in een apotheose van flammerdoot en met haar wiek bewegende stervenen lichamen de lampenglazen vulden en bestrooiden de marmure tafels. Een koeelere lucht ademde Eva in, maar een waasmist van vocht uit aarde en bladeren sloeg aan op de muren, scheen te zweten uit meubels, te taanen op spiegels, te vocht vlakken op zijde, te schimmelen op schoenen of de neeraazende stromenkracht en natuur al het kleine en fijn glinsterende en bevallige van mensenwerk zou bederven. Maar bomen en louver en gras leefden op, leefde uit, woekerde velig omhoog, in duizenden tintelingen van nieuw groen en in de oplevende zegen van de groene natuur was de neerduikende mensenstad van openvielenhuizen nat en paddenstoelvochtig, verweerde tot schimmelgroen al de blankheid ter gekalkte pilaren en bloemenpotten. Eva lag aan de langzame geleidelijke ruïne van haar huis, haar meubels, haar kleren. Dag aan dag, onverbiddelijk bedier ver iets, rotter wat weg, beschimmelde, verroest er iets. En geheelde esthetische filosofie waarmee ze eerst zich leerd had van Indië te houden, te waarderen het goede in Indië, te zoeken ook in Indië naar de mooie lijn, uiterlijk, en naar het inwendige mooi van ziel, was niet meer bestand tegen het stroom van het water, tegen het uiteenkaken van haar meubels, tegen het vlakken geworden van haar japonen en handschoenen, tegen al de vocht, schimmel en roest die haar bediervaren excieze omgeving die zij om zich heen als troost had ontworpen, geschapen, als troost voor Indië. Al het beridineerde verstandelijken van zich te schikken, van toch iets liefst en moois te vinden in het land, van al te overmachtige natuur en geld en politie zoekende mensen, voor ongelukte, storten in, nu zij elk ogenblik gedwongen werd kribbig te zijn als huisvrouw, als elegante vrouw, als artistieke vrouw. Nee, onmogelijk was het in Indië zich te omringen met smaak en exquisiteit. Ze was hier nog slechts een paar jaar en zij voelden nog wel wat kracht te strijden voor haar westerse beschaving, maar toch begreep ze al beter dan de eerste dagen van haar aankomst het zich maar laten gaan van de mannen naar hun drukke werk, van de vrouwen in haar huishouding. Zeker de geluidelooslopende bedienen, werkende met zachte hand, gewillig, nooit brutaal, zij trok ze voor boven de luidruchtig stampende meiden in Holland, maar toch voelden zij in geheel haar huis een Oostelse tegenstand tegen haar westerse ideeën. Het was altijd een strijd om niet onder te gaan in het maar laten gaan, in het maar laten verwilderen van het te grote erf, achter onvermijdelijk behangen met groeselig wasgoed der bediende en bestooit met afgeknabbelde mangas, in het maar laten vervuilen en ontwerven van haar huis, de groot, de open, de bloot aan weer en wind om met Hollandse zindelijkheid te worden verzorgd, in het maar blijven schommelen, ongekleed in sarongen en kabai, de bloot te voeten in meldjes, omdat het heusten warm te zoel was zich te kleden in een japonofpenuaar, die men doortranspireerde. Voor haar was het dat een tafelsavond haar man steeds gekleed was, zwart jaschen hoge boord, maar als zij zag zijn vermoeide trekken waaruit al meer en meer de strakken over vermoeide bureau trek staarden, bovendien hoge boord, maanden zij hem zelf een volgende keer aan, zich maar niet te kleden na zijn tweede bad, en dulden zij hem aan tafel in een wit jasje of zelfs in nachtbroek en kabai. Zij vond het iets vreselijks, iets onzegbaars verschrikkelijkst, het schokte geheel haar beschaving, maar heus, hij was te moe, en het was te druk een zoel om anders van hem te vergen. En zij, pas twee jaren in Indië, begreep meer en meer het zich laten gaan in kleding, in lichaam, in ziel, nu zij iedere dag iets meer verloren van haar hollandse frisse bloed en haar westelse energie, nu ze wel toegaf dat men in Indië werkte als misschien in geen ander land, maar alleen werkte met dat doel voor ogen, positie, geld, ontslag, pensioen en terug, terug naar Europa. Wel waren er andere, geboren in Indië, nauwelijks in enkel jaar eens uit Indië weg geweest, die niets van holland wilde horen, die aanbaden hun land van zon. Zo wist zij waren de lusis en zo wist zij waren er andere, maar in haar kring van antenaren en planters was het bij iedereen hetzelfde levensdoel, positie, geld en dan weg, weg naar Europa. Iedereen rekende uit de jaren die hij nog zou werken moeten. Iedereen zag in de toekomst de illusie van de Europese rust. Een enkele, als van Oudeik, een enkele antenaar die misschien zijn werk lief had om zijn werk en omdat het harmoniëerde met zijn karakter, vreesde de toekomstige pensioentijd die dom vegeteren zou zijn. Maar van Oudeik was een uitzondering. De meeste diende en planten voor een latere rust. Haar man immers ook beulde zich af om als hij assistentresident was geworden, over enkele jaren zijn pensioenten nemen, beulde zich af voor zijn illusie van rust. Nu, zij voelde haar energie, haar ontsinken, met iedere druppelbloed die zij voelde, trager door haar matten, adere vloeien. En in deze eerste dagen van een natte moeson, nu de groten van het huis onophoudelijk waterde de dik klater in de stralen, die haar irriteerde met hun gekletter, dus zij zag bederven in vocht en schimmel al dat materiële dat zij met smaak om zich heen koos, als haar artestieke troost in Indië. Nu kwam zij in ene ontstemming van lusteloosheid en spleen als zij nog nimmer had doorgemaakt. Zij had niet genoeg aan haar kindje, te klein nog om iets van ziel voor haar te zijn. Haar man werkte, werkte altijd. Hij was voor haar een goede, lieve man, een brave man, een man van grote eenvoud, die zij misschien alleen om die eenvoud genomen had, om die kalme rust van zijn glim lachend, frisse blonder gezicht en de stoerheid van zijn brede schouders, na een paar opgewonde jonge romans van dwepe en misverstand en woordenbislingen van hoogsielen voelen, romans uit haar jonge meisjes tijd. In een eenvoudige man had zij, die niet rustig en eenvoudig was, de eenvoud en rust van haar leven gezocht. Maar zijn de kwaliteiten voldeedden haar niet. Vooral nu, langer in Indië en verslagen woordende in de strijd met het land dat haar een natuur niet sympathisch was, voldeedt zijn rustige liefde van echtgenoot haar niet. Zij begon zich ongelukkig te voelen. Zij was te veelzijdig vrouw om geheel haar geluk te kunnen vinden in haar kleine jongetje. Het vulde wel met zijn kleine zorgjes van nu en met de gedacht aan zijn de toekomst, een deel van haar leven. Zelfs uitbedacht een gehele theorie van opvoeding. Maar het vulde niet haar leven geheel. En een heimwee naar Holland omving haar, een heimwee naar haar ouders, een heimwee naar het mooie kunsthuis waar men altijd ontmoet scheelde schrijvers, toonkunstenaars, uitzondering van artistieke salon in Holland, waar een oogblik te samen kwamen, anders altijd in Holland geïsoleerde kunst-elementen. Als een vage verre droom trok het vision haar voorbij, terwijl zij hoorde naar de aankondigende donderingen der Bastens woelen lucht, terwijl zij uitkeek naar de watervloed die daarna neergroot. Hier had zij niets. Hier voelde zij zich misplaatst. Hier had zij in haar clubje van getrouwen die zich om haar verzamelde, omdat zij vrolijk was, niets van diepere sympathie, van inniger conversatie dan alleen met van Helderen, en met hem wilde zij voorzichtig zijn om hem geen illusies te geven. Alleen van Helderen. En zij dacht aan alle de andere mensen om erheen in Labouwangi. Ze dachten mensen, mensen van overal. En pessimistisch in deze dagen vond zij in alle het eigen wiste, het eigen ik erige, en het minder bemiddelijke het opgesloten in zichzelfen. Zij kon het zich nauwelijks uitdrukken afgeleid door de forse watermacht van de regen. Maar zij vond in ieder bewust en onbewuste dingen van onbemiddellijkheid. Ook in haar getrouwen, ook in haar man. In mannen, jonge vrouwen, jonge meisjes, jonge lui om haar heen. Ieder was zijn eigen ik. In niemand was het harmonisch voor zich en voor een ander. In die vond zij dit niet goed, in die dat hatelijk, die en die veroordeelde zij geheel. Het was een kritiek die haar trooseloos MW moedig maakte, want ze was tegen haar natuur in. Zij had garene lief. Ze leefde garene samen, spontaan, harmonisch met vele andere. Oorspronkelijk was er in haar een liefde voor de mensen en liefde voor de mensheid. Grote kwesties wekt haar emotie in haar. Maar al wat zij gevoelde vond geen weerklanck. Leeg en alleen vond zij zich in haar land, in stad en omgeving, waar alles en alles, grote dingen, kleine dingen, hinderde haar ziel, haar lichaam, haar karakter, haar natuur. Haar man werkte, haar kind verindigde al, haar piano was ontstemd. Zij stond op, probeerde de piano met lange ganaas die uit liepen in de foyerzauber van de Waalkuren. Maar de regen aaste sterker dan haar muziek opzong. Toen zij weer opstond, want hoper van luseloosheid, zag zij van helderen staan. Je laat me schrikken, zeiden zij. Mag ik blijven rijstafelen, vroeg hij. Ik ben thuis alleen. Ida is voor haar gemalari aan tozari en de kinderen zijn mee. Ze is gisteren gegaan. Het is een dure historie. Hoe ik dit een maand vol moet houden, weet ik niet. Laat de kinderen hier komen als zij een paar dagen zijn boven geweest. Is je dit geen last? Natuurlijk niet. Ik zal het Ida schrijven. Het is heus allerliefst van je. Je zou er mij zeker mee helpen. Zijn lachte nat. Ben je niet wel? Ik voel mij doodgaan, zeiden zij. Hoe men je? Ik voel mij iedere dag wat sterven. Waarom? Het is hier verschrikkelijk. We hebben na de regis verlangt. En nu zij er zijn, maken ze me dol. En ik weet het niet. Ik houd het hier niet meer uit. Waar? In Indië. Ik heb mij geleerd om in dit land het goede, het mooie te zien. Het was alles te vergeefs. Ik kan nu niet meer. Ga naar Holland, sprak hij zacht. Mijn ouders zouden me zeker gaan er terugzien. Voor mijn jongen zou het goed zijn, want iedere dag verleegd hij meer en meer zijn Hollands dat ik zo energiek begonnen was hem te leren. En praat hij maar leis of ergen nog signeosh. Maar mijn man kan ik hier niet alleen laten. Hij zou niets hebben zonder mij. Tenminste, dat geloof ik. Dat is nog zoiets als een illusie. Misschien is het niet zo. Maar als je ziek wordt. Ach, ik weet het niet. Er was ene ongewonen doodmoeheid in geheel haar wezen. Misschien overdrijf je. We gaan hij opgewekt. Kom. Misschien overdrijf je. Wat is er? Wat hindert je? Wat maakt je zo ongelukkig? Laat wij eens inventaris opmaken. Een inventaris van mijn ongelukkig. Mijn tuin is een moeras. Dries stoelen van mijn voorgallerij kraken uiteen. Witte mieren hebben mijn mooie Japanse matten opgegeten. Een nieuwe zijde Japan is onverklaarbaar met vochtplekken uitgeslagen. Een andere is lauter van de warmte, geloof. Gaan tot losse draadjes. Daarbij verschillende kleinere miseries van dinaard. Om met het troost heb ik mij gestort in de voorjoedsouwer. Mijn piano was vals. Ik geloof dat de kakkerlakker tussen de snaren rondwandelen. Hij lacht een beetje. We zijn idiot hier, bij westelingen in dit land. Waarom brengen we hier geheel de naastlip van onze dure beschaving die het hier toch niet uithoudt? Waarom wonen wij hier in een fris bamboohuisje, slaapen op een tikker, kleden ons in een kind panjang en schitsen kabaai met een slendang over de schouder en een bloem in het haar als jullie cultuur waarmee je rijk wilt worden. Dat is een westels idee. Dat mislukt op de dure. Al onze administratie, dat is vermoeiend in de warmte. Waarom als wij hier willen zijn, leven wij maar niet eenvoudig en planten wij padie en liven wij van niets. Je praat als een vrouw, lacht hij een beetje. Het is mogelijk, zeiden zij. Ik spreek zo half uit aardigheid, maar dat ik hier voel tegen mij in, tegen al mijn westerzijd, in een kracht die mij tegenwerkt, dat is zeker. Ik ben hier soms bang. Ik voel mij hier altijd op het punt overweldigd te worden. Ik weet niet waardoor, door iets uit de grond, door een macht in de natuur, door een geheim in de ziel van die zwarte mensen die ik niet ken. In de nachten vooral ben ik bang. Je bent nerveus, zeiden hij, deden. Misschien, sprak zijn mat terug, zien er dat hij haar niet begreep en te moe het verder te verklaren. Laat ons over iets anders spreken. Die tafeldans is toch vreemd. Ja, zeiden hij, verleden toen wij het deden met ons drieën, Ida, jij en ik. Het was zeker heel vreemd. Herinner je, je dien eerste keer, Adi de Luus, dat schijnt nu toch waar te zijn met mevrouw van Oudeik en de opstand, de tafel verspelde toen. Zou het niet onbewust onze suggestie zijn? Ik weet het niet, maar te denken dat wij alle eerlijk zijn en dat die tafel gaat tikken met ons praat volgens een alphabet? Ik zou het toch niet dik was doen, Eva. Nee, ik vind het onverklaarber. En toch verveelt het me al, zo wendt een mens aan alles onbegrijpelijke. Alles is onbegrijpelijk. Ja, en alles is banaal. Eva, zeiden hij, zacht, lachend, verwijtend. Ik geef de strijd helemaal op, ik zal maar kijken naar de regen en schommelen. Vroeger zag je het mooie in mijn land. In jouw land, dat je gaar naar morgen zou verlaten om naar de Parijs in toestelling te gaan? Ik heb nooit iets gezien. Je bent zo nederig vandaag. Ik ben treurig om jou. O toe, wees het niet. Speel nog wat. Hier, drink dan je bittertje, schenk je in. Ik zal spelen op mijn valse piano, die Eva harmonisch zal klinken met mijn ziel, ook in de war. Zij ging naar de middengalerij en speelde uit passival. Hij, voor, bleef zitten en luisterde. De regen, raasden neer, de tuin stond blank. Een heftige donderslag scheen de wereld uit één te doen kraken. De natuur was oppermachtig en in haar reuze openbaring waren er twee mensen in dit vochtige huis klein. Was zijn liefde niets, haar wee moet niets, en de mystieke muziek van de graal was als een kinderwijsje in de davorende muziek van die donderslag, waarmee het noodlot zelf, met grondelijke symbolen, scheen te varen over de in de zondvloed verdronkende mensen. Twee. De twee kinderen van Van Helderen, hun jongen en een meisje, zes en zeven, waren in huis bij Eva en Van Helderen zelf ook kwam geregeld één keer per dag eten. Hij sprak nooit meer over zijn inne gevoel als wil hij niet verstoren de streelende liefdelijkheid van hun iedere dag samen zijn. En zij nam het aan, dat hij iedere dag met haar samen was, onmachtig hem af te weeren. Hij was de enige man in haar omgeving met wie zij spreken en luiddenken kon, en hij was haar een troost in deze dagen van spleen. Ze begreep niet hoe zij zo geworden was, maar ze kwam langzame hand in een totale appartie, in een soort nihiliserend niets nodig vinden. Ze was nooit zo geweest. Haar natuur was van levendigheid en opgewektheid, van zoeken, het mooie en bewonderen, van poëzie en muziek en kunst, dingen die zij van klein kindje af, van haar kinderboeken af, om zich heen had gezien en gevoeld en besproken. In Indië was zij langzame hand alles gaan missen waar aan zij behoefte had. Een nihilisme om te zeggen waarvoor alles, waarvoor de wereld en de mensen en de bergen, waarvoor al dat kleine dwarrelen van leven, maakte zich wanhopig van haar meester. En als zij dan last van het sociale drijven in Europa, de grote sociale kwestie, in Indië, de opkomende kwestie daarindoos, dacht zij, waarom de wereld als de mens zo eeuwig dezelfde blijft, klein en leidend en neergedrukt in al de ellende van zijn menselijkheid. Ze zag niet het doel, de helft daar mensheid leed armoede en streed zich uit dat duisteren omhoog, na wat? De andere helft vegeteerde dom-suffende weg in het geld. Tussen beide was een trap van tinte, van de duisteren armoede tot de suffende rijkdom. Over ze heen regenboogde de eeuwige illusies, liefde, kunst, grote vraagtekens van recht en vrede en ideale toekomst. Zij vond het alles om niets, zij miste het doel, en zij dacht waarom dat alles zo en waarom de wereld en de arme mensen. Zij had zich nog nooit zo gevoeld, maar er was niet tegen te strijden. Langzaam, iedere dag, maakte Indië haar zo ziek van ziel. Frans van Helderen was haar enige troost. Deze jonge controleur die nooit geweest was in Europa, die geheel zijn opvoeding had gehad, de Betavia, zijn exames had gedaan, Blond, gedisigreerd, met zijn lenige hoffelijkheid, met zijn type van onzegbare vreemde nationaliteit, was om zijn een bijna exotische ontwikkeling dierbaar geworden aan haar vriendschap. Zij zeiden hem hoe zij die vriendschap heerlijk vond, en hij antwoorde niet meer met zijn liefde. Er was te veel liefst zo in hun verhouding. Er was in niets idealistisch, waraan zij beide behoefte hadden. In hun omgeving van gewoonheid glansde die vriendschap voor en uit als een heel exkieze glorie, waarop zij beide trots waren. Hij kwam veel, vooral nu zijn vrouw op Tussari was, en in de avondschemeringen wandelde zij naar de vuurtoren die aan zee stond als een kleine eifelkandelaber. Over die wandelingen werd veel gesproken, maar zij stoorde er zich niet aan. Op het fondement van de vuurtoren zetten zij zich, zagen uit naar de zee en luisterden het naar de verte. Prouwen, spookachtig met zeilen als nachtvogels, gleden in het kanaal met het zeurige zingen der vissers. Een weemoed van levensgelatenheid, van kleine wereld en kleine mensen, waarde om onder de sterre tintel luchten waar mystiek het zuidenkruis op diamante, of Turks half de maan soms horende. En boven die weemoed van zeur zingende vissers, vrak wankele prouwen van kleine mensen onderaan de kleine glimptoren, dreef een grondeloze immensiteit, luchten en eeuwen gelichten. En naar uit de immensiteit dreef het onzichtbare aan, als het boven menselijk goddelijke, waarin al het klein menselijke verzonk, versmolt. Waarom enige waarde te hechten aan het leven, als ik morgen misschien dood ben, dacht even, waarom al dat gewerwaren die drukte van mens als morgen misschien alles dood is? En zij zeiden het hem. Hij antwoordde dat in ieder leefde niet voor zich en zijn tijdstip van heden, maar voor alle en voor de toekomst. Maar zij, lachte bitter, haalde de schouders op, vond hem banaal, en ze vond er zelf ook banaal te denken zulke dingen die al zo dikkels waren gedacht. Maar toch, niet tegenstaan naar haar zelfkritiek, bleef haar drukke die obsessie van het nutteloze van leven als morgen alles kon dood zijn. En ene atom kleinte vernederde hen, hen beide, daar zittende, kijkende in de wijten van luchten en eeuwengelichten. Toch hadden zij liefde ogenblikken, waren ze in hun leven alles, want als zij niet te veel voelden hunne kleinte, spraken zij over boeken, muziek, kunst en over de grote hoge dingen van het leven. En zij voelde dat zij niet tegenstaande de leestrommel en de Italiaanse opera van Surabaya niet meer waren op de hoogte. Zij voelde de grote hoge dingen heel ver van hen, en een heimwee voor beide nu, zich niet meer zo klein te voelen, beving hen, naar Europa. Beide hadden zij garen weggewild, weg naar Europa toe, maar zij konden geen van beide. Het kleine dagelijkse leven hield haar gevangen. Toen, als vanzelf harmonie samen, spraken zij over wat siel en wezen was, en al het geheimzinnige ervan. Al het geheimzinnige. Zij voelde het aan de zee in de lucht, maar stil zochten zij het ook in de triplende poot van een tafel. Zij begrepen niet dat geest of siel zich kon openbaren door een tafel, waar zij ernstig de handen oplegden, en die door hun vliegen van dood tot leven weg. Maar als zij oplegden de handen, leefden de tafel, en zij moesten wel geloven. Volgens vreemd alfabet kwamen verwartikkelste letters die zij aftelden, en de tafel als bestuurd door een spotgeest had telkens neiging te plagen, het verwarren, plotseling ophouden en groften zij naar vel. Samen lazen zij boeken over spiritisme, en zij wisten niet of zij geloven zouden of niet. Het waren stille dagen van stille in tonigheid, in het regenruisende stadje. Hun leven met elkaar was als iets on eigenlijks, als een droom, die waasde door de regen heen. En het was even als hun plotseling ontwakken, toen, op een middag, zij buitenlopend in de vocht te gelaan, en wachtende op van helderen, van uitleek haar naderen zag. Ik was juist op weg naar u toe, mevrouwtje, sprak hij opgewonden. Ik wou u juist wat komen vragen, wil u mij weer eens helpen? Waarmee, resident? Maar zeg mij eerst, is u niet wel? U ziet dat tegenwoordig die goed uit. Het is niets ernstig, zijde zij, matlachend. Het zal wel weer overgaan. Waarmee kan ik u helpen, resident? Er moest iets gedaan worden, mevrouwtje, lief, en wij kunnen niet zonder u. Mijn vrouw zei vanmorgen ook, vraag het maar aan mevrouw Eldersma. En wat dan? U weet, mevrouw staat, van de overleden station, chef? De arme vrouw blijft achter met niets, alleen met haar vijf kinderen en enige beren. Heeft zich van kant gemaakt? Ja, het is heel treurig. En wij moeten haar helpen, er is veel geld daarvoor nodig. Lijsten laten rondgaan, dat zal niet veel geven. De mensen zijn vrijgeven genoeg, maar zij hebben de laatste tijd al zoveel geofferd. Met de ventie ver waren ze dol. Op het oogblik zal er niet veel te geven zijn met het einde van de maand, maar in het begin van de volgende maand begin januari, mevrouwtje, een comedievoorstelling van Thalia. Heel vlug, een paar aardige salonstukjes, en zonder omkosten. Een entree van 1.50, 2.50 misschien, en als u het op touw zet, is de zaal vol, komen ze van Surabaya. Daar moeten we mee helpen, niet warme vrouwtje. Maar resident zei Eva-moo, pas die tableau vivance, niet boos zijn, maar ik heb er geen lusten in altijd comedie te spelen. Jawel, jawel, het moet! Drong van Audeik opgewonden voor zijn plan, een beetje hoog aan. Zij werd kribber, zij hield van haar onafhankelijkheid, en vooral in deze dagen van spleen, was zij te mistrooster. In deze dagen van dron, voelde zij zich te vaasig, een dadelijk lief gevolg te geven aan dat verzoek van zijn gezag. Heus resident, ik weet deze keer niets, antwoorden zij kort. Waarom doet me vrouw van Audeik het niet zelf? Zij schrikte toen zij kribbig dat zijde. Naast haar lopende ontstelde hij en zijn gezicht betrok. De opgewonde vrolijke trek, de joviale lach om zijn dikke snor, was plotseling weg. Zij zag dat zij vreed was geweest in haar vroeging. En voor het eerst, plotseling, zag ze in dat hij, hoe voor liefd ook op zijn vrouw, niet goedkeurde haar zich onttrekken aan alles. Zij zag in dat hij er onder leed. Het was of dat licht voor haar werd, in zijn karakt. Zij zag het voor het eerst en duidelijk. Hij wist niet te antwoorden, zoekende naar zijn woorden zweeg hij. Toen zijde zij, aanhalig. Niek poos zijn resident, het was niet aardig van me. Ik weet wel dat me vrouw van Audeik die beslommeringen vervelend vindt. Ik neem zij haar garen uit haar handen. Ik zal alles doen wat u verlangt. Zenuwachtig had zij de tranen in de ogen. Hij zag haar glimlachend nu wat schuin onderzoekend aan. Wat is u toch nerveus? Maar ik wist wel dat u een goed hart had en mij niet zou laten zitten met mijn plan en die goede moeder staat zou willen helpen. Maar niet duur zijn mevrouwtje en geen onkosten, geen nieuwe decours. Alleen uw geest, uw talent, uw mooie dikstje van Frans of Hollands. Wat u wilt. Daar zijn we nu eenmaal trots op in Labouwangi. En al dat moois wat u ons kosteloos geeft, is geheel voldoende om de voorstelling te doen slagen. Maar wat is u nerveus, mevrouwtje? Waarom haalt u? Is u niet wel? Zeg mij, kan ik wat voor u doen? Mijn man niet zoveel werkgever resident, ik heb nooit iets aan hem. Hij maakte een gebaar van niet te helpen kunnen. Het is zo, het is vreselijk druk, gaf hij toe. Is dat de zaak? En mij het goede van Indië leren inzien, is het dan dat? En nog een heleboel meer. Heeft u heimwee? Bevalt Indië u niet langer, bevalt Labouwangi u niet meer? Waar wij u allen op de handen dragen, u oordeelt over Indië verkeerd. Proberen ze het goede in te zien. Ik heb het geprobeerd. Gaat het niet langer? Nee. U is de verstandig om niet het goede van dit land te zien. U heeft dat land te lief om onpartijdig te zijn, en ik kan ook niet onpartijdig zijn. Maar zeg mij de goede dingen. Waarmee zal ik beginnen? Het goede wat men kan doen als ambtenaar voor land en volk, en dat in voldaanheid terug slaat op onszelfen. Het heerlijke mooie werken voor dat land en dat volk, het vele en harde werken dat hier vol een leven vult. Ik spreek niet van al het bureauwerk van uw man die secretaris is, maar ik spreek hem later, als hij assistent-resident is. Hoe lang moet dat nog duren? Het ruimen materiele leven dan? Waar aan de witte mieren knagen? Dat is valst vernuften, vrouw. Wel mogelijk resident, alles is ontstemd in en om mij, mijn vernuft, mijn piano en mijn armaziel. De natuur dan? Ik voel mij er zo niets in, de natuur overweldigt me en eet me op. Uw eigen werking? Mijn werking, een van de goede dingen van Indië. Ja, ons materiele mensen van praktijk nu er dan eens te bezielen met uw geest. Resident, wat een complimentjes, is dat alles om de toneeluitvoering. En met die een geest goed te doen aan moederstaats. Zou ik geen goed kunnen doen in Europa? Zeer zeker, zeiden hij kort. Ga maar naar Europa, mijn vrouw. Wordt in Den Haag marlid van armenzorg met een blikje op uw deur en een riksdaalig. In de hoeveel tijd. Zij lachten. Nu wordt u onrechtvaardig. Ook in Holland wordt veel goed gedaan. Maar voor één ongelukkig doen wij wat u nu doen zal. Wordt dat ooit in Holland gedaan? En zeg mij niet dat hierdoor minder wordt armoeg leden. Dus? Dus is er hier veel goed voor u. Uw werking, het werken voor andere, materieel en moreel. Laat van helder niet te veel met uw dwepe, mevrouw. Hij is een charmante jongen, maar te literair is een maandelijkse controlereporten. Ik zie hem daar aankomen en ik moet weg. Dus ik reken op u. Geheel en al. Wanneer de eerste vergadering met de toneelbestuur en de dames. Morgenavond bij u, resident? Top, ik zal de lijst rond laten zenden. Wij moeten veel geld maken, mevrouw. Wij zullen ze helpen, moederstaats. Zijde zij zacht. Hij drukte harde hand, ging weg. Zij voelde zich week, zij wist niet waarom. De resident heeft me voor je gewaarschuwd, omdat je te literair was, plaagde zij van helderen. Zij zetten zich in de voorgalerij. De lucht brak open, een blank gordijn van regen daalde in rechte plooien van water. Een plaag van springhane sprong door de galerij. Een wolk van zeer kleine vliegjes ruiste in de wanthoeken als een eolische harp. Eva en van helderen legde de handen op het tafeltje en het hief met een ruk zijn poot op, terwijl de toren om hen heen zwarmde. Drie. Lijstiging rond, de toneelvoorstelling werd ingestudeerd na drie weken gespeeld en de toneelbestuur rijkte de resident een son van bijna 1500 gulden over voor moederstaats. Haare schulden werden betaald, voor haar een huisje gehuurd en haar gezet in een kleine modezaak waarvoor Eva schreef naar Parijs. Al de dames van Labuwangi deden moederstaats een bestelling en in nog geen maandtijds was de vrouw niet alleen voor een voldslage ondergang behoed, maar was haar leven geregeld, gingen haar kinderen weer naar school en had zij een aardige broodwinning. Dat alles was zo vlug en zonder ostentatie in z'n werk gegaan en gaf zo ruime giften op de lijsten, de dames bestelde zo gemakkelijk een japon of een hoed, die zij niet nodig hadden dat even verbaasd was. En zij moest zich bekennen dat het egoïste, het eigen ikkige, het minder beminnelijke dat zij zo dik wil, zag in hun sociale leven, omgang, conversatie in trieken, kwaadsprikkerij, ineens op de achtergrond was verdrongen door een solidair talent tot goed doen, een eenvoudig weg, omdat het moest, omdat het niet anders kon, omdat de vrouw geholpen moest worden. Door de beslommeringen voor de voorstelling gerukt uit haar spleen, opgewekt tot vlucht doen, waardeerde zij dit goed mooie in haar omgeving. En zij schreef er zo enthousiast over naar Holland dat haar ouders, voor wie Indie een gesloten boek was, glimlachten. Maar hoewel deze episode iets zacht, z'n week zijn waarderend zin haar had opgewekt, was het maar een episode. En was zij dezelfde toen de emotiorom voorbij was. En niet tegenstaande zij voelde om zich heen de afkeuring van Labouwangi, bleef zij doorgaan geheel haar leven te vinden in de vriendschap van Van Helderen. Want er was verder zo weinig. Het clubje van Getrouwen, dat zij met zoveel illusie om zich heen had verzameld, dat zij te denieren vroeg, maar voor haar huis altijd open was, wat was het eigenlijk? Zij vond de Doorn de Bruins en de Randstofs zo goed als onverschillige kennisen, maar niet meer als vrienden. Zij vermoedde dat mevrouw Doorn de Bruin false was, dokter Randstof was haar te burgerlijk te plat, zijn een vrouw een onbeduidende Duitse huisvrouw. Tafel lieten zij wel dansen, maar zij hadden schik in de inhebte stommigheden, de veiligheden van de spotgeest. Zij met Van Helderen vatten het hoog ernstig op, al vond zij die tafel eigenlijk toch komiek, en zo bleef er niemand over dan Van Helderen voor haar sympathie. Maar in haar bewondering was ze van oudehek gekomen. Zij had een potseling in zijn karakter gezien, en hoewel geheel verschillend van de artistieke bekoring die haar tot nog toe uitsluitend in karakter zat aangetrokken, zag zij de mooie lijn ook in deze man, die totaal niet artistiek was, die van kunst niet het minste idee had, maar die zoveel moois had in zijn invoudig mannelijke opvattingen van plichtbesef, en in de kant waarmee hij droeg de teleurstelling van zijn huiselijk leven. Want zij zag het, Eva, dat al aan bad hij zijn vrouw, hij Leonie niet goedkeurde in haar onverschilligheid omtrend al de belangen die zijn leven uitmaakte. Zag hij verder niets, was hij verder blind voor alles van de huiselijke kring, deze teleurstelling was zijn geheim en zijn leed, waarvoor hij niet blind was, in het diepst van zichzelf. En zij bewonderde hem, en haar bewondering was als een openbaring, dat kunst niet altijd het hoogste was in de dingen van het leven. Zij begreef plotseling dat de overdreven aanstellerij met kunst in onze tijd een ziekte was, waar aan zij zelf vergeleden had, en nog leed. Want wat was zij, wat deed zij, niets. Haar ouders, beide, waren grote kunstenaars, zuivere artiesten en hun huis als een tempel, en hun eenzijdigheid was te begrijpen en te vergeven. Maar zij, ze speelde vrij groep piano, dat was alles. Zij had wat ideeën, smaak, dat was alles. Maar in de tijd had zij met andere jonge meisjes gedweept, en zij herinnerde zich nu dat mallet dwepe, dat elkaar filosoferende brieven schrijven in een nagaapte moderne stijl met reminiscenties en kloos en gorten. Zo, in haar spleen, bracht toch haar pijnse haar verder, en ging evolutie door haar heen. Want het was in haar, het kind, haar ouders, bijna ongelooflijk dat zij niet altijd kunst het hoogste zou vinden. En daar was in haar dat spel en weerspel van zoeken en denken om te vinden haar weg. Nu zij zich geheel verloren had in hun land, vreemd aan haar natuur, tussen mensen op wie zij zonder het te laten merken neerzag. In haar land poged zij te vinden het goede, om het aan haar natuur eigen te maken en het te waarderen. Tussen de mensen was zij blij de die enkele te vinden voor haar sympathie en haar bewondering. Maar het goede bleef voor haar episode. De enkele mensen uitzondering, en trots al haar zoeken en denken, vond zij haar weg niet en bleef zij in haar ontstemming van vrouw, die te Europees te artistiek was, niet tegenstaande haar zelfkennis en kunstverlogening, om met welbehagen rustig te leven in een indische binnenstad, aan de zijde van haar inbureau werk verloren man, in een klimaat dat haar ziek maakte, een natuur die haar overweldigde, een omgeving antipathiek. En in de helderste ogenblikken van dit spel en weerspel was het duidelijke vrees, de vrees die zij van alles het helderst voelde, de vrees die zij aanvoelde donzen. Zij wist niet van waar, zij wist niet waarheen, maar weblend over haar hoofd, als met de suizende slayers van een noodlot, dat door de zoelen regenluchten streek. In deze ontstemmingen had zij haar clubje van getrouwen niet om zich verzameld, want zij zelf deed geen moeite en haar bekennissen begrepen haar te weinig om haar op te zoeken. Zij misten in haar de vrolijkheid die hen eerst had aangetrokken. Nu kwam de ijversucht en vijandelijkheid meer los en men sprak veel over haar. Zij was aanstellig, bedankt, eidel, trots, ze had pretenties van alle de eerste te willen zijn in de stad. Zij deed maar of zij residentsvrouw was en gaf rente aan iedereen. Eigenlijk toch was zij niet mooi, kleden zij zich onmogelijk, was haar huis onbegrijpelijk ingericht. En dan haar verhouding met van helderen, hun avondwandelingen bij de vuurtoren. Op dosari, in de kletschop van het kleine nauwe hotel, waar de gasten zich vervelen als zij geen uitstappjes doen en dus in hun nauwe voorgallerijtjes, bijna zitten in Alkanes Intimiteit, bloeren in Alkanes Kamertjes, luisteren aan de dunne beschotjes. Op dosari hoorde Ida ervan, en het was genoeg om in het indische vrouwtje op te wekken haar blanke nonna-instincten en plotsting zonder verklaring haar kinderen aan Eva te ontnemen. Van helderen, voor een paar dagen bovenkomende, vroeg zij een vrouwje van uitlegging. Vroeg haar waarom zij Eva beledigde, door zonder reden haar de kinderen te ontnemen en bij zich boven te nemen, waar zij de hotelrekening aanzienlijk vermeerderde. En Ida maakte een scène met luide woorden met zenuw toevallen, maar van het geheel hotelertje davelde, die iedereen de oren deed spitzen en als een waai in de wind het bobbelende geklets opsweepte tot de zee. En zonder verdere verklaring brak Ida met Eva. Eva trok zich terug. Tot in Surabaya, waar zij eens ging boodschappen doen, hoorden zij het lastere en leuteren en ze werd zo weven haar wereld en haar mensen, dat zij zich stil terugdrok in zichzelfen. Zij schreef van helderen niet meer te komen. Zij bezwoer hem zich met zijn vrouw te verzoenen. Zij ontving hem niet meer. En ze was nu geheel alleen. Zij voelde dat zij in geen stemming was om iets van troost te vinden bij wie ook van haar omgeving. Voor stemmingen als de haren was er in Indie geen sympathie en geen medebegrip. En daarom sloot zij zich op. Haar man werkte, maar zij wijden zich meer aan haar jongen. Zij dompelde zich geheel in de liefde voor haar kind. Zij trok zich terug in de liefde voor haar huis. Dat was nu het leven van nooit uitgaan, van nooit iemand zien, van nooit iemand spreken, van nooit andere muziek horen dan haar eigenen. Dat was nu de troost zoeken in haar huis, haar kind en haar lectuur. Dat was de vereenzelfiging waar toen zij na haar eerste illusie zijn energie hier gekomen was. Nu voelden zij altijd het Heimwena Europa, naar Holland, naar haar ouders, naar mensen van een artistiek ontwikkeling. En nu werd het de haat voor het land dat zij toch eerst had gezien overweldigend groot mooi met zijn koninklijke bergen en met het donzenden mysterie in natuur en in mens. Zij haden er die natuur en die mens en het mysterie maakte haar bang. Nu voelden zij haar leven met te denken aan haar kind. Haar jongen, de kleine Onno, was drie jaar. Zij zou hem leiden, een man van hem maken. Zodra hij geboren was, had zij de vage illusies gehad van haar zoon later een groot kunstenaar te zien. Het liefst een groot schrijver, wereld beroemd. Maar zij had geleerd zij der dientijd. Zij voelde dat kunst niet het hoogste, altijd is. Zij voelde dat er hoger dingen zijn, die zij in haar spleen, weliswaar, soms verlogende, maar die er toch waren, glans het groot. Die dingen waren om het woorden van toekomst. Die dingen waren vooral omvreden, recht en verbroedering. O, de grote verbroedering van wat arm was en rijk. Nu in haar eenzaamheid dacht zij er over als het hoogste ideaal waar haar gewerkt kon worden, zoals beeldhouwers werken aan een monument. Recht, vrede, zouden dan volgen. Maar het eerst moest de verbroedering benaderd worden en zij wilde dat haar zoon er aan arbeiden zou. Waar, in Europa, in Indië? Zij wist het niet. Zij zag dat niet voor zich. Zij zag het eerder in Europa dan in Indië. In Indië bleef voor alle haar een gedachte het onverklaarbare, het raadslachtige, het bange. Wat was dat toch vreemd? Zij was een vrouw voor idealen. Misschien was dit alleen simpel de verklaring voor wat zij voelden en vreesden. In Indië. Jij hebt geheel verkeerde indrukken omtrend Indië. Zij raam aan soms. Je ziet Indië helemaal verkeerd. Stil. Je denkt dat het hier stil is. Waarom zou ik zoveel te werken hebben in Indië als het stil was in Labuwangi? Honden de belangen van Europianen en Javanen behachten gewij. De cultuur is hier zo krachtig beoefend als maar kan. De bevolking neemt toe, neemt altijd toe. Vervallen, een kolonie waar zoveel omgaat. Dat zijn van die idioten ideeën van van helderen. Ideën van bespiegeling uit de lucht gegrepen en die jij nabespiegeld. Ik begrijp niet zoals je Indië ziet tegenwoordig. Er is een tijd geweest dat je oog had voor het mooie en interessante hier. Dat schijnt nu helemaal voorbij. Je moest eigenlijk maar naar Holland. Maar zij wist dat hij het heel eenzaam zou hebben. Daarom wilde zij niet gaan. Later, als hij jonge ouder was, dan moest zij gaan. Maar dan zou Elders maar zeker wel assistent-resident zijn geworden. Nu had hij nog 17 controleurs, secretarissen, boven zich. Dat was zoals zei dat jaren dat uitzien naar een ver verwijderde toekomst van promotie als het smachten naar een vatamogana. Resident worden, daar dacht hij zelfs niet aan. Assistent-resident een paar jaar en dan naar Holland met pensioen. Zij vond het een trooseloos bestaan, zich zo afbeulen voor Labouwangi. Zij leed Amalaria en haar meid Saïna pigite haar, macerende met lennige vingers haar pijnlijke leden. Saïna, het is als ik ziek ben te lastig dat je in de kampong woont. Verhuis vanavond nog hierheen met je vier kinderen. Saïna vond dat lastig. Veel Suza. Waarom? En zij verklaarde het, haar huisje was haar nagelaten door haar man. Zij was haar aangehecht, hoewel het heel bovallig was. Nu, in de regenmoeson, regende het dikwels in en dan kon zij niet koken en kregen de kinderen geen eten. Het later repareren ging moeilijk. Zij kreeg een ringet in de week van de Nyonja, 60 cent ging al op aan rijst, dan iedere dag een paar cent de vis, klapperolie, syrie, een paar cent de brandstof. Nee, het huisje repareren ging niet. Bij de Kanjing Nyonja zou zij het veel beter hebben, op het erf veel beter. Maar het zou Suza zijn, een bewoner voor het huisje te vinden, omdat het zo bovallig was. En de Nyonja wist dat geen huis in de kampong mocht leegstaan. Daar stond grote boete op. Zij bleef dus maar liever wonen in haar natthuisje. Snachts kon zij wel blijven waken bij de Nyonja, haar oudste dochtertje paste dan op de kleintjes. En onderworpen aan haar klein bestaan van kleine ellende liet Zainne haar leneige vinger sterkzacht, drukkend, glijden over de ziekenleden van haar meesteres. En Eva vond het troosterloos, dit leven van één direct staalder in de week, met vier kinderen, in een huisje waar het in de regende, zodat men er niet koken kon. Laat mij zorgen voor je tweede dochtertje, Zainne. Zij even op een andere dag. Zainne aarzelde, glimlachte. Zij had dat liever niet, maar durfde het niet zeggen. Ja wel, dronk even aan. Laat ze hier komen. Je ziet haar de hele dag. Ze slaapt onder de hoede van Koki. Ik kleed haar aan en zij heeft niets te doen dan te zorgen dat mijn slaapkamer netjes is. Jij kunt haar dat dan leren. Zo, jongen nog. Ja, pas tien jaar. Ja wel, dronk even aan. Laat zij je nu zo helpen. Hoe heet ze? Mina, ja? Mina? Nee, zei Eva. Zo heet al de Jait. We zullen een andere naam voor haar vinden. Zaina bracht het kindje, heel verlegen, een streepje bedak op het voorhoofd. En Eva kleed haar netjes aan. Het was een heel mooi kindje, zacht, donzig, bruin en liefjes in haar frisse kleertjes. Ze stapelde al zorgzaamde sarongs in de klerenkast en legde ergeurige witte bloemen tussen. De bloemen moesten iedere dag verwisseld worden met frisse. Uit een aardigheid, omdat zij zo aardig met die bloemetjes deed, noemde Eva haar melati. Een paar dagen daarna herkte Zaina neer bij haar jonja. Wat is zo Zaina? Of het kindje maar weer terug mocht naar het natte huisje in de kampel. Waarom, vroeg Eva verbaasd, heeft je kindje het hiernaat niet goed? Ja, dat wel, maar het kindje hield maar meer van het huisje, zei Zaina verlegen. De jonja was heel lief, maar de kleine Mina hield meer van het huisje. Eva was boos en liet het kindje gaan, met de nieuwe kleertjes die Zaina heel eenvoudig weg meenam. Waarom mocht het kind niet blijven? Vroeg Eva aan de Lattakokkie. De kokkie dors het eerst niet zeggen. Kom, waarom niet kokkie? Drong Eva aan. Omdat de kanjeng het meisje melati had genoemd, met name van bloemen en vruchten werden, alleen genoemd, de dansmeisjes legde de kokkie als geheimzinnig uit. Maar waarom heeft Zaina mij dat niet gezegd, vroeg Eva, verbolgen? Dat wist ik immers volstrek niet. Verlegen, zei de kokkie veronschuldigend. Minta amponia. Het waren kleine voorvallen, zo in haar dagelijks leven van huisvrouw. Annek doodte in haar huishouding, maar zij werd er bitter om, omdat zij erin voelde een scheiding die altijd bestond tussen haar en de mensen en dingen van Indië. Zij kenden het land niet, zij zouden mensen nooit kennen. En de kleine teleurslijing in de episode vulde haar met evenveel bitterheid als de groter der illegies had gedaan, omdat haar leven in de iedere dag terugkeerende kleinigheden van haar huishouding zelf er kleiner werd en kleiner. Einde van hoofdstuk 5 van de stille kracht van Louis Coupérez. Voorgelezen en opgenomen in Rotterdam op 14 februari 2013 door Karola Jansen. Pargaaf 1, 2 en 3 van hoofdstuk 6 van de stille kracht. Dit is een LibriVox opname, vrij van oorteursrechten. Opgenomen door Karola Jansen. De stille kracht van Louis Coupérez, 6 de hoofdstuk Pargaaf 1. Dikwils waren de morgens fris, reingewassen door de overvloedige regens. En in de jonge zonneschein daar eerst de ochtend uren doomde uit de aarde op een teder waas, een blauwe uitwisseling van iedere te scherpe lijn en kleur, zodat de lange laan met haar villahuizen en dichte tuinen zich gehuifde in het bekoorlijke en vaga van een droomlaan. De droompillaren eilopreizenden als een visioen van zuilekanten. De daklijnen zich veredelenden in haar onduidelijkheid. De tinten daar bomen en siluetten daar louverkruinen zich lauterunde in zachte pasteldoezelingen van waazig roze en waaziger blauw, met een enkele heldere schijn van ochtendgeel en perpere vertestreep van dageraad. En overheel dit krieken douden een frisheid als een sprenkelbad dat in sprenkeldruppels eilopfonteinden uit die gedrenkte grond en terugparelde in de kinderlijke zachtheid van de allereerste zonnestralen. Dan was het of iedere morgen de aarde in haar wereld begon voor de eerste maal en of de mensen niet anders zouden zijn dan pas geschapen in een jeugd van naiviteit en paradijs onwetendheid. Maar de illusie van dit ochtendkrieken duurde maar een enkel oog omdik. Nauwelijks enkele minuten, de zon, hoger stijgende ontgloeide uit haar waas van maagdelijkheid. De zon bralde op en stak uit haar trosse oriool van primende stralen, groot neer haar brandende goudschijn, gode trots de heerse haar ogenblik van dien dag, want de wolken tasten zich al te samen, kwamen grouw aangevaren als strijd hoorde van donkere geesten, aanspokende en blauwig diep zwart en dik zwaar loodgrijs en overwonnen de zon, en verpletterde dan de aarde onder blanke stortvallen van regen. En de avondschemering, grouw en haastig zakkende het ene vloers over het andere, was als een overstelpende droevenis van aarde, natuur en leven, waarin zij vergaten die seconden van paradijs in de morgen. De witte regen ruiste neer als een alles verdrinkende weemoedsmart. De weg, de tuinen dropen, en dronken de waterval tot zij als moerasplassen en overstroming schemerde in de duisterende avond. Een spookkele mist wademde op als met het beweeg van lome geestwaarden die zweefde over de plassen en de killenhuizen klein verlicht met hun walmende lampen waarom wolken van insecten zwarmden. Overal neerstervend met verzengde vleugels vulden zich met een killere melancholie. Een schaduende angstigheid voor het aandreigende buiten, voor de almachtige wolken hoorde, voor het grenzeloze groot dat met windvlagen aanruiste uit het verre, verre onbekende, hemelgroot uitspanselwijd, waar tegen de opene huizen als niet beveiligd schenen. Waarin de mensen klein waren en nietig met al hun beschaving en wetenschap en ziele emotie, klein als vriemelende insecten, onbeduintend, overgegeven aan het spel der van verre aanwaaiende reuze mysteries. Leonie van Audeik in de half-verlichte achtergalerij van het residenciehuis praten met Theo met zachte stem en Oeriep hurkte bij haar neer. Het is onzin, Oeriep, zei de zee vreevelig. Heus niet kan jengen, het is geen onzin, zei de meid, ik hoor ze iedere avond. Waar, vroeg Theo, in de waringin van het achtererf, hoog in de hoogste takken. Het zijn loaks, zei de Theo. Het zijn geen loaks, Toan, heel te meidvol. Massa, Oeriep zou niet weten hoe loaks mouwen. Kriaow, kriaow doen ze dit, maar wij iedere nacht nu horen, dat zijn de Pontianax. Het zijn de kleine kindertjes die huilen in de bomen, de zielen van de kleine kindertjes die huilen in de bomen. Het is de wind, Oeriep. Massa kan jeng, Oeriep zou de wind niet kunnen horen. Booo, witte wind en dan bewegen de takken. Maar dit zijn de kleine kindertjes die krönen in de hoogste twijgjes. En de takken bewegen dan niet, alles is dan doodstil. Dit is de Tjelaka kan jeng. En waarom zou het Tjelaka zijn? Oeriep weten we maar durf niet te zeggen, ten toezal de kan jeng boos zijn. Kom, Oeriep, zeg het nu. Het is om de kan jeng Toan, de Toan resident. Waarom? Verleden met de Pasarmalam op de Alona Lone en de Pasarmalam voor de Orang Blanda in de Cabon Cotta. Nu, wat toen? Toen was de dag niet goed uitgereken volgens de Pentangans. Het was een ongelukkige dag en met de nieuwe put... Nu, wat met de nieuwe put? Toen is er geen Cedaka gegeven. Niemand gebruikt ook de nieuwe put. Iedereen haalt water uit de oude put. Ook al is het water niet goed, want uit de nieuwe put reist de vrouw met het bloedende gat in de borst. En Nonah Dottie... Wat? Nonah Dottie heeft hem zien lopen. De Witte Haji. Dat is niet de goede Haji, de Witte Haji. Dat is een spook. Twee mal heeft de Nonah hem gezien. Op Pajaram en hier. Hoor kan Jeng? Wat? Hoort u niet? In de hoogste twijgen kermen de kinder ziltjes. Het waait nu niet op het ogenblik. Hoor. Hoor. Dat zei geen Luwaks. Kriao, kriao, doen de Luwaks als ze krol zijn. Dat? Dat zijn de ziltjes. Ze luisterde de alle drie. Merktuiglijk drukte Leonie zich dichter aan tegen Theo. Zij zag doodsbleek. De ruime achtergalerij met de altijd gedekte tafel... ...strekte zich lang uit in het sombere licht van een enkele petroleum hanglamp. De plassige achtertuin schemerde natig op uit de nacht de Waringins. Tikkelde in de vondruppels... ...maar onbewogen in onderdringbare fluvelige lovere massa's. En een onverklaarbaar nauwelukswaarneembaar kreun... ...als een zacht geheim van gekwelde kleine zienen... ...zeurde hoog boven als in de lucht... ...als in de heel hoge takkerde bomen. Nu was het een korte kreeg... ...dan was het een steunen als van een ziek kindje... ...dan was het zacht snikken als van gemartelde meisjes. Wat voor beesten zouden dat zijn, zei Theo? Zijn het vogels of insecten? Het rekerm en gesnik was heel duidelijk. Leonie zag spierwit en ze trielde over haar lichaam. Wees toch niet bang, zei Theo. Het zijn natuurlijk beesten. Maar hij zelf was kruidwit van angst... ...en toen zij alkander in de ogen zagen... ...begreep zij dat ook hij bang was. Zij klemden zijn armpersten zich tegen hem aan. De meid heurkte diep, nederig, in één... ...als duldende alle noodlot van onverklaarbare geheimzinnigheid. Zij zou niet ontvluchten... ...maar in de ogen daar blanker was als één denkbeeld... ...een denkbeeld om te vluchten. Plotsling, zij beide, de stiefmoeder, de stiefzoon... ...die bracht de schande over het huis... ...waren zij bang als met ene bangigheid... ...bang als voor een straf. Zij spraken niet, zij zedden alkander niet... ...zij bleven tegen elkaar aan... ...begrijpende alkanders beven... ...zij beide blanken kinderen van de indische grond van geheim... ...die van hunne kinderjaar af hadden geatemd... ...te geheimzinnige lucht van Java. Onbewust hadden gehoord... ...het vaag aandondzende mysterie... ...als een muziek van gewoonheid... ...een muziek die zij niet hadden geteld... ...als of het een mysteriegewoonheid was. Toen zij zo stonden en bevenden en zagen alkander aan... ...stakten wind op... ...en voerden mee het geheimder zieltjes... ...en voerden de zieltjes mee... ...de takken bewogen woest door elkaar... ...en nieuwe regen viel neer... ...een huiverende kilheid woeien aan... ...vulden het huis... ...een tochtslag woeien de lamp uit... ...en in de donker bleven zij nog een ogenblik... ...zij, trots de openheid en galerij... ...bijna in de arm van haar zoon en haar minnaar... ...de meid duikende aan hun voeten... ...maar toch maakten zij zich los uit zijn arm... ...maakten zij zich los uit die zwarte beklemming... ...van duisternis en angst... ...waardoor ruizelde de regen... ...huiver kil woeien de wind... ...en zij wankelden naar binnen... ...op het punt in zwijm te vallen. Theo, Oeriep volgde haar... ...die middengalerij was verlicht... ...het kantoor van van Oudeikstand open... ...hij werkte... ...besluiterloos bleef Leonies staan... ...met Theo... ...niet weten de wat te doen... ...de meid, privilend verdween... ...toen was het dat zij hoorde zuizen... ...en een kleine ronde steen... ...vloog door de galerij viel ergens neer... ...zij gaf een gil... ...en achter het schutsel dat het kantoor... ...waar van Oudeik aan zijn schrijftafel zat... ...schijden van de galerij... ...storten zij zich alle voorzichtigheid kwijt... ...opnieuw in Theo's armen... ...zij ziddelde tegen elkaar borst aan... ...van Oudeik had haar gehoord... ...hij stond op... ...want van achter het schut... ...zijn ogen knipte als moe van werken... ...Leonie, Theo hadden zich hersteld... ...wat is er, Leonie? ...niet... ...zijden zij niet durven te zeggen... ...niet van de zieltjes, niet van de steen... ...bank voor de straf die dreigde... ...zij, Theo, stonden als schuldige... ...bij de spierwit en bevend... ...van Oudeik, nog bij zijn werk, zag niets... ...niet, herhaalde zij... ...de mattenstuk en... ...en ik struikelde bijna... ...maar ik wou je wat zeggen Otto... ...haar stem trilde, maar hij hoorde het niet... ...blind voor haar, doven haar... ...nu hij nog als verdiepte zijn stukken was... ...wat dan? ...Oerrip heeft mij doen raden... ...dat de bediende garen een sedeke hadden... ...omdat er een nieuwe put op het erf gebouwd is... ...die put, die al twee maanden oud is... ...zeg, gebruiken er het water niet van? ...waarom niet? ...ze zijn bij geloofig weetje... ...ze willen het water niet gebruiken... ...voor de sedeke gegeven is... ...dat had dan dadelijk moeten gebeuren... ...waarom hebben ze het mij niet dadelijk... ...door cario laten vragen... ...ik denk niet aan Leonie en uit mezelf... ...maar ik had ze toen de sedeke wel gegeven... ...de put is al twee maanden oud... ...het zou toch wel goed zijn... ...zij Theo Pappen, u weet zelf hoe javane zijn... ...ze zullen de put niet gebruiken... ...als ze geen sedeke gekregen hebben... ...nee, een zijde van ouderijk onwillig... ...schuddende het hoofd... ...nu een sedeke te geven... ...heeft niet de minste betekenis... ...ik had het garen gedaan, maar nu... ...naar twee maanden is het onzin... ...ze hadden het dan maar dadelijk moeten vragen... ...toe Otto, smijkt de Leonie... ...ik zou de sedeke maar geven... ...mama heeft het oerrip al zo half beloofd... ...tronk Theo zacht aan... ...zij stonden... ...bevende voor hem... ...spierwit als meekelingen... ...maar in hem afgetop... ...denkende aan zijn stukken... ...was een starre onwill... ...al kon hij zelf zijn vrouw iets weigeren... ...nee, Leonie... ...zaar hij daar beslist... ...en je moet nooit iets beloven waar je niet zeker van bent... ...en wenden zich af... ...ging het schutsel om... ...de stiefzoon... ...langzaam doeloos gingen zij vandaar... ...naar de voorgallerij... ...waar een vochtige duizel is... ...dreef tussen de aanzienlijk opgaande pilaren... ...door de plassende tuin... ...zagen zij een witte gedaan te komen... ...zij schrikten... ...bang nu voor alles... ...met iedere siloet... ...denkende aan de straf... ...die hun in vreemdheid zou gebeuren... ...zolang zij bleven in het ouderlijk huis... ...waar zij schanden overal hadden gebracht... ...en zei de Sidderen... ...dat zij bij Eva Eldersma was geweest... ...in waarheid... ...had zij gewondend met Audi de Luce... ...en ze hadden voor de regel geschuld in de kampon... ...zelfs heel bleek... ...zij Sidderne... ...maar Leonie en Theo zagen het niet... ...in de duistere voorgallerij... ...even als zij zelf niet zag... ...dat haar een stiefmoeder bleek was... ...dat Theo bleek was... ...zij Sidderne zo... ...omdat zij in de tuin... ...maar in de duistere voorgallerij... ...waar zij zwijgen dicht naast elkaar... ...als in raadloosheid... ...zag Sidd haar stiefmoeder en haar broer... ...voelde zij ineens... ...zij wist niet waarom... ...dat het geen brutale javaan was geweest. Zij zetten zich bij hen... ...zwijgend... ...zij zagen uit... ...naar de donkere vochtere tuin... ...waarover de weide nacht aanzweefde... ...als met de reuze vleermuizenwieken... ...en in de woordeloze melancholie... ...de woude schremering zeefde... ...tussen de blankende pilaren van statigheid... ...voelde zij zich alle drie... ...dor die alleen... ...maar stiefmoeder en stiefzoom samen... ...stervensbang en verpletterd... ...om het vreemde dat gebeuren ging. Twee. En trots hunne angst... ...zochten zij elkaar desten vaker... ...zich voelende samen verbonden... ...door een nu onbreekbare samenvoeging... ...desmiddag sloop hij in haar kamer... ...en trots hunne angst... ...en zicht bij elkaar. Het moet onzin zijn... Leonie, vluisterde hij. Ja, maar wat is het dan? Vluisterde zei terug. Ik heb toch het kerm gehoord... ...en de steen horen zuizen door de lucht. En dan... ...wat? Als het iets is, stel dat het iets is... ...dat wij niet verklaren kunnen. Maar ik geloof er niet aan. Maar ik nog minder, maar alleen... ...wat? Dan... ...dan wat? Dan is het... ...niet om ons, vluisterde hij bijna onhoorbaar. Oeriep zei het in maar zelf... ...dan is het om papa. Ach, maar het is te dwaas. Ik geloof ook niet aan in onzin. Het kermen, dat is van beesten. En die steen... ...moet gehoord zijn door een ellendeling... ...een van de bediende, een vent die ze aanstelt... ...of is omgekocht. Omgekocht door wie? De regent. Ach, Theo. Oeriep zei, het gekerm kwam aan... ...van de kaboekbaten. Wat meen je? En dat zij vandaar uit papa plagen wilden. Plagen? Omdat de regent van Nagjiba was ontslagen. Zij oeriep dat? Nee, dat zij ze niet. Dat zeg ik. Oeriep zei dat de regent toverkracht had. Dat is natuurlijk onzin. Die girl is een lammerling. En dat is de mocht om papa te treiteren. Maar... ...papa merkte niets van. Nee, we moeten het hem ook niet zeggen. Dat is het beste, we moeten het neeren. En de witte hudgie Theo, die... ...dor die twee maanden gezien heeft... ...en als ze bij van heldere tafel laten dansen... ...ziet ieder hem ook. Ach, natuurlijk ook een handlanger... ...van de regent. Ja, dat zal het wel zijn. Maar het is toch ellendig Theo. Mijn Theo, ik ben bang. Voor die een onzin, kom. Als het iets is Theo... ...dan is het niet om ons. Hij lachte. Ach wat, om ons. Het is voor de gekhouderij van de regent. Wij moesten niet meer samen komen. Jawel, ik hou van je. Ik ben dol op je. Hij zoende haar razend. En zij waren beide bang. Maar hij plageerde. Kom Leonie, wees niet zo bijgelovig. Als kind vertelde mijn wabomei... ...zij fluisterde aan zijn oor een verhaal. Hij werd bleek. Ach, wat een onzin Leonie. Er zijn vreemde dingen hier in Indië. Als ze wat begraven van je... ...een zakdoek of een stukje haar... ...dan kunnen ze... ...met alleen bezweringen... ...maken dat je ziek wordt... ...en wegkwijnt en sterft... ...zonder dat één dokter vermoed wat de ziekte is. Dat is onzin. Dat is heel zwaar. Ik wist niet dat je zo bijgelovig was. Ik heb er vroeger nooit aan gedacht. Ik denk er nu eerst aan... ...de laatste tijd. Theo, zou er iets zijn? Er is niets... ...dan elkaar te zoenen. Nee Theo, wees stil. Doe niet. Ik ben bang. Het is al laat. Het wordt zo goudonkel. Papa is al op Theo. Ga nu weg Theo, door het boet waar. Ik wil gewoon mijn bad nemen. Ik ben tegenwoordig bang als het donker wordt. Met die regens is er geen schemering. Verleden had ik geen licht in de badkamer laten brengen. En toen was het er al zo donker. Om half zes. En twee campreds vloegen er rond. Ik was zo bang dat ze in mijn haar zouden vast gaan zitten. Stil. Is dat papa? Nee, dat is Doddy. Die speelt met haar kakken toe. Ga nu weg Theo. Hij ging door het boet waar, wandelde de tuin in. Zij stond op, sloeg een kimono om over de sarong die zijn maar losgeknopt onder de armedroeg en riep oer riep. Bawabarangmandi. Kanjeng. Waar ben je oer riep? Hier kanjeng. Waar was je? Hier, voor uw tuinder kanjeng. Ik wachtte, zei de mei het, met betekenis menende dat zij wachten tot Theo weg was. Is de kanjeng toe al al op? Suda, heeft al gebaat kanjeng. Breng dan mijn badgoed. Steek het lampje aan in de badkamer. Verleden was het lampenglas er gebroken en het lampje niet gevuld. De kanjengbade vroeg ook nooit met licht. Oer riep, is er vanmiddag iets gebeurd? Nee, alles was calm. Maar ach, als de avond valt alle bediende zijn bankanjeng, de kockie wil niet meer blijven. Ach, wat een sousa. Oer riep, beloof haar 5 gulden, present als zij blijft. Ook de Spanish bankanjeng. Ach, wat een sousa. Zo veel sousagen kent, oer riep. Nee, kanjeng, ik heb altijd mijn leven zo goed kunnen regelen, maar dit zijn dingen. Apelbolleboot kanjeng, die dingen machtiger dan de mens. Zouden het heusgeen Luwak zijn en een kerel die gooit met stenen? Masa kanjeng. Nu, breng maar mijn badgoed, vergeet niet het lichtje op te steken. De meid ging. En de lampen waren nog niet ontstoken. In de voorgallerij, alleen, dronk van oude ik thee, liggende op een rietenstoel, in nachtbroek en kabai. In de tuin hoopte zich de dikke schade op als waarde van onstofelijk flueel die die zwart neervielen uit de bomen. Toe kan lampoen, riep leonie. Kanjeng, steek toch de lampen op, waarom begin je zo laat, steek het eerst op de lampen, de lampen, waarom begin je zo laat, steek het eerst op de lamp in mijn slaapkamer. Zij ging naar de badkamer. Langs de langen rijden goedangs en bediende kamers die de achtertuin afsloten ging zij. Zij zag op naar de Waringins van Wins Hoogste takken zij volledig gehoord had het gekerm der zeeltjes. De takken bewogen niet. Geen adem van winds zuizelde. De lucht was beklemmend zwoel van dreigende onweerregen, regen te zwaar om te vallen. De lampen op de lampen ontstak oeriep het lichtje. Heb je alles gebracht, oeriep? Zija kanjeng. Heb je niet vergeten de grote vlakom met de witte ayarwangi? Innie Appa kanjeng. Nu, dan is het goed. Geef mij voortaan toch een fijne handdoek voor mijn gezicht. Ik zeg je altijd een fijne handdoek te geven. Ik hou niet van die grove. Ik zal er even een halen. Nee, nee, blijf hier. Je moet door een toekombeesie de sleutels hier laten nazien. We kunnen de badkamer niet sluiten. Dat is toch te gek als er logees zijn? Ik zal er morgen aan denken. Vergeet het niet. Zij sloten deur. De meid heurkte neer voor de gesloten deur geduldig, leidzaam, onder de kleine en de grote dingen van het leven, alleen kennende trouw aan haar meesteres, die haar mooie sarums gaf en zoveel voorschot als zij wilde. In de badkamer schemende het kleine nickle lampje aan de wand over het groene gemarmen van de natte gevloer, over het water dat boordevol stond in het gemetzelde vierkante bassin. Ik zal smiddags maar vroeger baden, dacht Leonie. Zij ontdeed zich van Kimono en Sarong en naakt, zag ze even in de spiegel, haar siluet, van melkige molligheid, de rondingen van de vrouw van veel liefde. Het blonden haar goudde zich en een parelglans droop van haar schouders over haar hals en verschuidde de weg tussen haar kleine rondeborsten. Zij hief haar haren op, zich bewonderend, bestuderend of een rimpel zich ploiden, aanvoelende of hard haar vlees was. Haar ene heup welfde zich daar zij steunde op het ene been en een lange lijn van blank aangelegde golfing boodste streelend langsdij en knie, vloeiende weg bij de vreef van haar voet. Maar zij schriekte op in die studie van bewondering, zij wilde zich haasten. Snel vroeng zij haar haren samen en vreef zij zich in met een schuim van zeep en neemende de kayong stortte zij het water over zich uit. In lange vlakke stralen viel het zwaar van haar neer en als marmer glansde zij, gepoleist op schouders, porst en heupen in het licht van het kleine lampje. Nog meer wilde zij zich haasten, opziende naar het venster of de kamperets weer binnen zouden vliegen. Ja, zij zou voortaan zich toch vroeg op aarde, buiten was het al nacht. Zij droogde zich schielijk in een ruwe handdoek. Zij vreef zich even vlug met de witte zalf die oeriep altijd bereiden, haar tovermiddel van jeugd, lenigheid, harde blankheid. Op dit ogenblik zag zij op haar dij een klein rood spatje. Zij lette er niet op, denkend aan iets in het water, een blaadje, een dood insect. Zij vreef het af, maar zich vrijvend zag zij op haar borst twee, drie, grotere spatjes, donker veel miljoen. Zij werd plotseling koud, niet wetend, niet begrijpend. Weer vreef zij zich af en zij nam de handdoek, waar de spatjes al achterlieten iets viesigs als van dik bloed. Een rilling huiverde over haar van hoofd tot voeten en plotseling zag zij, uit de hoeken van de kamer, hoe en van waar zag zij niet, kwamen de spatjes aan, eerst klein, nu groter als uitgespogen door een kwijlende seriemond. Sterfenskoud gaf zij een geel. De spatten, dikker, werden vol, als perpre kwasters uitgespogen tegen haar aan. Haar lichaam was vuilbezoedeld met een groeselig rinnende rood. Een spat sloeg neer op haar rug, op het groenige wit van de vloer vlakkelde, de smerige spuselen, dreven zij uit in het nog niet wegelopen water. In het basin bezoedelde zij het water ook en smolte viesig uiteen. Zij zag heel rood, vuilbezoedeld als onteer, door een schande van vies ver miljoen, dat onzichtbare serikelen van uit de hoeken de kamer samenschrapten en spogen naar haar toe, mikkend in haar haren, op haar ogen, op haar borst, op haar onderbuik. Ze gaf geel op geel, heel krankzinnig van het vreemde gebeuren. Zij stortte op de deur, wilde ze openen, maar er haperde iets aan de kruk. Want het slot was niet gesloten, de grendel was er niet voor. In haar rug voelden zij herhaaldelijk spugen en van haar billen droop het rood. Zij geelde om oeriep en zij hoorde de meid aan de andere zijde de deur buiten trekken en duwen. Eindelijk gaf de deur toe en radeloos gek, dol, krankzinnig naakt, bezoedeld storten zij in de armen van haar meid. De bediende liep het toe. Uit de achtergalderij zag zij aanlopen van Oudeik, Theo, Doddy. In haar uiterste krankzinnigheid, wijte ogen gesperkt, schaamde zij zich niet om haar naaktijd, maar om haar bezoedeling. De meid had de kimona ook bezoedeld, gegrepen van de kruk der deur en sloeg ze haar meesteres om. Blijf weg, gilden zij radeloos, kom niet dichter, kruiste zij gek. Oeriep, oeriep, breng mij naar het zwembad, een lamp, een lamp in het zwembad. Wat is er, Leonie? Zij wilde niet zeggen. Ik heb getapt, op een pad, schilden zij uit, ik ben bang voor schurfd. Kom niet dichter, ik ben naakt, blijf weg, blijf weg, een lamp, een lamp, een lamp, dan toch in het zwembad. Nee, of zo, blijf weg, blijven jullie allemaal weg, ik ben naakt, blijf weg, baba, lamp. Door elkaar liepen de bediende. Eén bracht een lamp in het zwembad. Oeriep, oeriep, zij klampte zich aan de meid. Zij hebben mij bespogen met Siri, zij hebben mij bespogen met Siri. Zij hebben mij bespogen met Siri, zij hebben mij bespogen met Siri. Stil kan Jeng, kom mee in het zwembad. Was mij oeriep, oeriep, in mijn haren, in mijn ogen, oh god, ik proef het in mijn mond. Zij snekte radeloos los, de meid sleepte haar mee. Oeriep, zie, eerst brexa, of ze ook spuren in het zwembad. De meid trot binnen, rillende. Er is niets, kan Jeng. Gauw dan, baat mij, was mij oeriep. Zij weerp de kimono af, haar mooi lichaam in het licht van de lamp werd zichtbaar als met vies bloedbezoedelt. Oeriep, was mij, nee, haar geen zeep, het water alleen, laat me niet alleen. Oeriep, was mij dan toch hier, verbrand de kimono, oeriep. Zij dook in het zwembad, zij zwom, radeloos rond. De meid half naakt, dook mede, wies haar. Gauw, oeriep, gauw, alleen maar het allervelste. Ik ben bang, straks, straks spuren zij hier. In de kamer, oeriep, nu, nu overwas, in de kamer, oeriep. Roep dat er niemand mag zijn in de tuin, ik wil de kimono niet meer om. Gauw, oeriep, roep, ik wil weg van hier. De meid riep door de tuin in het javaans. Leonie druipend, steeg uit het water en naakt nat, elde zij langs de bediende kamers. De meid achter haar aan. In huis kwam van oude ik, krankzinnig van ongerustheid, lopen haar toe. Weg, Otto, laat maar alleen, ik ben het naakt, gilde zij. En zij storten zich in haar kamer en oeriep binnen, sloot zij alle deuren. In de tuin kropen de bediende bij elkaar, onder het afdaptegalerij vlakbij het huis. Zacht rommelde de donder en stil begonnen te regenen. Drie. Leonie, ziek een paar dagen van zenuwkoorts, bleef in bed. In Labuwangi sprak men erover dat het spookte in het residenciehuis. Op de wekelijkse bijeenkomsten in de stadstuin, als de muziek speelde, als de kinderen en jongelij op de opensteende dansvloer danste, waren de fluisterende gesprekken aan de tafeltjes over het vreemde gebeuren in het residenciehuis. Dr. Randzoff werd erna gevraagd, maar hij wist alleen te vertellen wat de resident hem verteld had, wat mevrouw van oude ik hem zelf had verteld. Haar schrik in de badkamer voor een kolossale pad, waarop zij getrapt had, gestruikeld was. Door de bediende echter wist men meer, maar als de een vertelde over het gooiën met steen, uit spuwen met sirie, lachte de ander en noemde het praatjes van Baboes. Zo bleef ene onzekerheid hangen. In de courante van Surabaya tot Batavia toe verschenen echter korte vreemde berichten die niet duidelijk waren, maar veel te radegraven. Van oude ik zelf verspak erover met niemand, niet met zijn vrouw, niet met zijn kinderen, met de ambtenaren niet en niet met de bediende. Maar eens kwam hij doodspleek uit de badkamer, met dolle, grote ogen. Hij ging echter rustig naar binnen, beheerste zich en niemand merkte iets. Toen sprak hij met de chef de politie. Aan het residencieer vergrenzde een oud kerkhof. Nacht en dag werd dit nu bewaakt, en bewaakte achtermuur van de badkamer. De badkamer zelf werd echter niet meer gebruikt en membade zich in de logierbadkamers. Zodra mevrouw van oude ik hersteld was, ging zij eet naar Surabaya, logeren bij kennissen. Zij keerde niet meer terug. Zij had de oriep langzamerhand zonder ostentatie, zonder van oude ik erover te spreken, alle harenkleren in laten pakken en allerlei kleinigheden waaraan zij gehecht was. De ene koffer naar de andere werd haar gezonden. Toen van oude ik eens bij toeval in haar slaapkamer kwam, vond hij die op de meubelsna leeg. In haar boedwaar was ook allerlei verdwenen. Zij had niet gemerkt het senden der koffers, maar nu begreep hij dat zij niet weer zou komen. Hij schreef zijn eerst volgende receptie af. Het was december en voor de kerstvakantie zouden uit Batavia, Rene en Rikus komen voor een week of 10 dagen, maar hij schreef de jongens af. Toen werd Doddy te logeren gevraagd op Pacharam bij de familie De Luusse. Hoewel hij uit zijn instinct van volbloed hollander niet hield van de De Luus, gaf hij toe. Hij hield daar van Doddy. Zij zou het er vrolijker hebben dan op Labuwangi. Dat zijn dochter niet verindice zou, was een ideaal dat hij op gaf. Plotsling ook ging Theo weg, door Leonies invloed in Surabaya op grote mannen van de handel ineens zeer voordelig geplaatst bij een kantoor van export en import. Nu, in zijn grote huis, was van oude ik alleen. Daar de kockie en de spinnware weggelopen vroegen eldersma en Eva hem steeds te eten bij hen, maar hij zei nee. Bij hen aan tafel sprak hij nooit over zijn huis en er werd nooit over gesproken. Over wat hij in het geheim met eldersma sprak, als secretaris, met Van Helderen sprak, als controleur Cotta, spraken deze beiden ook nooit, als zwijgende onder een amtsgeheim. De chef der politie, die anders iedere dag kort zijn rapport deed, dat niets bijzonders was voorgevallen of dat er een brand was geweest of een man was verwond, de deuren van het kantoor werden dan gesloten op dat de oppassers buiten niet luisteren zouden. Langzamerhand liepen alle bediende weg, tokken zij snachts stilletjes weg met hun families en huisraad en in ene vuile leegte bleven hun woningen achter. Zij bleven zelfs niet in de residencie. Van oude ik liet hen gaan. Hij behield alleen Kario en de oppassers en de gestraften iedere dag verzorgde de tuin. Zo van buiten bleef het huis schijnbaar onveranderd. Maar van binnen, waar niets werd verzorgd, lag het stof dik op de meubels, aat de witte mieren de matten op, sloeg een schimmel en vocht vlekken uit. De resident ging er nooit door, bewoonde alleen zijn slaapkamer en kantoor. Op zijn gezicht was een sombereid gekomen als een bitter, stilswijgende verdwijverling. Nou gezetterd dan ooit was hij op zijn werk. Straffer spoorde hij zijn ambtenaren als dacht hij aan niets dan aan de belangen van Labouwangi. In zijn positie van isolement had hij geen vriend en hij zocht er geen. Hij droeg alles alleen, alleen op zijn schouders, op zijn rug, die kromde onder ene naderende oudheid. Droeg hij het zware gewicht van zijn huis dat verging. Zijn huiselijkheid die verongelukte in het vreemde gebeuren, dat hij niet uit kon vinden trots zijn politie, zijn wachters, zijn persoonlijke wakingen, trots zijn stille spionnen. Hij vond niets uit, men zeiden hem niets. Niemand pracht iets aan het licht. En het vreemde gebeuren ging voort. Een grote steen vernieelde een spiegel. Hij liet kalm, opruimen, de scherven. Zijn natuur was niet om te geloven aan de bovennatuurlijkheid en gebeurlijkheden en hij geloven er ook niet. Dat hij niet vond te schuldigen en de verklaring, de feiten maakte hem stil razend, maar hij geloven er niet. Hij geloven er niet als hij zijn bed bezoedelt vond en Cario aan zijn voeten hem bezwoord dat hij niet wist hoe. Hij geloven er niet als het glas dat hij opnam, brak in hele kleine scherfjes. Hij geloven er niet als hij boven zich hoorde aanhouden stampen met een plagere gehamer. Maar zijn bed was bezoedelt. Zijn glas brak, het gehamer was een feit. Hij onderzocht de feiten nauw gezet als hij een strafzaak had onderzocht. En niets kwam aan het licht. Kalm bleef hij in zijn verhouding met Europese en Javaanse ambtenaren en met de regent. Niemand merkte iets aan hem en trots avonds werkte hij door aan zijn schrijftafel terwijl het stamt en het hamerde en in de tuin de nacht als betover tonste. Buiten op de trap kroopte de oppasses bij elkaar. Luisterde zij, fluisterde zij. Schuw omkijkend naar hun heer die schreef een fronds van werkaandacht tussen zijn brouwen. Zou hij het niet horen? Jawel, hij is toch niet doof? Hij moet het horen. Hij denkt het te kunnen uitvinden met jaggas. Er komen soldaten van naak Jiva. Van naak Jiva? Ja, hij vertrouwt niet de jaggas. Hij heeft geschreven aan de toe aan panjor. Om soldaten? Ja, er komen soldaten. Zie, een fronze zijn wenkbrouwen. Hij werkt maar door. Ik ben bang, ik zou nooit durven blijven als het niet moest. Zolang hij er is, durf ik blijven. Ja, hij is dapper. Hij is flink. Hij is een dapper man. Hij begrijpt het niet. Nee, hij weet niet wat het is. Hij denkt dat het ratten zijn. Ja, hij heeft boven onder het dak laten zoeken naar ratten. Die Hollanders weten niet. Nee, ze begrijpen niet. Hij roekt veel. Ja, wel twaalf sigaren per dag. Hij drink niet veel. Nee, al eens avonds een whisky soda. Zo straks zal hij hem vragen. Niemand is bij hem gebleven. Nee, de anderen hebben begrepen en zijn alle weg. Later gaat hij naar bed. Ja, hij werkt veel. Hij slaapt toch nooit snachts, alleen smiddags. Zie hem fronzen. Hij werkt maar door. Oppas. Daar roept hij. Kan jeng. Kan jeng. De ene oppas er stond op om de drank te halen. Hij had alles vlakbij in het logeergebouw om niet in huis boven te komen. Dichterschoven de andere bijeen en vervluisterde door. De maan drong door de wolken en verlichte de tuin in de waterplas als met een vochtige mist van betovering. Doodstil. De ene oppas er had de drankbaarheid boodheurkend aan. Zet hier neer, zeiden van Audeik. De oppas er zette het glas op de schrijftafel en kroop weg. De andere oppasers vluisterde. Oppas, riep van Audeik na een ogenblik. Kan jeng. Wat heb je geschonken in dit glas? De man beefde. Kroop weg aan van Audeik's voeten. Kan jeng, het is geen vergif. Bij mijn leven, bij mijn dood. Ik kan het niet helpen, kan jeng. Traap mij, dood mij. Ik kan het niet helpen, kan jeng. Het glas zag ook ergeel. Haal mij in andere glas en schenk hierin. De oppas er ging. Rillende. De andere zaten dicht bij elkaar, voelende elkanders lichaam door het bezweeten laker daar uniformen lacherig, spottend als een slechte vee uit haar wolken. Haar een vochtige doodstille betovering zilverde over de weide tuin. In de verte uit de achtertuin kermde op een kreet als van een kind dat werd geworcht. Einde van de eerste drie paragraven van hoofd succes van de stille kracht van Louis Coupérez. Voorg lezen en opgenomen in Rotterdam op 16 februari 2013 door Karola Jansen www.karolajansen.nl Paragraaf 4 en 5 van hoofd succes van de stille kracht. Dit is een LibriVox opname vrij van auteursrechten. Opgenomen door Karola Jansen de stille kracht van Louis Coupérez Paragraaf 4 En, mevrouwtje, hoe gaat het? Hoe gaat het met de spleen? Bevalt Indieu wat beter vandaag? Zijn woorden klonken Eva Joviyaal toe terwijl ze hem komen zacht door de tuin bij achter om te komen dineren. Er was in zijn toon niets anders dan de Joviyaale begroeting van de man die hard gewerkt heeft aan zijn schrijftafel en nu blij is een lieve, mooie vrouw te zien aan wie het tafel hij zo straks zal zitten. Zij verwonderde zich, zij bewonderde hem. Er was in hem niets van iemand die de gehele dag in een verlaten huis getrijderd werd door onbegrijpelijk en vreemd gebeuren. Nauwluks was er een wolk van troefgeestigheid over zijn brede voorhoofd. Nauwluks een zorg in zijn evenkromer brede rug en de Joviyaale trek om zijn dikke snor lachte er als altijd. Eldersma trot nader en in zijn goed in zijn handdruk was als een stille vrijmetselaarij van samen weten een vertrouwelijkheid die Eva riet. En van Audeck dronk zijn biddertje, gewoon weg. Sprak over een brief van zijn vrouw die vermoedelijk naar Batavia zou gaan. Zijde dat René en Rikus in de prijar logeerde bij hun vriend op een koffieland. Waarom zij alle niet waren om hem heen, waarom hij geheel verlaten was van huisgezin en bediende, hij sprak er niet over. In de intimiteit van hun kring waar hij nu iedere dag twee mal kwam eten had hij er nooit over gesproken. En hoewel Eva er niet naar vroeg maakte het haar in hoge mate zenuwachtig. Zo vlakbij, bij het spookhuis welke spilaren zij overdag kon schemeren zien in de verte door het lover daarbomen voelde zij iedere dag zich zenuwachtiger. Tegen hele dag om haar heen fluisterde de bediende. Spiede zij schuw in de richting van de bespokte residinian. Desnacht niet kunnen de slapen hoorde zij zelf of zij iets vreemds voornam. Het kermen van de kindertjes. Te overvol van geluid was de indische nacht om haar niet redel te doen op haar bed. Door het imperatieve brullen der forsen om regen, om regen, om altijd meer regen nog, het aanhoudend gekwaak met eentonige brulkeel hoorde zij rond over duizenden geluiden die haar hielden uit de slaap. Er doorheen sloegen de tokkees de gekkoos als uurwerken hun slagen als vreemde uren van geheimzinnigheid. De gehele dag dacht zij haar aan. Ook eldersmaar sprak er niet van, maar als zij van oudeck zag komen aan haar rijstafel, aan haar diner, moest zij klemmen de lippen om hem niets te vragen. En het gesprek liep over allerlei, maar nooit over het vreemde gebeuren. Naar de rijstafel liep van oudeck weer even over. Naar diner, om 10 uur zag zij de resident weer verdwijnen in tuinschaduwen die spookte. Met een rustige tred iedere avond ging hij terug door de betoverde nacht naar zijn verlaten en ellendig huis. Waarvoor zijn kantoor, de oppasser en cario dichtgeheurkt zaten tegen elkaar en werkte hij voor zijn schrijftafel nog laat. En hij klaagde nooit. Hij onderzocht nauwkeurig toch geheel de kotta, maar niets kwam aan het licht. Alles bleef gebeuren in en mevrouwtje, hoe bevalt inder je u vanavond? Het was een beetje altijd dezelfde aardigheid, maar zij bewonderde iedere dag zijn toon. Een moed, een sterkte van zelfvertrouwen en zekerheid van zijn eigen weten, een geloof aan wat hij zeker wist klonk metaalheil uit zijn stem. Er was hoe ramsalig hij zich voelen moest hij de man van het huiselijk innigen en een mandig koelen praktijk in een huis door de zijnen verlaten en vol onverklaarbaar gebeuren geen zweem van verdwijfeling en nisslachtigheid in zijn volhardende mannelijke eenvoud. Hij ging zijn gang, hij deed zijn werk nou gezetterd dan ooit, hij onderzocht. En aan Eva Stafel had hij altijd een opgewekt gesprek met elders maar zo over zaken en even door over promotie over de politiek in Indië en de nieuwe Mani om vanuit Holland Indië te laten regeren door leken die van toe te nog blazen wisten. En levenig praat hij en zonder zich op te schroeven, rustig weg, gezellig tot Eva hem bewonderde iedere dag meer en meer. Maar haar sensitieve vrouw werd het een nerveuse obsessie en eens, avonds even een paar passen meegaande met hem vroeg ze hem. Of het niet verschrikkelijk was of hij het huis niet kon verlaten of hij niet op tournee kon gaan voor lange, lange tijd. Zij zag zijn gezicht bewolken maar toch vriendelijk antwoorden hij dat het zo erg niet was. Al was het onverklaarbaar en dat hij zich sterk maakte dat gegoogel wel uit te vinden. En hij voegde erbij dat hij eigenlijk moest op tournee maar dat hij niet ging om niet te schijn te hebben te vluchten. Toen drukte hij haar vluchtigde hand zijde haar zich niet nerveus te maken en daar maar niet meer over te denken te praten. Dit laatste klonk als een minzaam gebot. Zij drukte zijn hand weer, tranen haar ogen en zij zag hem gaan met zijn kalmen flinke pas en verdwijnen in de nacht van zijn tuin waardoor het brullend geroep der forsen om regen de betovering wel om moest donzen. Toen rilden zij daar zo te staan en spoeden zich naar huis en zij vond haar huis haar ruimenhuis klein en zo open en beschermingloos voor de inmense indische nacht die van overal binnen kon komen. Maar zij was niet de enige die onder de indruk was van het geheimzinnige gebeuren. Over geheel labuwangi drukt hij het neer met zijn onverklaarbaarheid die zo streed tegen het feitelijke van iedere dag. In ieder huis werd er overgesproken al was het ook fluisterend om de kinderen niet bank te maken en de bediende niet laat te merken dat men onder de indruk was van het javaanse gegoogel zoals de resident hetzelfde genoemd had. En in angst en somberheid deed de mensen ziek worden van zenuwachtig spieden en luisteren in de van geluid over volle nachten en badem de dik donse grouw neer over de stad die zich dieper scheen te verschuilen in het loven van haar tuinen en gedurende de vochtige avondschemeringen geheel wegdoek in een dof zwijgende gelatenheid en bukken onder het mysterie. Toen dacht van Audeik sterke maatregelen te nemen. Hij schreef de mayorcommandant van het garnizoen te Nakajawi te komen met een kapitein, een parluitenans, een compagnie soldaten. Aavond dineerde de officieren met de residenten van Helderen bij Eldersma. Ze haasten het mal af en Eva aan het hek van de tuin zag en allergaan. De resident, de secretaris, de controleur, te samen met de vier officieren de donkere tuin van het spookhuis in. Het residentieer werd afgezet, het huis omsingeld het kerkhofterrein bewaakt en de mannen, alle, gingen de badkamer in. Zij bleven er de gehele nacht en de gehele nacht bleven afgezet om het zingeld erf en huis. Tegen vijf uur kwamen zij eruit en namen dadelijk, gezamenlijk een zwembad. Over wat hun gebeurd was, spraken zij niet, maar hun nacht was verschrikkelijk geweest. Nog de volgende morgen werd de badkamer omvergehaald. Alle hadden zij van Audeik beloofd niet over de nacht te spreken en Eldersma wilde aan Eva niet zeggen, van Helderen niets aan Ida. Ook de officieren in Nagajawi zwegen. Zij zeiden alleen dat de nacht in de badkamer te onwaarschijnlijk was geweest, dat men hun woorden zou geloven. Eindelijk liet één der jongen luitenans zich iets van zijn avontuur ontvallen en een verhaal van Syrië Spurge steenwerpen van een vloer die aard beefde terwijl zij hem het stokken en sabels op hadden geslagen en dan nog van iets onzegbaars afgrijsselijks dat in het badwater was gebeurd deed de ronde. Zij maakte er iets bij. Toen het verhaal van Audeik bereikte herkende er nauwelijks in de verschrikkelijke nacht die ook zonder fantasie verschrikkelijk genoeg was geweest. Eldersma had intussen opgemaakt het rapport van hun gezamenlijk waken en zij ondertekende alle het onwaarschijnlijk verhaal. Het rapport bracht van Audeik persoonlijk naar Batavia en rijkte het over aan de Goeveneur generaal. Sedert berustde het in de geheimen archieven de gerigering. De Goeveneur generaal reed van Audeik aan voor korte tijd met verlof naar Holland te gaan. Hem verzekerende dat dit verlof geen invloed zou uitoefenen op zijn reed spoedig de verwachte promotie tot resident eerste klasse. Hij weigende deze gunst en ging terug naar Labuwangi. De enige concessie die hij zich deed was dat hij zijn intrek bij Eldersma nam tot het residentiehuis gereinigd zou zijn. Maar van de vlaggestok op het residentieerf bleef waar je de vlag. Terug van Batavia ontmoeten van Audeik om dienstzaken dik was de regent scenario en in zijn omgang met de regent bleef de resident correct en streng. Toen had hij in kort gesprek eerst met de regent en daarna met zijn moeder de radeaio Pangeran. Deze beide gesprekken duurde niet langer dan 20 minuten, maar het scheen dat die weinige woorden van groot en dreigend gewicht waren geweest. Want het vreemde gebeuren hield op. Toen alles onder toezicht van Eva in huis gereinigd en hersteld was de regent van Audeik Leonie terug te keren omdat hij met de 1e januari een groot bal wilde geven. Desmorgens recepierde de resident alle zijne Europese en Javaanse ambtenaren. Desavonds, in de van licht gloeiende galerijen, stroomde de gasten binnen uit de gehele residentie, nog licht huiverig en nieuwsgierig en instinctmatig rondkijkende om zich heen en naar boven. En terwijl de champagne rondging, dan van Audeik zelf een kelk regent met een opzettelijke inbreuk op etiketten. En hij zeide met een mengeling van dreigende ernst en goedmoedegescherts deze woorden die men overal opving en herhaalde, die men gedurende maanden door de gehele residentie herhalen zou. Drink gerust, regent. Ik verzeker u op mijn woord van eer dat er geen glazen meer in mijn huisselen breeken dan alleen door toevall en onvoorzichtigheid. Hij kon zo spreken, want hij wist dat hij, deze keer, de stille kracht was te krachtig geweest. Alleen door zijn eenvoudige moed van Antenaar, Hollander en Man. Maar in de blik van de regent toen hij dronk, schemerde toch heel licht ironisch op. Dat al had de stille kracht niet gezegervierd, deze keer, ze toch raadsel zou blijven en onverklaarbaar altijd voor het kortziende oog van die westerlingen. Vijf. La Buwanghi herleefde. Als één stemmer kwam en overeen ze over het vreemde, met mensen van buitenaf, omdat het ongeloof in deze zaak zo vergeefelijk was en men in La Buwanghi geloofde. En de Binnenlandse stad, na de mystieke druk waaronder ze gedurende die onvergetelijke weken had neergedoken, herleefde als om alle obsessie van zich te schudden. Veest volgde naar feest, bal na bal, comedie naar concert. Iedereen zette open zijn huis om feest te vieren en vrolijk te zijn en gewone natuurlijkheid te vinden na de ongelooflijke nachtmerrie. Mensen, zo gewone aan het natuurlijk en begrijplijke leven, aan het breedruimen materieelen van Indië, aan goede tafel, koele dranken, brede bedden, ruime huizen, aan geld verdienen en geld verteren, aan alles wat de lijfswelust is van de westerling in het oosten, zulke mensen herademden en schudden af van zich de nachtmerrie en schudden af van zich het geloof aan vreemde gebeurlijkheden. Werd daar nu nog over gesproken, dan was het onbegrijpelijk gegoogel, noemen men het de resident algemeen zona. Gegoogel van de regent. Want wat hij er de hand in gehad had, was zeker. Dat de resident hem gedreigd had met een verschrikkelijke dreiging, hem en zijn moeder, als hij niet zou ophouden het vreemde gebeuren, was zeker. Dat daarna de orde in het gewone levenweer was hersteld, was zeker. Gegoogel dus. Men schaamde zich nu om zijn geloof en om zijn angst en dat men gehuiverd had voor wat mystiek had geschenen en alleen knap gegoogel was. En men haar ademde en wilde vrolijk zijn en feest volgde naar feest. Leonie in die roes vergat haar ergenis dat van oudeik haar had teruggeroepen. En ook zij wilde vergeten die ver- miljoenenbezoedeling van haar lichaam. Maar iets van de angst bleef in haar over. Zij baden desmiddags nu vroeg, al om half 5 in de nieuw gebouwde badkamer. Haar tweede bad was haar altijd iets verhuiverigs. En nu Theo geplaatst was in Surabaya maakte zij zich los van hem. Uit angst ook. Zij kon zich niet losmaken van de gedachte dat de betovering met een straf had gedreigd hem beide, moeder en zoon, die schande brachten over het ouderlijk huis. In wat romantisch was in haar perverse verbeelding en haar roze fantasie volgeruubijntjes, cupidootjes, gaf deze gedachte, haar ingegeven door haar schrik, een tegeliefkoze tragische tint, om niet te blijven koesteren, trots alles wat Theo zeiden. Zij wilde niet meer, en het maakte hem razend omdat hij dol op haar was, omdat hij niet kon vergeten de infame wellust in haar armen. Maar standvastig bleef zij weigen, en zijde hem haar angst en zijde dat zij zeker was dat het weer zou gaan spoken als zij Elkander lief hadden. Hij, de vrouw van zijn vader. Hij werd rood, razend ophouden, de enkele zondag die hij doorbracht in Labuwangi, razend om haar niet willen, haar en uw aangenomen moedelijkheid, en razend omdat hij wist dat zij Adi de Luce veel zag, dat zij veel op patiarram logeerde. Op de feesten dansde Adi met haar. Op de concerten hing hij over haar stoel, in de geïnprofiseerde residenceloge. Wel was hij haar niet trouw, want het was niet in zijn natuur één enkele vrouw te beminnen. Hij beminne wijd en zijd. Maar toch, hij was haar zo trouw als hem mogelijk was. Zij voelde voor hem een langdurig passie dan zij ooit nog gevoeld had, en deze passie wekt haar op uit haar gewone passieve onverschilligheid. Dikwels in gezelschap, vervelend saai, troonende in de glans van haar blanke schoonheid als een glimlachend idol, de loomheid haar indische jaren langzaam aan, vloeiende in haar bloed tot haar bewegingen hadden gekregen die onverschillige luidheid voor alles wat niet was liefkozing en liefde. Haar stem, er trage accent in ieder woord dat geen passie woord was, metamorfoseerden zij zich onder die vlam die van adi over haar uitging tot een jongere vrouw levendiger in gezelschap vrolijker, gevlijt door de voortdurende hulde van die jongeman waarop alle meisjes dol waren. En het was haar een genoot zich zo veel mogelijk meester te maken van hem, tot spijt van al die meisjes, tot spijt van Doddy vooral. In haar passie had zij tevens het slechte plezier te plagen, enkel voor de dieren ervan. Het gaf haar een exkiesgenot. Het maakte, voor het eerst misschien, want ze was altijd zeer voorzichtig geweest, haar man Jaloers, Theo Jaloers Doddy Jaloers. Zij maakte alle jonge vrouwen en meisjes Jaloers en daar stond zij bovenin alle, als vrouw van de resident, had zij in overwicht bovenin alle. Was zij dan om een avond te ver gegaan, dan had zij er genoegen in met een glimlach met hun woord terug te winnen in hun allergenegenheid en haar behaagzucht in verloren had. En het was vreemd, maar dit lukte haar. Zodra men haar zag, zodra zij sprak, glimlachten en bemindelijk wilden zijn, won zij alles terug, vergaf men haar alles. Zelfs Eva liet ze gewinnen door de vreemde bekoring van deze vrouw die niet geestig was, niet intelligent, nauwelijks wat vrolijker werd en gewekt uit haar vervelende saaiheid en die alleen won door de lijnen van haar lichaam, de vorm van haar gelaat, de blik van haar vreemde ogen, rustig en toch vol verborgen passie en die zich bewust was al haar bekoring, omdat zij van kind af aan er de invloed van had opgemerkt. Met haar onverschilligheid was die bekoring haar kracht. Al wat noodlot was geen op haar af te stuiten, want het had met een vreemde magie haar wel aangesweemd, tot zij dacht dat een straf op haar neer zou dalen, maar het was afgedreven verder. Alleen de waarschuwing nam zij aan. Theo wilde zij niet meer, en moedelijk deed zij voort haar met hem. Het maakte hem razend, vooral op deze feest nu zij er jonger was, vrolijker en verleidelijker. Zijn passie voor haar begon om te slaan, in een haat. Hij haate haar nu, met al zijn instinct van blonde kleurling, die hij eigenlijk was, trots zijn blanke tint. Want hij was het kind van zijn moeder meer dan de zoon van zijn vader. Oh, hij haate haar nu, want zijn een vrees voor de straf had hij maar gevoeld een blik, en hij, hij was nu alles vergeten. En zijn gedachte was haar kwaad te doen. Hoe, hij wist het nog niet, maar haar kwaad te doen, opdat zij pijn zou hebben en leed. Dat te overdenken gaf een satanische zonbereid in zijn kleine, troubele ziel. Hoewel hij er niet over dacht, voelde hij onbewust dat zij als onkwetsbaar was. Voelde hij zelfs dat hij in zich pochten op die onkwetsbaarheid, en dat ze haar iedere dag brutaler maakte, onverschilliger. Ieder ogenblik logeerde zij op patjaram, onder het eerste het beste voorwensel. De anonieme brieven die van oudeck nog dik was haar voorlegde, ontroerde haar niet meer. Ze raakte aan ze gewoon. Zonder een enkel woord schaf zij hem weer terug. Een enkele keer zelfs vergat zij ze, liet zij ze slingeren in de achtergalerij. Eens las Theo ze door. Hij wist niet in welke plotslingen helderheid, maar plotsling meende hij te herkennen enkele letters, enkele letters die strepen. Hij herinnerde zich in de kampung bij patjaram het huisje, half bambu, half petroleumplank, waar hij sea oudeck had opgezocht met adidelussen, en er met een arabier haastig bij eengeschove papieren. Hij herinnerde zich vaag op een snipper op de grond diezelfde letters die strepen. Het ging vagen bliksem snel door z'n hoofd, maar het was niets dan een bliksemstraal. In zijn somber kleine ziel was niets dan doffe haat en trouble berekening. Maar hij was niet verstandig genoeg die berekening uit te spinnen. Hij haate zijn vader uit instinct en antipatie. Zijn moeder omdat zij een nonna was. Zijn stiefmoeder omdat zij hem niet meer wilde. Hij haate Adi, hij haate Doddy erbij op de koop toe. Haate de wereld omdat hij erin werken moest. Hij haate iedere betrekking. Hij haate nu zijn kantoor op Surabaya. Maar hij was te lui en te weinig helder om kwaad te kunnen doen. Hij vond niet uit en ook bedacht zijn vader kwaad te doen, Adi en Leonie. Het was alles in hem vaag, troebel, ontevreden, onduidelijk. Zijne begeert was geld en een mooie vrouw. Verder was er niets in hem dan zijn stompe, zonbereid en ontevredenheid van dikke, blondes signau. En onmachtig donkerden zijn gedachten voort. Tot nog toe had Doddy altijd veel van Leonie gehouden, instinctmatig. Maar nu kon zij het zich niet meer ontkennen. Zodat dat toeval was, mama en Adi altijd zoekenden elkaar in dezelfde glimlach van aantrekking, en de een trekken de ander aan van het ene einde der zaal naar het andere als onweerstaanbaar, dat was geen toeval. En ook zij, ze haaten mama nu, mama met haar mooie kant, haar soeverrene, onverschilligheid. Haare eigen natuur van drift, van passie, kwam in botsing met die andere natuur van melkblanke creole loomheid die zich eerst nu, laat, om de laudere goedgunstigheid van het noodlot geheel dors laten slepen zonder voorbehoud. Zij haaten mama, en het gevolg van die haat waren Sainis. Sainis van nerveuse drift, opgillende de drift van Doddy tegen de tergende kanten van mama's onverschilligheid, over allerlei klein verschil van mening. Over een visite, een ritje te paard in Japan, over een sambal die de een lekker vond de ander niet. Leonie had er plezier in Doddy te plagen, in om het plezier van plagen. Dan wilde Doddy uithouden aan papa's borst, maar van Oudeik gaf hij geen gelijk en zei dat zij voor mama meer eerbied moest hebben. Maar eens, toen hij Doddy terwijl zij troos bij hem zoeken kwam, perispunt sprak over haar wandelingen met Addy, gilden zij op dat mama zelf op Addy verliefd was. Van Oudeik, boos, joeg haar de kamer uit. Maar het kwam alles te veel met elkaar over één, de anonime brieven, de nieuwe behaagsucht van zijn vrouw door die's beschuldiging en wat hij zelf had opgemerkt op de laatste partijen om hem niet te laten nadenken en toppen zelfs. En nu hij hier eenmaal over topde en nadacht, flitste plotselingen herinneringen als korte weerlichte door hem heen, van een onverwacht bezoek, van een deur die gesloten was, van een portiere die bewoog, van een gefluisd woord en een schuw afgebroken blik. Hij combineerde dat alles hij herinnerde zich diezelfde subtiele herinneringen in verband met anderen van vroeger heel plotseling. Het werkte eensklapp zijn jaloezie, de jaloezie van de man op de vrouw die hij lief heeft als zijn alle eigenst bezit. Als een windvlaag stak die jaloezie bij hem op en woeid door zijn werk aandacht heen, verwarden zijn een gedachte terwijl hij aan zijn werk zat, deed hem plotseling zijn kantoor uitlopen terwijl hij de politierol deed, zoek hij in de kamer van Leonie, in een gordijn, kijken zelfs onder het bed. En nu wilde hij niet meer dat ze op patiarrham logeerden. Naar hij voorgehaaf om de Lucis geen hoop te geven, dat Adi ooit dood die zou krijgen, want hij dors Leonie niet over zijn ijverzucht spreekt. Dat Adi ooit dood die zou krijgen. En zijn dochter was ook wel indisch bloed, maar hij wilde een vol bloed-europeaan verschoonzoen. Hij hater al wat halfwas was. Hij hater de Lucis van binnenlands de Indische quasi-sodorse traditie van hun patiarrham. Hij hater hun gedobbel, hun koeken en ijzij met allerlei avans haar hoofden, lieder die hij ambte de kraf wat hun toekwam, maar verder beschouden als noodzakelijke werktuigen van de politiek der regering. Hij hater alle hun manieren van oude Indische familie. En hij hater Adi, een jongen, zogenaamd ampoyer, maar die niets uitvoerde dan na loop al wat vrouw, meisje, meid was. Als werkzaam en oudere man was dit leven onuitstaanbaar. Leonie moest zich dus wel patiarrham ontzeggen, maar des morgens ging ze rustig naar mevrouw van Douche, en in haar kleine huis ontmoeten ze Adi terwijl mevrouw van Douche zelf uit verkopen ging in een chickaar met de twee stopflessen in ten in ten en een bak gebatik te sprijen. Des avonds dan wandelde Adi met Dodie en hoorde haar een hartstochtelijke verwijtingen. Hij lachte om haar drift. Maar in zijn armen tot ze heegde tegen hem aan. Hij zoende haar de verwijtingen van de lippen tot zij dol van liefde wegsmolt aan zijn mond. Verder gingen zij niet. Bang, vooral Dodie. Ze liepen achter de kamppunks op de galangangs de saba's terwijl zwermen van vuurvliegjes in de donkerom en heen starrelden als hele kleine lampjes. Ze liepen in alkanders arm aan elkaar's hand liepen zij voor in een liefde van onsenuender handtastelijkheid die nooit durfde tot het einde. De hunne handen voelten ze elkaar helemaal aan. Zijn beminder elkaar met hun handen. Kwam zij dan thuis dan was zij dol, razend op mama in wie zij beneden kalmen glimlachende verzadiging als zij in haar witte penuaar, zacht gepoeerd lacht de mijmeren op een rietenstoel. En het was in huis nieuw opgefrist, wit gekalkt na het vreemde gebeuren dat voorbij was, een hater die als uitsgroot overal als de duifste bloem zelfe van dat vreemde geheim een haat rondom die glimlachende vrouw die te loom was om te haten en alleen plezier had in het stille plagen. Een jaloeurse haat van vader nu tegen zoon als zij hem te veel zag bij zijn stiefmoeder zitten smekende trots zijn eigen haat om iets wat wist de vader niet een haat van zoon tegen vader een haat van dochter tegen moeder een haat waarin alle familieleven verongelukte. Hoe het zo langzamer hand was gekomen wist van oudijk niet. Weenmoedig betreurde hij de tijd toen hij blind was geweest toen hij vrouw en kinderen alleen gezien had in het licht dat hij wilde. Dat was nu voorbij. Zoals vroeger het vreemde gebeuren sloeg nu een haat uit het leven op als een pestwalm uit de grond. En van oudijk die nooit was bij geloven geweest die koel Kalm gewerkt had in zijn vereenzaamde huis waar het onbegrijpelijk spookte rondom hem heen die rapporten had doorgelezen terwijl het hamerde boven zijn hoofd en zo daar ook erde in zijn glas. Van oudijk voor het eerst van zijn leven nu hij de sombere blikken van Theo van Doddy zag nu hij zijn vrouw brutaler iedere dag met de jongen de luce eensklapsfond hand in hand haar knia bijna in de zijnen nu hij zichzelf zag veranderd verouderd somberspiedende werd hij bijgelovig onoverkomelijk bijgelovig gelovende aan een stille kracht die school waar wist hij niet in de grond van Indië in een diep mysterie ergens, ergens, een kracht die hem kwaad wilde omdat hij was Europiaan over Heerse Vringeling op de geheimzinnig heilige grond en toen zag hij deze bijgelovigheid in zich zo nieuw in hem, man van praktijk zo vreemd ongelofelijk in hem man van simpel mannelijke eenvoud schikte hij voor zichzelf als voor een opkomende krankzinnigheid die hij diep in zich begon waar te nemen en hoe krachtig hij geweest was tijdens het vreemde gebeuren zelf dat hij nog met een enkel woord van dreigende kracht had kunnen bezweren deze bijgelovigheid als die na ziekte van dat gebeuren vond in hem zwakte, als een kwetsbare plek hij was zo verbaasd over zichzelf dat hij zich niet begreep vreesterig gek te zullen worden en toch, toch topde hij zijn de gezondheid als ondermijn door een opkomende leverziekte en hij bestudeerde zijn gelende tint totseling dacht hij aan vergiftiging de keuken werd onderzocht de kokkie aan een verhoor onderworpen maar niets bleek hij begreep angstig te zijn voor niets maar de dokter verklaarde dat zijn lever was opgezollen en schreef hem het gewone regime voor wat hij anders heel gewoon zou gevonden hebben een ziekte die zo veelvuldig voorkwam vond hij nu eens klaps vreemd een vreemd gebeuren waarover hij topde en het tasten zijn zenuwen aan hij leed nu aan plotslengen vermoeidheden als hij werkte, aan kloppende hoofdpijn zijn de jaloezie gaf hem enige jaagdheid een trillende onrust kwam over hem hij bedacht eens klaps dat als het nu hamerde boven zijn hoofd als het nu Sirys po grond om hem heen hij niet in zijn huis had kunnen blijven en hij geloofde aan een haat die rondom hem walmde uit de haatdragende grond als een pest hij geloofde aan een kracht diep verborgen in de dingen van Indië in de natuur van Java het klimaat van Labuwangi in het gegoogel zo noemd hij het nog dat de javaan soms knapmaakt boven de wesseling en dat er macht geeft geheimzinnige macht niet om zich te bevrijden van het juk maar wel om ziek te maken te doen kwijnen, te plagen, te trijteren te spoken onbegrijpelijk en afgrijselijk een stille kracht een stille macht vijandig aan ons temperament aan ons bloed, aan ons lichaam aan onze beschaving aan al wat ons goeddunk te doen en te zijn en te denken het was bij hem open gestraald als met één plotseling licht het was niet het gevolg van denken het was bij hem open gestraald als met één schrik van openbaring geheel instrijd met al de logiek van zijn geleidelijk leven zijn geleidelijke gedachte gang in één vision van verschikking zag hij het plotseling voor zich als het licht van zijn naderende ouderdom een schrijzaart soms eensklappste waarheid zing en toch, hij was jong nog hij was krachtig en hij voelde dat als hij niet zwänken zou zijn een krakzittige gedachte zijn hem ziek, zwak en ellendig kon maken voor altijd voor altijd vooral voor hem simpele man van praktijk was deze onderzwaai bijna ondraagelijk wat de morbide geest rustig pijnten zou hebben bespiegeld gaf hem een wit bliksemunde ontzetting nooit had hij gedacht dat er diep ergens geheimzinnig dingen kunnen zijn in het leven sterker dan wilskracht, geestkracht nu, na de nachtmerrie die hij moeder had overwonnen scheen het of toch de nachtmerrie hem uitgeput had en hem had ingegeven allerlei zwakten het was ongelooflijk maar nu, zavonds als hij werkte luisterde hij naar het avond donzen in de tuin of naar de rat die stommelde boven zijn hoofd en dan stond hij eensklapps op liep in de kamer van Leonie en keek onder haar bed toen hij eindelijk uitvond dat velen van de anonime brieven waarmee hij achtervolgt werd kwamen uit de koken van een halfbloed die zich noemde zijn zoon en zelfs met zijn eigen familie naam in de kampong werd aangeduid voelde hij zich te wijvul om wat er mocht aan het licht komen en dat hij zelf vergeten was uit zijn controleursstijd nu wijvelde hij in wat hem vroeger zeker instellig was nu wist hij zijn herinneringen uit dientijd niet meer zo stellig te schrikken dan dat hij had kunnen zweren geen zoon te hebben bijna zonder het weten gewonnen in dientijd hij herinnerde zich niet duidelijk duishoudsten die hij gehad had voor zijn eerste huwelijk en hij liet de gehele zaak de anonime brieven liever maar voortsmelen in hun duisteren schaduw dan dat hij ze onderzocht erin roerde en zelfs liet hij aan de kleurling die zich noemde zijn zoon geld geven opdat deze niet misbruikmakende van de naam die hij de zich toetkende overal in de kampong eisten presente kippen en rijsten klederen dingen die C. Oudeik vroeg aan onwetende dessalui die hij dreigde met de vage toren van zijn vader de kanjeng dagin zijn labuwangi opdat met 10 toren dus niet meer gedreigd zou worden deed van Oudeik hem geld toekomen dat was een zwakte had hij het nooit gedaan maar nu kwam in hem een neiging te sussen vergroeilijkend te zijn niet meer zo straf en streng te zijn en liever alles wat scherp was weg te duselen in halfheid Eldersma was soms verbaasd als hij de resident vroeger beslist nu zag wijvelen, toezag geven in zaken in geschillen met erfpachters als hij vroeger nooit hadden gedaan en een slapheid van werken aan het bureau waren ingekankerd vanzelf langzaam aan als Eldersma het werk uit de hand had genomen en het zich nog drukker gemaakt had dan hij het al zelf had men zei de algemeen dat de resident leidende was en zijn kleur was ook geel zijn leven pijnlijk het minste deed zijn zenuwen trillen het gaf een nevroze in huis tegelijk met de drift en uitbarstingen van Doddy met de jaloezie en de haat van Theo die al weer thuis was in Surabaya het had laten liggen alleen Leonie bleef segeveren, altijd mooi gelank, kalm, glimlachen tevreden, gelukkig in de duurende hartstof van haar ardie die hij wist te boeien als een het overest van liefde, een servante in passie het noodlot had haar gewaarschuwd en Theo hield zij ver van zich maar verder was zij gelukkig, tevreden toen was het plotsling dat Batavia open kwam twee, drie residenten werden genoemd maar van Oudeik had het meeste kans en hij topde erover van Batavia als residencie hij zou er niet in kunnen werken als hij hier gewerkt had met ijver en toewijding behartigen de zovele verschrijdende belangen van cultuur en voorbevolking liever had hij zich benoemd gezien voor Surabaya waar veel omging of een een der vorsten landen waar zijn takt om met Javanse vorsten om te gaan te pas zou zijn gekomen maar Batavia voor een resident als ambtenaar het minst interessante geweest voor de residenzbetrekking het minst vleiend en hoog moet ervan vlak bij de Goeveneur generaal geheel te midden der hoogste ambtenaren zodat de resident, elders bijna oppermachtig er niet meer was dan ook een hoge ambtenaar tussen raden van Indië directoren in en te dicht bij buitenzorg met zijn eigen dunkelijke secretari via bureaucratie en theorie van paparassen altijd in strijd waren met de bestuurspraktijk en het feitelijke doen der residenten zelfen de mogelijkheid van benoeming een geheel van streek gejaagd er dan ooit nu hij in een maand tijds labuwangi zou moeten verlaten vinduutie houden het zou hem scheuren zijn hart labuwangi te verlaten trots wat hij er had geleden hield hij van de stad van zijn gewest vooral door geheel zijn gewest al die jaren had hij nagelaten de sporen van zijn werkzaamheid van zijn aandacht, van zijn ambitie van zijn liefde nu binnen een maand zou hij dat alles volger, zich moeten losgeheuren van alles wat hij met liefde had bezorgd, behartigd hij voelde er in een somberen ween moet om dat hij met een promotie ook dichter naderde zijn pensioen, gaf hem niets die toekomst van niets doen en verveling van naderende ouderdom was hij met nachtmerrie en de opvolge zou misschien alles veranderen het in niets eens met hem zijn toen werd zijn mogelijke promotie hem eens klaps tot z'n ziekelijke obsessie dat het onwaarschijnlijke gebeurde met een acteur van BB aan de groevineur generaal hem te laten op Labouwangi van deze brieven lekte weinig uit hij zelf een versweegse geheel zowel in de kringzijner familie als indienzijnige ambtenaren zodat toen een jongere resident tweede klasse benoemd werd tot resident van Betavia men wel erover praten dat van ouderijk gepasseerd was, maar men niet wist dat dit door zijn eigen toedoen was geweest een zoekende naar een reden de praatjes weer op het ontslag van de regent van Nakajewa het vreemde gebeuren daarna maar men vond nog in het een, nog in het ander toch eigenlijk een bijzondere aanleiding voor de regering om van ouderijk te passeren hij zelf herwonner om een vreemde rust een rust van matheid, van zich laten gaan van vastgroeien in zijn bekend Labouwangi, van verindigd in zijn binnenland niet behoeven te gaan naar Betavia waar het zo heel anders was toen de groeveneur generaal hem op de laatste audience had gesproken over een verlof naar Europa had hij een angst voor Europa gevoeld een angst er zich niet meer thuis te voelen nu voelde hij zelfs dien angst voor Betavia en toch wist hij heel goed al de quasi-wessersse Humburg van Betavia toch wist hij heel goed dat de hoofdplaats van Java zich maar als erg Europees aanstelde en in werkelijkheid toch maar half Europees was in zichzelf verborgen voor zijn vrouw die spijd had om die vervlogen illusie Betavia lachte hij er stilletjes om dat hij had weten gedaan te krijgen op Labouwangi te blijven maar om die een lach voelde hij zich wel veranderd verouderd, verminderd niet meer blikken de langste opwaardse lijn van telkens onder de mensen in te nemen een hogere plaats die altijd de lijn van zijn leven geweest was waar was zijn eerzucht gebleven hoe was zo zijn eerzucht verslaapt hij dacht in vloed van het klimaat goed zou het zeker zijn als hij zijn bloed zijn geest verfristen in Europa en er een paar winters doormaakte maar ogenblikkelijk knakten die gedachten willoos in een nee, hij wilde niet naar Europa Indië was hem lief en hij gaf zich over aan lange pijnzingen liggenden in een lange stoel genieten van zijn koffie van zijn luchtige kleding van de zachte verslappingzijnig spieren van de doeloze douzeling zijn gedachten Indi douzeling was scherp alleen zijn er meer en meer toeneemende achterdocht en dan wekt hij plotseling op uit zijn loomheid en luisterde naar het vagen geluid het zacht onder druk te lachen dat hij meende te horen in de kamer van Leonie zoals hij des nachts achterdochtig ook omgespook luisterde naar het gedons in de tuin en de rat boven zijn hoofd pijnen van hoofd succes van de snelle kracht van Louis Coupérez voorgelezen en opgenomen in Rotterdam op 16 februari 2013 door Karola Jansen www.karolajansen.nl