 Salam dəyirli dinləcilər! Bu braxışmırsa size, Azərbaycan tarixinin böyük şəxsiyyətlərinən olan Qrucu babamız Məhəmməd əminrəs uluzadanın Azərbaycan davası yasını səsləndirəcəyik. 1954-ci ligələmi alınan və Azərbaycan adı dəriqidə çap edilmiş bu yazını dinləyin və dinlədir. 28 May 1918 milli Azərbaycan harakatının ən böyük günüdür. Bundan 34-dil öncə milli Şura tərəfindən Azərbaycanın istiqlalı elan olunmuşdu. Bu tariqdə Türk və müsəlman ağoləmində ilk dəfə milli xalq hakimiyyətini dayanan bir cümhuriyyət qurulmuşdu. Yüz il öncə ayrı ayrı 90-xanlı qalında çarlıqın hakimiyyəti altına düşən Azərbaycan, birinci dünya hərbinətcəsində çökən Rusya impiratorluğunun ən qazi altında siyasi bir bütün, bir milliyyət, bir dövlət olaraq qaxtı. 12 Uzak 1920-də böyük dövlətlər tərəfindən istiqlalının tanınması üzərinə Azərbaycanın davası, milliyyətlər arası bir məsələ halına gəldi. Azərbaycan cümhuriyyəti sadəcə dünya ensklafediyaları ilə birinci dünya hərbinlən bəri dürləli sanlardır basılan kitab, xərihtə və atlaslarda qeyd edilməkdə qalmayıb, en zamanda böyük çıçıq, uzal yaxan ilcili bütün dövlətlərin arxivində Azərbaycan davasına ait dosyalar vardır. Siyasi dövlətlərin təqdimat kartında 1918 dünyaya təqdimə olunan Azərbaycan hər açatının ömrü sadəcə 36 il deyildir elbəttə. Azərbaycan tüçxalqının tarixi cərişmə seyrində 28 May 1918 siyasi bir olgunluğunun mühim bir mərhələsidir. Aləmşivul çültür dəyələrinə və dürlü çağlarında yaşanmış siyasi istiqlal və hakimiyyət hadirələrinə maliç olan Azərbaycanın tarixi bilxasya yaxın doğu islam şərtləri daxrında gəlişmişdir. Son yüzyilisində bu cəlişmə qafqasiya müqətlə ratı ilə ilcih olaraq müəyyən özəlliklər əxsətmişdir. Zümhuriyyətin qurulmasına təqət dümdə üründə Azərbaycan toplumunda əsaslı üç fikir zərəyana təbələ ürətmiş olurdu. Bunlardan biri dini düşüncəyə gürə milliyyət fikirini xorbaxan islami iddə açılıq idi. Buna müqabil, yenə milliyyət ayrılılır əddədən Kasafalik bir fikir zərəyana. Sosializm vardı. Biri saxçı, digəri solcu bu, hər iki Kasafalik zərəyana Azərbaycan çərçibəsi daxrında qalmaq çox dar qəlirdi. Azərbaycan məfhumu onlara təmin etmirdi. Onlar üçün ya Rusiya'da müsəlmanlıq ya da Rusiya'da sosializm vardı. Milli olmayan bu zərəyanlar arasında milli Azərbaycan milliyyətciliyi mərkəzi bir mövqədə dururdu. Tariq və kültür anlayışında Türkçü olan bu milliyyətcə zümrə, siyasi alanda Azərbaycan muxtariyyət və istiqlağını hədəftı durdu. Azərbaycan Türk özəlliyinin formununu verən və Rusiya hakimiyyətində ki, Türk əlləri üçün milli mühəlli muxtariyyətlər halında öz müqəttəratlarını müstəqil idari etmət hələbini iləli sürən zanlı bütün qüvvbətlər, Azərbaycan da müsavat xalq firqəs ətrafında birləşmişdilər. 1911-ci ildən bəri gizli fəaliyyətdə olub, Rusiya da baş verən İngilavməsizəsində 1917-ci ildə təşəkülədən Türk ədəmi mərkəziyyət firqəsi ilə birləşən müsavat partiyasının bakilə toqlanan iç qangresi sadəcə Azərbaycan tarixində deyil. Rusiya məhcumu bütün Türk əllərinin yaxın tarixində dəxil bir hədisi olmuşdu. Qəbul etdiyi proqramında Azərbaycan muxtuariyyətinin əsarət və saroxətlə təsbit edən bu firqə o günlən etibarən gürcülərdə menşevik, Ərmənlərdə Daşnak partilər kimi mavarayı qafqasiyi həyatında Azərbaycan tünflüyün təmsiqlədən üçüncü bir qüvvbət halına gəlmişdi. Daşnak menşevik müsavat isimləri dost düşmən bütün illərdə dastandı. Bu üç ismi təsrif etməyi Barşeviklər bilxas əsə verlər. Kərək düşmən gərəksə Azərbaycanın əlaqə ilə bəhsədən dostlar üçün müsavat izim, Azərbaycan patriot izminin bir müroadifidir. 1917-ci ilin aprelində bakilə toplanan qafqasiyyə müsəlmanları qurultayı ilə eyni ilin mayında bütün Rusiya müsəlmanlarının maskada toplanan qurultayında bu təyizəsi müdafiədənlər müsavat firqəsində mənsub idi. Rusiya quruzular məzisində yapılan səsim əsnasında bu səsimdə iştirak edən Azərbaycan partiyalarından yalnız müsavat firqəsinin bəyan naməsində Azərbaycan muhtariyyətindən bəhsədilirdi. Sonra 1918 Mavarayı qafqasiyyə Seymində eyni Azərbaycan təyizisini yalnız müsavat firqəsi ilə tərəfsizlər bloqunun aminə uxlanı açıllama da görülük. Seymin dağılması ilə Azərbaycan zumburiyyətinin istiqlağını ilan edən Şuray milli də bütün partiyaların artıq istiqlağılsa olduğlarını görülük. Azərbaycan davasının yaxın tarixində müəssir bir yol oynayan fikir zəryanlarıyla müəssələrinin tarixi məsələtləri bunlardır. Davamızın yaxın tarixindən bəhsəçamların hər şeydən əvvəl bu abjektif hadisə və vaqiyyələr üzərində durmaları lazım gəlir. Belə edilər sə davat tarixi əsaslara fikirlərə və fikir müəssələrinə bağlanmış olur. Milli böyüş bir davanı şəxslərə bağlamak və onu parlament və ya hücumətdə bulunmuş bir sıram münferik insanların və rəsəlik malı kimət etmək çox xətalı bir anlayışdır. Şuray milli dən də parlamentdən döndə, Azərbaycan muxtariyyət və istiqlağıl fikrini təzi eddirən və bunu sağdan soldan gələn bütün müqalifədə qarşı savunan bir müəssənin varlığını inkar və ya əhimal etmək, milli davaya zərərdən başqa bir şey verməz. Davamızı fikir müəssələr nə deyil, tək-tək şəxslərə bağlayanlar, mensub olduqları millətin inkişat etməmiş ibtidai bir zəmiyyət olduğunu bələtmiş olduqlarının qərigində olmayanlardır. Davamızın yaxın tarixini, tariximizdəki fikir müəssələrindən təzirid edərək izaha qalxışanlar bilərək və ya bilməyərək, tarixi təhrif edənlərin ta özləridir. Bu də fikirlerin əhəmiyyəti var da, şəxslərin həs bir dəyəri yox mudur? Əlbət də vardır. Fəqət bu dəya, şəxslərin fikirlərə sadəqətləri və fikir müəssələrində bağlılları nisbətindədir. Bu sadəqət və bağlıllığın şəkil və dərədəsi anzak bir şəxsi-bir şəxsiyyət mərtəbəsinə ulaşdırır. Tarixtdə dəyər və əhəmiyyət çəsbədən çəslər, işte müəyyən fikircərayanları və müəssələrində bağlanan onlara simbol olan şəxsiyyətlərdir. Davamızı anladırkən onu hal hazırda yalnız üç kişinin baqiqaldığı bir dəsləyə bağlamak, bu yaşayanları, o ölənlərin yəcağına siyasi varisi kimi görmək, salim bir düşüncənin əsəri sayılamaz təbii. Davamız azərbaycan davasıdır. Bu tarixi və milli bir davadır. Yoxarda qeyd etdiyimiz kimi bu davanın tarixi fikir müəssələri, bu onlara qanları ilə və zanları ilə təqdis etmiş qəhramanlar vardır. Bu qəhramanlar sadəzə milli şura, parlament və ya hücumətə mənsub olan şəxslərə inhisar etməz. İslərində milli idi ya la, azərbaycan fikirində, yəni davamıza ihanət etmiş olanların da mətəssüf bulunduğu bu təşəkküller dışında Şarimizin nuzlu zəhənləm dediyi sürcün yerlərində şəhadət zamını itən, xəzərin qanlı sularında, ayaqlarına daşlar bağlanara boğdurulam nəsə qurbanlarımız şəhirlərimiz vardır. Sadəcə hücumət və ya parlament üzvü olmaq insana özəl bir imtiyaz və şərəf verməz. Əsl imtiyaz, əsl şərəf, ideyəya sadəqətdə və ona üstüniyyət və səmiyyətlə bağlıq almaktadır. Parlament və hücumət dışında firudin kösərlər, prim-yürüsəl zadələr, islam qəbul zadələr, mirzə abbaslar müəlləmə vəsiiləxanımlar, qasım zada qasım bəylər, rəfi bəli xudadat bəylər, şair Hüseyin zavid və əhmət zavadlar, cəncə ürənsi və zavidlərdən ağa çəriməli zada, ağa salim rəhim zada, salmın rəhim zada, ibrahim ahum zada, doktor dadaş həsan zada və sahirlər kimi namün ishanı zik edilməyə nəsə qurbanlarımız və şəhirlərimiz zəhirl vardır. Azərbaycan zəlladı Bagrovın bir raporunda qeydolunduğu kimi, əlli iki dən çox qanlı xalqüsiyanlarında fədəkarana ölən millilərcə icit partizanlarımızı da unutmayal. Cənc ordumuzun şəhid kəmandanları həmid qaytabaşları, Süleyman Paşa sulqivisləri, Dilxas Murad qərayları, ibrahim ahaları, Səlimu Həbib bəyləri və bir çox digərlərində zikrədəlim, isimləri və xatirləri hanmızı əzz olan vətəlikhan, Nəsib bəy, əsən bəy, Səmət paşa, Həbuğuzar bəy, Mehmet Bağır bəy, Huseyib bəy, Mutuza bəy, Rəhim bəy və sahirə kimi şəxslərlə bərabər, düşmən tərəfində kesmiş və milli iradəya xəyanət etmiş Qarayevlər, Qarabayevlər kimi bədbəxlər də mətəsuf parlamentün üzvü olmuşlardır. Ümumi bir xulasə yapılır kən ana fikir müəssələrindən və bunları təmsil edən şəxslərdən bəhs etmək qasınılmaz bir zərurəttir. Tariqdə isimlərini fikir müəssələri ilə sims xıbaqlamış şəxsiyyətlər vardır. Bunlardan bəhs etmək qidər təbiyi və normal bir şey olabilməz. Bu, bütün fəvaliyyətləri bir tək şəxsi ətvətmək demək deyildir elbətdə. Davanı əsas fikir və müəssələrindən ayrıraq, automatik sürəttə müəyyən dövərdə rəsmi hər hansı sifət və ya ünvan daşmış insanlara hanzab alarsak, fani olan bu fərdərin meydandan qaqmasıyla davada bitmiş olur. Halbuki, Azerbaycan davası belə üç-beş kişinin həyatı ilə ölçüləcək çizik bir davada değildir. Onun şəhdə qanuyla təqdi isə dilmiş fikir müəssələri vardır. Bu müəssələr bagidir. Azerbaycan parlamentini də, ökümətini doğuran bu fikir sistemi, qızıl istilə altında bilə vasitə güvvətlənmiş istəqlası qənznəslin müqavmətlə səlikləşmiş və mühazirətdə illərdən belə davamədən müzadə sayəsində sarı formulu tapmışdır. Milli Nəşiriyyət və müəssələr tərəfindən bu davanın ideoloji bütün səhifələri inzədən inzəyə işlənmişdir. Belə bir hərakatın müqətdəratı şüb həsis ki, üst 5 faninin həyatına müəssir qalabilməz. Ziddi bütün davalar kimi, Azerbaycan davasında güvvət və həyat iləyi bu üç fikrin istəqlaq ideolojisinin nəsildən nəslə keçməsindədir. Yeni nəsil, əski nəslin savunduğu idealı mənimsə və bu idealı uğrunda çalışmış başlısa fikir müəssə və şəxsiyyətləri idealizə edərsə, bunu davanın aminə üstbət bir hadisi olaraq qəbul etməliyicə. Yaxın tariximizdə davanı haqqı ilə təmsilədən fikir müəssələrin əhmalli sadəcə münfəri şəxslərə mal etmək, Azerbaycan topulluğunun cəlişməmiş ibtidai səviyyədə olduğunu səlləmək olur. Halbuki 1918-də istiqlağını eylən edərkən, Azerbaycan türklüyü siyasi fikir zərayanlarına malik olgun bir topulluqdur. Orta Rusya əsarətindəki bütün türk topulluğlarını örnək olacaq, milli demokrasi ideologisi ilə siyasi bir firga vardı ki, türklüyün fədəralist ərayanını təmsil edirdi. O zaman ki, şəxtlər daxilində türkçülüyün müsavat firgasında təmsil olunan bu zərayanın hadisələrin gəlişməsi ilə Türkiyədə atatürk çümhuriyyətinin əskir Rusya də isə dürlü türk çümhuriyyətlərinin qurulmasıyla həyatiliyini ispat etmişdir. Bulunduğumuz mühazirə şərtləri daxilində, Azərbaycan davası namunə biriləşmək, milli davanı yaşatmış və yaşadan fikir sistem və müəssələrinə hərmət etməkli olur. Bunun üçün, hər türlüksik həzablardan və mərəzi hislərdən sıyrılarak ana fikir önəm vərimək lazımdır. Yaxın keçmişi inkar və müşəxəxəs ideya və şəxsiyyətləri çürütmək qeyrəti ilə meydana atlanlar bilərək və ya bilməyərək böyük davana kesildənlərdir. Bu xususta hammızın son dərəcə ciddi və diqqətli olmamız icabədər. Bunu bilməliyik ki, davamız fani üç kişinin inhisarını alınacaq qısır bir dava deyildir. O, nəsildən nəslə dövrədən fikir müəssə və şəxsiyyətlərinə sahib vələt bir davadır. Təzürbəni böyükləri ilə dəliganlı gənzlərin qopmaz ideyal fikir təhasanüdür ilə bir-birinə sımsxı bağlayan bir dava. Dünənki idealist nəsildə bugünki idealist nəsli bir-birinə bağlayan ondan 36 il öncə 28 maymin 1918-ci ildə istiqlal bəyan naməsini intihac etdirən böyük fikir hərəkatıdır. İstər ölmüş olsun, ister həyatda bulunsun, ister yaşlı olsun, ister gənz olsun, ister əski mühazir, ister sə yeni mühazir olsun, bütün azərbaycanların bu müəzzəm hərəkattakı müvqə və şərəfləri, əsas ideolojiya göstərdişləri və göstərəcəkləri sadəqət bağlıq və hizmətləri ilə mütənazibdir. Bütün məsələ, bu xususta son dərəzi inci davranmaqla bərabər müətədil bir ölçüya malik olmaq, hadisə müəssə və şəxsiyyətləri təqdirdə vətən səvərdik izabı olaraq ədalət və insaf hissindən ayrılmımaldır.