 Sağ olun, hər vaxtının səramınız qeyr olsun, deyələri kanun üç yüzləyiçiləri, kanun üç efirində bugün qadın gəlindər məsələri rəqində danışacaqdır. Əslində, bu hüküv eləşimizin əsas mövzusu Azərbaycanda qadın təşkilatlarının vəziyyəti və onların gəlindəri problemlərinə həllində imkanlarıdır. Çox dələli qonallarımız var, yəgin ki, onları həm bizim efirdən, həm digər efirdərdən yaxşıtanirsiz. Mehriban Zeynalovəməndən sağ tərəftə, təmz dünyaya qadınlara yardım üçtma birləyini sədirir, Mehriban qanun xoş gördük və Şəhra İsmail, Şəhra qanında bizim efirdə dəfələri olub, rəsiyanlar inkişaf uğrunda qadınlar cəmiyyətini sədirir, xoş gördü Şəhra qanın hər vaxtın əs qeyr olsun bir də. Suallarına başlayıq, yəni, bəkə də Azarbaycan cəmiyyəti üçün qadınların hüqları məsələsi problem olaraq yenidəmə, yəni, ortaya çıxan problem olaraq, amma bu məsələni kökləri çox qədim tariqə bağlanır. Yəni, bu həm də bir mental problem kimi ortaya çıxıb zaman- zaman. Bəkə də bizim həyat məhşət şəhər hətimizdən ortaya çıxan problemdir. Amma açıq etraf etməliyik ki, son zamanlar gəndir məsələsi son illərin, bəkə də son on illiklərin məsələsi kimi ortaya çıxıb və bugün də biz həmin aktual olan problemin həlili də bağlı iki dəli qunağımızla söhbət edəcik. Nədən başlayaq? İlküncə istəyərdim ki, ölkədə qadınların əsas problemləri deyəndə, ilkarlı gələn hansı məqamları. Buyrun məhriban hanımsizə işidək, gəlməri problemləri ağlı iki hansı gəlir, bununla başlayalım. Hala çox şey gəlir. Əsləndə, ilk büyünərim müzatroluna məsələlərdən biriz zorakəlqdır. İkinci, zorakəlq həyatın müxtəlif sahirləmdir. Bu təkcəyidə deyil, bu traktiya iş yerində censi qısma mə olabilər, yolda olabilər və yaxudu hansısa qeyri bərabər münasibət olabilər. Yoxarı seviyyədə, məsələn, qenir balansın pozulması olabilər, baxırıq kiməsəm, parlamentə qadınlar, işrədə bir gələr ölkələrə baxanda eyniləşməyə doğru gedir. Amma kifayət qədər təhəmsilçilik məsələsi, həmişə, atlal məsələrdən biridir, və yaxud da ki, nazirlər nazir, muhabinləri qadınlarının olması məsələsin, müzakirəb tünbətədir. Və bu məsələlər gündəli həyatımızda müzakir olunur. Hocam qədər, insanada gündəli həyatımızda gündə öldürülən qadınlarla bağlıdır, məlumatları alır. Və bu məlumatlar da bizi məhürsə eləyir. Yəni qadınlarla bağlı ümmü mətvaxtda gədən yaslar, qadınlarla bağlı fikirlə, ər qadınlara qarşı münasibətin deyişməsi və ər məsəl bir yirmi il bundan əvvəl qadın müqəttəsi, obrası kimi qələmə verirətirsə, hindi qadının obrasında fəklə bir çalarlar ortaya çıxmağa başlayıb. Bu da qadına qarşı münasibətin daha da gəlməşməsinə və pisələşməsinə gətirib çıxarda bilər. Və bu gündəli həyatımısa gördüyümüz məsəlilərdir və problemlər çoxdur. Problemlər məskəndir məsələsi ilə bağlıdır, bərabərlih məsələsi ilə bağlıdır. Deyiyorlar ki, bütün qanlılar bizim bərabərləyimizi təmin edir, amma defaqda həyatda gördük ki, bu bərabərlik ifayat qədər deyir, heç eləyəni faizədə gəlmək bərzadırdır. Düşəküləlmir bən qanma, aloşu sağ olun, şəlixanma. Çababına eşyudə ki, buyrun. Çox sağ olun, Rüfəd bey. Məhbən, qanmam fikirlərinə tam olaraq qatılır an. Elin zamanda onu bildirmə istəyirəm ki, gəndir əsaslı zorakilıq, hansı ki, bizim cəmiyyətdə çox yayılıb və düşündüyümüzdən daha çox yayılıb. Çünki biz adətən gəndir əsaslı zorakilıq, fiziki zorakilıq olduqda hesab eləri ki, bu zorakilıqdır. Ama onun daha hilegər formaları var ki, bu psikoloji və iqtisadi zorakilıqdır. Məhbən, gəndir əsaslı zorakilıqda bir problem kimi baxsam da öz üzlündə onu həm də bir fəsad olaraq görürəm. Çünki bu, bütövlikdə qadınlara qarşı yanlış yanaşmadan qaynaqlanan, bütövlikdə bir stilət spik düşüncə var, gəndir əsaslı stilət spik düşüncə var. Ki, hansı ki, daha sonra ayrı seçkiliyə gətirir və ayrı seçkilikdən sonra artıq biz bilabasla zorakilıq görürür, yəni ayrı seçkiliyəni ən ayrı formasını görürük. Bu stilət tiplər nədən qaynaqlanır? Əzəl dən qadına yalnız ifdəxili olan işlərə məsul bir şəxs kimi baxılıbdır. Yəni tək ki, evin içinə cevaplayıq deyil, həm də çölünə cevaplayıq deyil, həm də uşaqların tərbiyəsindən bərabər onların təhsiliyyindən bağlı, onların gələcəyini formasını görməsəyindən bağlı. Mühim qərarlar qayıbul etməkdə və onun maddi təminatını əliyə gətirilməkdir. Yəni əsaslı stilət kimi gələcəyir, onların təhsiliyyindən bağlı, onların gələcəyini formasını görməsəyindən bağlı. Mühim qərarlar qayıbul etməkdə və onun maddi təminatını əliyə gətirilməkdə cəlb olunubdur. Bununla da artıq cəmiyyətdə bir çaşqınlıq olur. Bir tərəfdən əninəvi bir yanaşma var ki, kişi çöldə qadın içerdə. Diğər tərəfdən də biz görürük ki, qadının, deyək ki, əninəvi çöl işlərinə də, bərabər bəyzəndə hətta kişiləndə artıq bir tərəfəsi olduğu halda qadın nədəsə yenədə deyər mənasında çox da deyərləndirilmir qadının rolu. Və bu təzad, bu keçid dövdünün təzadı, sözsüz ki, müəyyən negatif həna meniləri gətirəcəyərdir ki, onlardan da bir zorakilıqdır. Və hesab edilərəm ki, biz ilk öncə bütün o zorakilıq və yanlış yanaşmada olan o birinci qatı, ki, akademik belə şqala da baxsaq məssirətiblərdir, çünki sirətib düşüncədir. Biz düşüncə səviyyəsəndə qadınlara qarşı münasibəti deyəşə bilsək cəmiyyətdə və özümüzdə, ailədə sözsüz ki, fərqli nəticələri qətirib çıxara, çünki düşüncədə deyəşə bilsək, böyük etmələn ki, yanaşmada deyəşiləyə olacaq, yanaşmada deyəşilə olsa, ayrı seçkilin qabağını alacaq Əlbətəki, zorak yılga qədər gəlib çətə bilmərik. Təşkilər, Şəhra Khanım. Əslində, biz biraz bunun təstinfaatını bəyin edəməlik ki, bizdə bu cendir əsaslıq problemlərin nədən qaynətlanır? Bəzlə, bayaqları bir iləşin əvvəndə də mən dedim ki, bizdə bəki minital deyirlərdə də bu var. Buna itiraf edəməlik, nə qədə acil olsa, ştumay təfəkür məsələsi var, qanlarda borçluk məsələsi var. Eni zamanda deməliyik ki, qanlıların tətbiqib məsələsində də problemləri var. Və əlbətdə ki, bugün günümüzdə üzləşdiyimiz ən aktual və həm də ən üzücü məqam olan iksadi sosial məsələlər. Yəni, bunu necə təstinfaat edək? Gəndi rəsaslı zoraklılığın daxıl olur məsələlər. Bir var, ümum gəndir məsələsində müsakir edirik. Bir də var, gəndi rəsaslı zoraklılq məsələsində müsakir edirik. Və burda problem təkər məsələs zoraklılığı deyir. Burda insan aldırı problemi var, burda cinsi kısnama var, iş yerində cinsi kısnama var, zoramlı məsələsi var. Və məsələni müxtəlif aspektlərlə bakanda görür ki, hazırda mən bir tədqiqətə aparım, işlər arasında aparım və ondan qabaqda digər bir tədqiqətim var ki, insan aldırı mövzusunda tədqiqətə aparım və insan aldırılır, yaranma səbəblərinə öləmək, s. nə içiq qurbana çevilir, nə içiq cinayet gələ çevilir. Bu aspektlər öləməyə çalışalım, tam tamamlanmayın. Amma ilkin təhlirlər göstərək ki, məsələb, sosial problemlər bu münasibətlərin gəlgiminəşməsində və insanların qurbana çevirilməsində gələk, cinayet gələ çevirilməsində üçün əsas olmasa da baxçıb meyərərdən biridir, amirlərdən biridir. Və burada digər çoxla amirlər var, məsələm olabilər ki, təsil məsələsi, təsil faktoru olabilər, bu elə bilər. Olabilər ətraq mühüdün məsələsi, nnə, siləsiqlər, şəxalın, dedik və bizdə daha çox bu siləsiqlər, məsələm, məsələri, bərzim mənbələrə baxram, orta əsr Azərbaycan aləsi və əndiki Azərbaycan aləsi və qərbə bir ifadə gidir ki, Azərbaycan aləsi üç simasının deyişmir və orta əsrədən bu yana. Yəni, Patriha Khart simaq qalmalıdır və böyükə hürmət, kişinin rolu yüksəklə də dəyənmalıdır və heç ürə kişi bu rolu deyişməməlidir, qadın işləsə də bərabərliyi anlamı, ailədə bərabərliyi anlamı. Məsələn, mən nəyə görü kişilə nəni işləməyə başlamaya çalışıram? Çünki bu tədqiqatının üstündə də görür ki, əksər iştirakçılar təhsilə olmasına baxma yəni unlarının fikirində əllə əlliyə çox asallarda rəzlaşmaya qəyət çıxardılar ki, məsələn qadının rolu bərabər olabilək bizdə. Qismə rəzlaşlar, amma növbətə sualda görürsünüz ki, bu rəzlaşma dəyişir və tamamilə fəqrif kirlər ortaya çıxmağa başlayır və heç-çür rəzlaşmaq istəmirlər ki, qadının elbişində bərabər olmaq onlar, ümumiyyətlə inkar edirlər, qadının bərabərlikləmi tam qəyət çıxardır. Burada bir həşəyət sun, burada bir həşəyət sun, yeri baka. Bəzən cəmiyyətdə bu şəkildə ailələrə deyirlər ki, bu davamlı ailələrdə bunların çoxçuda olur, bu boşanmalar olmur, bu pasistif baxıllar, buna iyicə bakırsı? Yəni, patriaqa arətizdir. Məlbəl bələ. Muasir dünyanın biz istəsəkdir, istəməsəkdir, la, vallaşmalın və yəni bizim aniləri təsirəm var. Və əgər məsələləm çoxlarım onun üzülü zor bir yoluyla idare etməyi, tabi etmək, məsələm dünə ilk bir niçik bir bunların öncəki adisi, həkimin öldürülməsi və yaxud ondan əbətildikər hadslələrin başlayılməsi. Bu zorla tabi etirmək, patriaqa sistemi koruyub saklamak, göz qorqusumak və yaxud, bundan idare etmək, və digərlərinə məsaj vermək ki, görsüz kişinin sözü keçməyəni və yaxud, səməm, əmvar kimsəm, mən istədiyim kimi idare olunmazsın, ərisəm buna ətirəs edirsəsə, demək, sən ölmələsən və yaşamamazsın. Əslə, məsajın arxasında dəyanan budu və digərlərdə bu asbəktən görsüz ki, qorqu içerisində yaşayın. Təhsilıxanımların problemləri daha çox üznü füzusunu yitirməmək və zəhət görünməmək, üzlərinə qarşı münasibətin görmətinin azalmasından ehtiyyat etməkdir. Və son zamanlar gördük ki, təhsilıxanımların arasında da qətilərin hadisələrin baş verir və bu həyqətən düşünməyə və həcansiqnavı çaldırmağa vadar edir. Amma ümmünləyə götürəndə yenə deyirəm. Bərabərliklə bağlı, biz ictimai şurada çox bəsə məsəm sual verirlər ki, bu qadın qəhətləri, bu qədər çalışırlar və yaxud, bu qədər lahyələr, bu qədər filanlar. Ümmün şərayı da bir onu limundan qabaq, biz rayonlara çıxırdıq, rayonlarda kifayat qədər marifləndirmiş, dərabarırdıq, kifayat qədər orada qadrə deyirikdə, məsələm ocaq var yaradırdıq ki, o qadrınlar digərlərinə dəstək verməyəm, çalışırdı və mələyən problemlərdə ilkən aş qədər alırdıq, bunun qarşısına olmaq olur. İndi bu pandemiya dövrü və qeydə ütmət təşqatların fəaliyyətlərin də də həm maliyyə çətinikləri, məhəmi bir az o muxtəlif bariyələrin yaranması kədər çıxarlıdır. Amma itəmoğlunun qadrın təşqatlardır, itəmoğlunlar ki, əssiz bu qıraqları, biz birinci biz davamlı qıraq davamlı maliyyə alabilmirik. İkinci məsələ, bunu konkret etmək üçün hər də müəndi irəm. Bütün qadrın təşqatları yığılmalıdır, qəlid tələşməlidir, hansı rayonda hansı problemlər daha kəskindir. Yəni, eyni məsələni hər girdi təkrar eləməng olmaz. Məsələ, qəlid rayon var ki, orada bu məsələvi həllə ihtiyaq çoxdur. Yəni, o qırmızı şıqyam var ki, o məsələni orada bu dəqə həll eləmək lazımdır. Bir idən sonra həll eləmək olurlar. Amma, eyni təkrar rammış məsələ, məsələ, marifləndirmərin özün, tutaq ki, marifləndirmərin özün də marifləndirərin şəxslərin hazırlıq seviyəsi olmalıdır. Və onlar inandırmağa bacar malıdır. Onlar eyni zamanda problemləri aşıqəri ortaya çıxartmalıdır. Bu baxımdan həllə ki, demək onlar ki, cəmiyyət necə bizim dəfə aliyyətimizi bərkədə ilə qeymətləndirmək olmalıdır. Çünki bizim özün üzə çəklərin bir şeydir. Halbuki vaxtı ilə çox güclü qeydilər var iqazar bacandır. Kifayət qədər problemləri vaxtında aşıqəri yerdir və problemlərin qarşısına almak mümkün olur. Şimdi maliyyələşimi məsələləri birə çətinləri, çətinəsi bir gər məsələri çətinəsi olmalıdır. Bu baxımdan qıhyetələr də demək istəməzdim ki, qeyri peşəkərdilər. Ama elin mövzular var ki, o mövzularda gələk, o məsulət isim olsun. Sən üzgünə qarşıdə tələkkər olmalısan, eyni zamanda alqdır ya qarşıdə həssas olmalısa ki, məqtəlif suallara cevaf elməyət hazır olasın. Məsələt çox tanıştın, deyəsələt olmalısa. Teşekkürlər məhribən, qanım əslində məd növbətə suallı keçmək istəyirəm. Ama bu sual məncə belə işimizin əsas məsajını çatdırmaqsın, çox önəmdir ki, qaynaqlar müəyyən olmalı. Əla bədəniz var mı, yəni, qaynaq var mı? Var əsət vəy, məhribən qanımın sözlərinə elbətə ki, qatırıram. Ama bir de onu qeydələmək istəyirəm ki, bütövlikdə elə bir amil yoxdur ki, təklikdə təsiriləsin bu məsələn. Yəni, biz deyə bilmək ki, bu yalnız təsirsizdir. Yə, yalnız səsaldıq sadi vəziyyətən qaynaqlanır. Və bu tək, Azərbaycan üçün keçərlədi. Bütün dünyaya üçün keçərlədi. Bütövlikdə elbətə idarə elə etmək sistemi demokratik olan da bunun dəryəcəsi bir dələr yüngül olur. Amma ahıraşdırıcı faktorlarda bütün sadaladınız faktorlar təsir demək olar. Bir də məlibəxanın bir nəçə dəfə bu, gəndırdan bağlı bir bərabərli sözləyik ki, biz gəndır bərabərli bir çəkimi ifadə eləyirəm. Mələkəlir, bir də ən böyük qaynaqlardan biri, biz gəndır bərabərliyini bir tövlikdə anlayabilmirli, bir cəmiyyət olaraq. Biz nələsə, bərabərli eynilik kimi qəbul eləyirik. Və bunun elə kökün də yanlışlıq durur. Çünki daha doğrusu yanlışlıq ilə buradan qaynaqlanır. Biz heç bir halda bərabərli eynilik kimi tutabilməri. Çox vaxtın mən həmən 25 ildə artıq gəndir bərabərliyindən gəndir akademik səviyyədə məşğolduran və çox təsdəzmənə məracət eləyən suallardan ki, şəxam ki, kişinin qadına necə bərabər olmağını edəyələyə bilərsiniz. Yəni, biz bu qədər fərliyik. Məsələ, də burasında də elbət də biz fərliyik. Biz fiziki fərliyi, fiziyoloji fərliyi, biz psixoloji fərliyi, emotsanal fərliyi. Yəni, bizdə bütün sistem tamlıqla beynin daxil fərliyə çalışır. Önudurə, fərliyə çalışan sistemləri eyni yanaşman tədbiq edilməsi çox yanlışlıq və zətəndə gəndir isə məsbuna cə anı atmalar. Onlar sədəcə gəndirə uyğun olan, gəndirə həssas qadın və kişinin ehtiyajlarına uyğun, bütövlikdə bir təbii ehtiyajlarına bir qadın kişi kategoriyası kimi. Bir də elbət insanın özünün də eləvə ehtiyajları var ki, bu yaşa görə də yaşar bilər, satsal saksa görə də yaşar bilər və s. Bunla bu amillərdən əzaraların bütün bir sistemli yanaşmadan sövpət qedir ki, bax bu sistemli yanaşmanın ələ özəyində o gəndir bərabərliyə və eynilik məsələsi böyük bir anlaşılmazdıq doğrur. Biz gəndir bərabərliyi deyəndə, gəndir oğulların doğru paylanmasını deyəndə, gətiyən odumək deyil ki, ev mənşət qayqılarını əllə eləyə böyürməliyik və yaxud da iki, dördə altını əhri eləməlidir, dəki bir, üç, beşi qadın eləməlidir. Xeyr, bu tam normal danışıqlar əsasında bir-birinin ləyədətini alçalmadan bir kompromis variandan başlayan bir danışıqlardakı alə miliyasında, bu cürdə-i cəmiyyət miliyasında, başqa cürdə dövlət miliyasında bir fərqli müstəfi dədir. Yəni, o da əsində mahiyyət çəbrişləyiz. Bərabərlik deyəndə mən təbii ki, fiski bərabərlikdən sökət arşıqlarım. Orada sosial rohların bərabər bölməsindən və cəmiyyətdə bərabər istirak çoxdan dalışıqsa, məsəl, ailədə qadının, mən de onu düşünürəm ki, hər hansı müzakirələrdə, biz bir çox allarda konkret tələ bilir ki, məsəl, yox qadın pəldar görürsə, kişi də burada bərabər bölmək bular. Yəni, fəalətləri bölmək bular. Pisim ki, hansı məsələ də kişi gücdüdü və bana etmək onu daha yaxşı alınır. Amma bu şəxsi bir yerdə oturur, paraslıqa gəlmət məsəlisindir. Biz də- Nəzə, bir yerdə oturur, bulur? Yəni, biz siz, məsəl, ailə kurmamışlarım. Öncə, ailə kuranda bu sosial rohları yaxşı böldükdə o ailədə problemlik olur. Həmin ailədə çətinliklər olmur. Yəni, bu tutaq ki, məsəl, sabahurram məhdəvə aparılması məsələsdir. Qadın deyə bilər ki, məsəl, səhərləri işte olurum, elət yoldaşılın. Bu sadı borçdur. Burada el rəzvaşma konuşsa, məhəmurram məhdəvə aparılması məsələrdir. Ata orolu, öz sərmi götürürsə, bu da bir köməti və fəalətin paylaşılması də bölüşmərsidir. Əxsər halarda məsəl, qadınlar elət elə bilirlər ki, məhək kişilməyəməyəmək pişirəm, səhək kişilməyəmək pişiririz. Bilirsiz, bəz halarda görsün, kişilə daha yaxşı yəmək pişiririz, və bunu böhməmunə döviz üzərdən də götürə biliriz. Amma burada könüllü yanaşma məsələləsi var, məcburi yanaşma olmalı deyil. Təşir ki, Şəhbə Qağım dedikimi, düşüncələr də belə bir fikir var ki, yox, onu məcburi etmələyim və onu vağdar etmələyəm ki, əsləb-i paltar dövdüləsin və yaxud məsələm yəmək də pişirsin və bilə olmalı deyil. O əsləndə zoraklılığı üçün mügütü yaradır və zoraklığa rəvaşdır. Təhvələn bir il və bəlkədir biraz artıq öncə, ölkənin tanınmış siyasəkçilərindən birinin bir müsabəsi dərci olundu. Mövzü ondan düşmüşkən soruşmaq istəyirəm. İsrarla deyildik ki, qadın və iki kişi bərabər olabilməz. Nəzi ki, özelliklə, Azərbaycan kimi, bərab deyildiniz kimi, hələ də bizim ailələrimizdə o patriyaqı düşüncə hakimdir. Məsələn, şilət nez olur? Hər bir xidmətə gedirlər qadınları gedmir. Burada bərabərlik pozulur. Nəcə düşünürsünüz? Bu aspektləm dəvəndirmə olar mı bu bərabərlik məsələsindeki? Şəliq hanıda deyik ki, fiziki bərabərlik mümkün deyik ki? Yə, orada məsələn, İsrail ordusunda, İran öz ordusunda məsələn qadınları var. Ameriq ordusunda? Ameriq adı qadınları var. Bizim kötülük belə mental düşüncəmizə görürək işlər qadınlara şey istəyir. Humanismdir və qadınları qulmaq olun, qayrqısını qalmaq və əslində mahayaçə. Amma qadınlar var ki, orduya gitmək istəyirdik, dövüştə dolu, muharibə dövründəl, bəraman qadınlarımız var. Lakin məsələ, onda da ki, eğer hər hansı qadını orduda çalışmaq istəyirsə, ailə tərəfindən imtino olunmaxallarda olub və əslindərdir. Yəni, onlar hiç qəbul edə bilmirlik ki, qadın kişinin çərisini dola bilər və burada bir məsələ orduya atırlar ki, ondan pamuk bir yer dola bilməsindir. Mən təbii ki, dünyada hiç, konkret bərabərlik, hiç nə də yoxdur. Də əlmən, iki el arasında bərabərlik inilik yoxdur. İki kula arasında inilik yoxdur. Gözlər arasında inilik yoxdur. Hocam, o baxımdan biz deyə bilmər ki, bütün dünyada fərqlik var və o cümlədən kişi və qadın arasında fərqli var. Amma ərvəl düşünə bilirəm, mən hansı məsəlirlərdə daha yaxşı bacağı rəmsa və yaxıq, bunu yaxşı daha icra edirəm, mənim üçün bu bərabərlik imkanı yolmamalıdır. Və mənə qarşın soraklı olmalıdır ki, sən tanışmamalırsan, süsumalırsan, ona görə kimi yoxdur. Və mən daha yaxşı bilirəm, mən daha senin ağlıdır. Bu baxımdan bərabərlik məsələsindir. Bərabərlik deyəndə haqlar, imkanlar, resurslar və müdafiədən söhbət gedir. Yəni, çatımlıq bərabər olmalı, imkan çatımlıqı. Və biz deyəndə ki, bərabər olmalı, yenidə eyni beynimizdə düşünəlik deyilir. Məsələlə, əgər biz səhəhiyyə sistemində çatımlıqdan söhbət gedirsə, biz düşünürüz ki, qadınlar da kişilərdə ilə bir dəfə çəkaptan keçirlər, bu elə özəldən yanlışdır. Çünki biz eyni yanaşırıq, amma qadının çəkabı ilə kişinin çəkabı arasında ehtiyacılar baxınına fərq var. Qadın, təbii ana fonksasına görə, bu dünyad-səhiyyə təşkilatlarına gəlmədik ki, 5 dəfə kişidən artıq hekimə müracaət eləmə, hüququ var və tələbatı var. Və bu tələbat ödənilmədikdə qadın islərisdəməs əlvəcisi şəri. Yəni, burada bərabərlik, o birin birə getmək deyil, üçün birə getmək bərabərlik deməkdir. Çünki ehtiyacəsaqsıldır. Sövbəl ədalətli bərabərlikdən gidmək, birə anladım. Yəni, elə. Yəni, gəlmişkən bu insanakları, məsələsi insanaklarla bağlı olan problemlər və qadın hüquqlarla bağlı olan problemlər, zaman-zaman cəmiyyətimizdə mulları paralelə dəələndirirlər, amma mulları ayrı ayrı qıda dəələ. Siz nəcə düşünürsünüz? Hər kət problemi eyni kandeksdən dəələndir, məmini doğrudur, yoxsa ayrı ayrı. Çox sağ olun, çox yaxşı sualdı və burada yanaşma belədir. Əvələ onu deyim ki, elbət eki qadın hüquqları, insan hüquqları sisteminin bir parçasıdır. Amma nədən qadın hüquqlarına özelliklə bir ayrıcana diqqət yətirilir və ümumiyyətlə bir məhvum olaraq bu konsertsə ortalığı qərdir. Çünki bir çox hüquq pozuntularında insan hüquqları, pozuntuların səbəbində qadın san sözü cevabı varsa bu artıq qadın hüquqları deməkdir. Yəni onun səbəbində yoxşı idare etmə deyil, satsaldıq sadi sistem deyilməyən, qarub səhalları deyil, qanmon aləlili deyil, məsq qadın olduğu üçönməyən ayrı seçgili ucubatından bu pozuntular baş verirse, buna qadın hüquqların pozuntuları deyirlər. Və elbət eki qadın hüquqları anlayışı məsq buradan qaynaqlanıbdır. Amma bütövlikdə hiç bir ölkə bunu deyə bilməz ki, mən ümumiyyətlə insan hüquqlarım vəziyyətim yaxışıdırsa, mən qadın hüquqları ondan pisti və yaxudda, bunlar çox bir birini əlaqəldi. Qadın hüquqları, deməli, insan hüquqlarından bağlı olan tərəfi odur ki, eynən ilk qaxtanı götürəndən sonra, yəni qadın yumuşaq qaxtını götürəndən sonra, çox ciddi siyasi amirlər ortalığa gəlir. Yəni burada, əgər ölkədə hüquq muhafizə sistemindən bağlı problem varsa, əgər ədalətli, deyək ki, məhkəmə sistemi yoxdursa, əgər qababcə və rüşvet sistemi mövcuddursa, ümumiyyətlə yaxışı hidar etmədə problemlər varsa qanun ailiyi qorum mursa, o zaman elbətdən, nə insan hüquqları müstəbəsində, nə qadın hüquqları müstəbəsində, ədalətlən söhbət qədə bilməz. Bunlar iksi bir-biri nə çox elə gəlirdi, amma yenə də insan hüquqları yətir qadın hüquqlarını ayrıca baxmaqı gəlik, yoxdur kimi də bir halımız yoxdur. Çünki qadın hüquqları məhz qadın insan dəyə, bu sənin başına gələcək, bu məhdudiyyət qoyulacaq, bu çətinlikdə üzləşəcəsən, deyə bir konsext diyaranır deyənə qadın hüquqları məsələsi ortalığa gəldir. Söğh də şəkür eləyirəm. Bizim üçün qadın hüquqları diyən də ən azından Azərbaycan gerçəyində hızların problemi, eləkən evlilik, təhsildən yayınma məsələlərdə həmişə qabarı bu problemlər buna itiraf etməlik. Nizə düşünürsünüz meyhriban qanım? Son illərdə bu sahədə müəyyən ilələkçiləri var mı? Yəni əlavədər qurumların bundan bağlı, attı qadınları, bundan məsələ olan qurumlar var həralda, gənət bəxtdirməyim. Mətə bu problem Azərbaycanda nə qədər həllə olun? Mən istəyərim ki, bu həm şuaları qızların təhsildən yayınması haqında həm də eləkən evliyaqqında fikirinize işidəkik. Mən sizə deyimi pandemiə dən əlmən, mən yəni bələ yakışı bir meqanismı qurolmuşdur və meqanismində belə ki, rayonlarda təstir, o cümlədən evliyik və yaqot məsələm səriqsi vaubortik, əməsələr işu quruqları səviyyəsində nəzəriətdə edir və eləkən ilə qahın azalmasına doğru qedirdi. Bu problem deməyələr ki, azalmayla maqalı, zinamda azalmaqa doğru qedirdi. Pandemiə dövründə kifayət dədən bu məsələlər vatət qaldı və nəsələtməyə kainismı olmadı və yaqotu taq ki, nə toylara nəsələtməyə kainismı olduğu məqdəbdə müşahidə etməyə olmadıq ki, uşaqlar dərsə gəlir və yaqotu qəlmir, ucumlədən ilkən qəhalları çox almağı başladı, ələlər birə içində to etmədə uşaqlarını biləşdirirlər, bu yaxın həbirli məsəli var etməyən oldu ki, pandemiəd dövründə ələlər olmamaya biləndirib. Yəni, bu rayonlara yetişkimi mümkünlə olmadı, qapallıq şəra et oldu və ələlər bu hürsətdən istifadə edib, öz qızlarını ələ bilməyəşi alışdılar və buna həyətə keşiklər. Və o mekanizin pozundu, bəqbası məsələsi, bürəz vaxta partı, hərə də aparır. Yəni, bürəz sistem ilə bir kib pozundu. Hazırda kifayət qədər məsələlə, dəqr işlərin azirin, yaxşı bir sistem quruk, bu hən bakışlar, baş polisi tarəsəm, dəqr işlərin azirin. Bütün tərəqlər, ansıla ki, istirakçı tərəqlər var, məsələn, uşaqlarla bağlı, icaha kimiyətinin də qəyumuq şövbələrlə, və yaxud, hamis yələr digərə. Bu, wasa quruqları yaradlıb və biz orda aferansiv olaraq, məninə olunan halları ulandaq dərəl, qihətlər də var, orda uməlmaqları dəhəl ötürələr, və çeviklər yaxçılar var. Bak, biz bət tərəq odur ki, dəhəl, burada alə qadın həmtəsinin üstlərə, sosial hürmət, agitliyin üstlərə, təbübdə, tibbisiq ortalar, bütün istirakçılar orda var. Və bu bakmınlar, bu muassir bir yanaşmada, çəxnologi yanaşmada, və effektiv yanaşmada və dəhəldə yaxçı verir, məsəl, orda çox çaxlarından bağlı. İyəcə bir də görürsünüz ki, məsəl, gəlir ki, flan yolda qihətlərlərdən bilətik, flan keçədə, flan uşağı gördük və edilən, dən halbə, operativ olaraq, əraz süzər, polis gedirlərə, o uşağı, aşqara, sələncağı yerəşdik, bu proseslər gedir. İrkən yana bağlı, məlumatlar rayonlardan gəlmərdir, və bir çox halda rayon qihətlərin aktivləni çox böyvəyə edəcə var ki, çox gəlramayla bağlı ciddi məşqululmağa başlasınlar, bəzləri, bu proseslərə qoşlu, bəzlər, məsələn, görürsünüz ki, o, həm rayonlarda qəlir, gəlir, yə, yoxdur. Yə, aksiv deyir, bak, bu, baxımdan birəsələ, polsulqlar var, də bizdə görürük ki, belə problemlər yaranıq. Və yaxud, məsələn, bu, o, təhsildən yaliman məsələsi nə bağlı. Təhsildən yalimanın özlünən bağlı da, məsələn, elə rayonlar var ki, biz birikə o rayonlarda dördüncü, beşinci, altınçı siflərdən sonra məhqulaşdırmağa çalışınlar. Problem bir köyünlə, əslindən mahiyət ki, uşağı təhsildən yandırmaq deyir, uşağı qorumax məsələsi, mən yenidə bu məsələyə bələ bakram ki, daha çox qorumax instinkti və qorumax xüsusiyyətlə görə, ər qadın təhikəsli, uşağı təhikəsli, instir ki, o uşaqlar oqs, əlaqs da Azərbaycan aləsindən uşaqlarının, uşaqlarının oqlanlarının oqması, çox belə simulaşdırıcı bir mövzudur ki, onlar çox istəyələr ki, onların uşaqları daha təsirli olsun, daha yakışı yaşasın. Amma bu silətliklər ki, son zamanlar daha da qaqdılar və məyət rayonlar var ki, bəzən görürsüz məhqulaxın özündə bir məlumax gir ki, vələm rayonunda, vələm məridin, vələm hərəkət edir. Bundan sonra görürsüz ki, uzun bir proses başlayır ki, uşaqları təsirlər də yayınır. Ümumiyyət də birilə məlumaxların üzünün hasıdə təsirə malik olması, mətvadə gədər məlumatın o digərərinə qarşı hansı fəsada olacağı ölçülmərdir. Mətvad bilmərdik ki, bir deyilməlumat qadın mülumqların, o uşaq mülumqlarının təsirlər və yaxud kendilməsirlərlə nə qədər təsirilir? Bu başlıqları mən uşağımın həyatına və yaxud digərərin uşaqına hansı zərəl verəcək. Bunları bil ki, oturub məsələ etməyət. Təsir ki, daha çox reiki məsələsi var, sayt toplamaq məsələsi var və onların fəsadlarını hesablamıq yoxdur. Bu isə göründüyü kimi görürsünüz məsələm. Mən neçədən hansı görmüşəm ki, məktəndən bağlıq məlumat qedərinə sonra üçünbəl bir şekilde uşaqların birəs keçikdirmələ, və məktəbə quraxmammaq meyilləri artmağa başlayın. Amma belə hallarda, gələ qurumlar ortaya çıxsın, məsələslə etməyət, uşaq alamayının bağlıq məlumatı etsin ki, insanlar görsün ki, yoxdur, tədbirləri var, və qurumu mekanismi bilməyət şəqdir. Bakmına deyirəm ki, kələ məsələdər də, cədə məsələdər. Şurada qanım, mərbəq hanı qedilir ki, rayonlarımızda daha çox ərkən nikahlar qeydə alınır. Rayonlarımızda daha çox Başkətlərində də var, ucgaş kətlərdə bulabilər, özəliklə, pandemiə dönəmində əlçatmaz oldu regionlara çıxış. İmdiyətlə, Allah belə bir sual yaranır ki, bu gəndər bərabərliyi paytaxtta mı daha çox pozulur, yoxsa regionlarda. Bunun əsləsən, necdi yəllər, paytaxt və kən xüsusiyyətindən, şər xüsusiyyətində məyəm bir gəndirlə bərabərliyin pozulmasında bir fərq var mümiyyətlə yerli imkanlarla? Bəri, var. Əlbətdə ki, baki daha inkişaf edilmişdir və ümumiyyətlə, baki və böyük şəhərlərdə situansal bir qədər fərqlidir. Bu, dümət deyil ki, bu şəhərlər baki dağıqlı olmaqla azaldı bu problemlən, əlbətdə ki, yox bu problemi mövcudur və bu, lakin, bayaq qeyd elədiyim, o bir neçə meyər var ki, biz hansın meyərlə gəndir bərabərliyə ölcülün. Bərabər hüquqlar, bərabər imkanlar, bərabər rüsursa və bərabər müdafiə. Müdafiə rüsurslar deyəndə həm də çatımlıq nəzərdə tutulur. Bak, hüquqlardan sabayı digər bənddər, həm ısı regionlarda daha az çatımlıdır. Çünki, nə müdafiə mükəngizimdəri istədiyimiz kimi qurulməyibdə, nə, bir tövbəklikdə imkanlar baxmından, təhsil özü özlüyündə önəmdə də sözsüz ki, amma təhsilə uşağını gəndərinən isər qızı isər olanı, bir de ona əmin olmalı ki, sabah bu uşaq dərisi məktəbini qutarandan sonra üniversitetə qəbulub, oranda bitirəndən sonra bir yaxşı layaqətdə iş təbalatıcaq və layaqətdə həyat sürə biləcək. Bugün hər işsizləyindən bağlı, hələ də problemlər yaşanmaxtdadısa və müxtəlif sahələr üzrə ümumiyyətlə iş imkanları çox məhdur dursan əlbət ki, o qədərdə cəlbəcə gəlmir təhsil. Üstəlikdə biz gəlir ətraf eləyək ki, təhsilin də səviyyəsi istədiyimiz kimi deyil, keyfiyyət səviyyəsi, təhsilin özündə də xeyli məsələlər var ki, hələ də dikkatimizi çəkir, hər bircəmiz valdeyi nihtiyək ki, özlətlarımız, nəvələrimiz gəlir məktəbə və biz bunu əyani gündəlik şəkildə çarşma mazılıqı görürük. Ona görə, mən hesab eləyirəm ki, bir dövlikdə haqlar baxmından bərabərli olsa da imkan yəni, eqər müdafiət sistemi bərabər qurulmayımsa, bugün qadın təşkilatların daha çox cəmləşdəyir, cəmləşdəyir baki şəhər-i və dikər şəhərlərdəsə, rayonlarda faktik olaraq təşəbbiz quruqları çox azdısa, ümumunlikdə bir iştima nəzələt məxəizmə formalaşmayıbsa istədiyimiz kimi əlbətə, bu bərabər mülmayan məxəizm deməkdir. Daha sonra risustar və dikər imkanlardayakı xarici də okumakla bağlı, təhslik birinci norma qutarmalı sanki daha sonra onun davamiyatı elə bağlı bir əminliyin olsun. Ona görə, xula həsə bir sözlən deyir bərabər də vəziyyət, amma baki də də biz çox ağır situatsalardan özür də qalırıq və baki də olmaqla biz deyə bilmərik ki, bu məsələ həli olmuş olur və və yaxud düz qeydi oldu ki, baki ətrafında olan o kəntlər 33-33 kəndimiz var ki, ümumiyyətlə baki paytaxtla elə bil, o kəntlər arasında sanki bəzən bir əsir zaman fərqi varmış ki, sana gəlir. Burda da elə yenə də təhsilə birinci çatımlıq məsələsi, insanlar meyilli deyirlər uşaqlarını ahıra qədər ki, burada da bir təhzad yaralar, bir yandan mühasirləşmiş artıq bir yanaşma var. Həmə bilir ki, məsələlərin açarında məsələsildirur. Diğər tərəfdən də təhsilimizin keyfiyyətsiz deyib də, məlili bir təbəqə var ki, onlar ümumiyyətlə uşaqları, o uxtmağımı elə deyil. Yadınızda təsə birinci çay bundan əvvəl kezlərdən birində bir qız cavan gelini öldürülməsində, ananın müsahibəsi var idi, medyada yerdik ki, mən ümumiyyətlə başa düşəyətirmərin bu zorakilıq nələm baş veribdi, nə onun həyat yoldaşının arası idi mən uşağımı 5. sinifdən çıxardı və evdə otuz durmuşdum, uşaq tərtəmiz uşağı idi. Yəni, burada inanın ki, bütün hətə yadınızda təsatsal medyada bir xeyli müzakərlər oldu. Yəni, bütün elə bir içdimaya qınax abiyyətlə ana çevirildi zorakə er deyil ki, sen 5. sinifdən uşağı qoymalı, sanki bir lux yaxşı bir əmər kimi təqdim eləyirsən, yəni, bu təfəktür dəyeşməyədi və təhsəni dəyəri təkrən-təkrən təqdim olmalıdır və eləkən yıqaqlara gəlin cəvalla onun da çox konkret meqanizimləri var. İlk öncə qanun vericilikdə o istisnaq məqama yarışdırılmalıdır. Yəni, 18 yaşı zətən bərabərdir. Yəni, biz bir ildə mühlət vermiş kimi oluruk ki, bəzi istisnaq məsələliyi və sər, bundan çox suriz şəhək elə biliriz. Yəni, mühlət məsələt kimi səkir olmalıdır o yaxınki dəyəşəcəyir. Daha sonra biz bilirik ki, hətta belə bir normada var, hüququn normada var amma təhsür ki, onun icrasına çox də əməl olumur. Bu da dəvlət niyqahına almadan dəydiyyata alınmadan dinin niyqaha gedilməsi məsələsi, yəni, bu çox yayqındı və kəbin kəsmə məsələsi məsələsin olmalıdır. Yəni, görməyən dini kəbini bağlayan insanlar əlbətdə ki, cəzalan malıdır. Çünki bu, bir xeydi qarşısına alıncaq və biz cəmiyyətdə bir də bunu görürük ki, ahəksər vaxtı yaşı çatmayan insanları məsələsi niyqaha bu çür sək edirlər. Daha sonra da çox nadir hallarda onlar təvzən gedib dəvlət eləyədiyatına olan niyqaha başıvururlar. Və bu da qadına nəhansı bir situaksiyar baş verəndə deyək ki, məsələsi ortal haldışı əndə digər hüquq məsələr çıxanda qadına elbətdəki əzədən əlvəriçsüz vəziyyətə qoğur çünki dövlət dini niyqaha niyqakimi tanımır. Ona görə, elkəl niyqahlarla bağlı bu bir neçətnə sistemli yanaşma tədbiq olunsa, məncə onun qarşısına almalar. Amma daha uzun müddətli böyük bir effekt istəyir isə, şuuru effekt istəyir isə dayanmadan, hətta bələ elərin cəlbə masinən və əlbətdəki kütləbi infarmaat savansilələrdə başda olmaqla marifləndirmə və təhsil məsələrlərinə digət getirmələk. Marifləndirməyən cəmiyyət arasında təhsil də bir dövlikdə genç nəsirlərin fəvdli gəndir-əhəssas yanaşmaydan böyülməsində yəni, şuuru şəkid də bərabər hüquqlu insanlar kimi yetişsinlər deyəndə və o, şuurda dəyişiləyə olsum məsələsi ümumiyyətlə təhsilinin intidral bir hissəsi olmalıdır. Əslində, mənim son sualının müəyyən hissəsi nəsi çağolandırdırdır ki, və bu problemi niyici həlliyək? Əla, bəniniz yoxdursa, son olaraq eyni suallan meyirbənxalma işudə ki, bu problemi niyici həlliyək? Həralda bu problemin bayağı vəli işimizləlində əvvəlində dedik ki, bu artı funda mental problemi həçərildik və həli yoxları nədən ibarət? Ələ, məsələləri və əslən, gəndir eynilərinin baxmağı ürətmək, əslən. Təhsil ki, bəzələlərdə ətta parlam iddə etmək, hansı məsələri müzakir olanda kişi cəbdəqlar görsüz ki, bu artı gəndir eynilərinin taqmır və silətiklərləm və birisiz məsələ, onlar ki, əksər insanlar eyni ütlə formada eynimi hütlə, tərbəyə gəndir eyni görəm. Hələ ki, bu uxşoxdana ürəmək. Baxçalardan ürətmək, gəndir eynilərinin baxır və məktəblərdə bu məsələləri müzakir olmalı. Baxın məktəblərdə, bəzələlərdə ilə məsələr var ki, məlimlər kürət eləmir onu müzakir eləmək istəyir eləsindir. Amma valid eləmək buna başlı çıxır. Çi də haqresiyalarına müzakir eləmək istəyir eləmək. Və belə bir təsirat var və yaxud ki, fikir var ki, uxşoxdan arada pərdərin qaldırma onun ilkən ailması və yaxud uxşoxdana təsir eləyəcə uxşoxdana çox şey biləcək və o, başqa məsələrləri düşünəcək, təsir eləyəcək. Yəni, belə bir siyəsibdə var. Əslində, uxşoxları hazırda birisi istəyir. Çoxları internetdən islərinə məlumatları elədi de bilər. Məlumatların məzələr yanlış olur, məzələrləri böhranlı, yəni, tərlükərimi eləmək olur, o, baxmından mələri gəlir ki, biz daha çox kendir eləyəni taqmaqı eləməkdir. O halda, olabilək ki, biz problemləri daha tesivət daha sürədir. Bu da ki, istəndə də baxıldı. Bəzən, istəndən bizim müzakirə etdiyimiz, usubilə yaxşı bir fikir mübadəmsi var, ansəm məqamda uğrazlaşmaq istəmir, istəndik, bəzəldə qədirlər ki, bu kişiləyə qadınların sözünə baxması onun nüfusuna şahıs alabilər və bu sirəc bilərdən asad olsak, mən elək elək ki, mümum mədəliyyətimizdə o bərabərliyə meyillik var və türk qottularını, üzvün kökün də bərabərliyə meyillik, qadına qarşı, qadına əməlin qeymətləndirilməsidir, qadına münasibət, hə dəni faktor olur, ortodolu, tüşünürəm ki, biz məna nə harqı olabilərik? Çox təşəkkürəyirəm. Mən bircə yəkim demək istəyirəm ki, cəmiyyətin hər bir sektorunun bu işdə rolu var, payı var, mənsuliyyəti var, və bugün dövlətin də elbətdə ki, rolu çox böyükdür, cəmiyyətin də və ayrı ayrı deyə ki, biznes, medya akademik sektor, hər bir sektoru var ki, bildiğiniz kimi 2013-ci ilin sonundan ətibaren təhsürk ki, böhran dövlətinə yaşayır və qadın hüquqları ilə məşğul olan təşkilatlar, zətən o dövrdən öncədə cəmiyyət 5 faizdən aşağı hissəsini təşkil edirdi. Və bugün bütün bütün QD sektorunun hardası yaxşı halda, 5-də bir faizi qalıbdır, 5-də biri qalıbdır. Həsab edin ki, bu 20 faizd deməli, əgər qadın teşkilatlarına da həsab bu hardası, dövrdən bir oviç təşkilat deməkdir. Örkənin hüququyundan yətərli resursumuz yoxdur bizim. Zətən azıydı olsun. Biz də gəlirik səktirdik. Yətərincə özümüzə spisifik problemlərimiz vardır. Amma bir də 13-dən ətibaren çox qabarıq bir vəziyyətə düştü. Ona görəmən füsətən istifadəyət bir daha çağrış eləmək istəyərim ki, qeyri hükmət təşkilatlarını rəvetin yaradılmasına məyən adımlar atılsın də bu tezliklə baş versin əksalda cəmiyyətin bir çox fəsadları ilə üzücə qalacaq. Çox təşkilatlar Şəhla İsmail rasyonal inşaq uğrunda qadınlar cəmiyyətinin sədri və təmiz dünya qadınları yaradım İsmail eləminin sədri Mirvan Qanumziyəni alıb və hər qincə təşkilat edirəm dəyət izləyicilər gəndir vəələyəliyə və onun bu sahəd olan problemlərin əsləli Qanumziyəni şəhbirində səhbətimizin sonuna gəldik. Sağ olun, sağ ol haqqalı.