 Maganang araw sa ating lahat at maligay ang pagbabalik dito sa ating palabas na usapang pelikula. Ngayong araw ay tatalakay natin ang isyo ng etika sa pelikula. Ako si Roland Tolentino nagtuturo ng pelikula at media sa UP Film Institute. Ako po si Attorney Gaby Conception, isang abogada, isang miembro ng MTRCB at higit sa lahat, isang nanay. Ako po si Choi Pangilinan, guru din sa UP Film Institute. Ngayong araw ay tatalakay natin ang isyo ng etika at kung paano ito ginagamit o nagagamit sa isyo ng pelikula at kalakaran sa pelikula. Pero bago tayo magsimula, kaila malino mo ng ating definition ko ano ang ethics o etika. Mariba natin simulan, ano ang inyong mga pananout tungkol dito sa napakimportanting larangan ng ethics? Well, sa aking kaalaman yung ethics, ito lang naman ay yung mga standards, conventions, or norms na nagsasabi ko ano ba ang tama umale, what is right or wrong. At depende sa larangan o field, iba-iba yung specific na mga rules na dapat mag-apply. Of course, since ako isang abogado, iba yung legal ethics na nag-apply sa amin kung paano namin dapat ratuhin ng isang cliente, ang mga dapat at hindi dapat na code of conduct or behavior when dealing with a client or a judge, for example. Pwede ang mga judges may sariling conduct of ethical behavior, ilinbawa sa mga judges, bawal dapat ang nakikita ng halimbawa na sila ay nakikihalubilo sa mga abogado at mga taong uma-appear sa kanilang corte, kasi importante na magkaroon ang semblance na hindi sila partial or biased sa isang partido, kasi kinakailangan sa larangan ng justicia daw, nakikita ang mga bias. Sa larangan daw ng justicia, dapat ay ang mga judges natin ay unbiased, walang kinikiliyan. So, erawang ko lamang sa film kung ano naman ang dapat na code of conduct or behavior na in-expect sa mga filmmakers or in filmmaking, halimbawa. So, tama si Ator ni Gaby, di ba? Yung general definition ng etika, ito yung nagtatakda, ito yung dapat na gawin at ito yung parametro. Ang ngunit kung titingnan din, di ba? May standards, pero ito rin yung ethics na isa commitment to a certain truth value. Naparang ito yung wasto, ito yung dapat sinusunod natin. Kaya nga may nakakaroon ang issue, ethical issue kung may nalalabag doon sa set of standards na yun. Pero ito mga standards na ito ay hindi lang simple ang sangalan ng profesionalismo, pero sangalan din ang pagpabataas ng kagalingan, lalo na sa larangan ng pelikula. Ibig sabihin ito, hindi lang yung good interpersonal relationship o yung pagiging professional sa mga gawain. Pero paano din ba natin iaangat yung ating kalakaran sa pelikula o yun naman ng pelikula sa pinakamataas na antas na posible para sa pelikula ng Pilipinas? Meron lang ako isang katanungan in the meantime kasi nabanggit ko na ang mga abogado at sa kaang mga judges, meron silang code of legal ethics, ang mga judges meron code of judicial ethics sa filmmaking ba unang una? O sa mga doctor alam ko meron silang code of conduct, of ethical conduct. Pero sa mga filmmakers ba, meron na bang established code of conduct? Walang malina o na code of conduct o ethical standards para sa mga nasa larangan ng pelikula. Kaya para ting may kontroversies na lumalabas kung sa exploitation, na mga minors o mga babay, bilang sex objects o yung klasin ang intense working conditions sa mga set ng pelikula o even sa broadcasting. Kaya maganda mapagusapan nga ito para tingnan natin kung paano ba dapat ang pinakamainam o pinakamagaling na panuntunan para sa pagawa ng pelikula. So may mga inahan ay tayo na ilang mga larangan na pwede natin maging takeoff point para sa pagusap ng ethics. Una rito ang usapin ng child labor. Ano ba dapat ang condition ng bata sa lalo na yung mga minor day dad at yung mga sbata pasang 12 saan yos at pababa sa pagawa ng pelikula? Well actually sa ilalim ng batas in terms of child labor meron tayong tinatawag na anti-child abuse law at sakup na doon ang pagtrato ng ating tinatawag na child laborers. Or those who employ children at sa ilalim ng batas ang magagawa lang ng batas ay siguraduhin na yung working conditions on set are followed but very limited din lamang to. For example, yung mga age ng 15 and below ay sila ay considered as child labor. Dapat, unang una, dapat yung kukuhan ng licensya ng working permit galing sa dole para si siguraduhin ng dole na okay nga ang working conditions. Pero na ba yung working conditions? Well yung working hours for example, hindi sila dapat nagtatrabaho between 10 p.m. to 6 a.m. hindi sila dapat nagtatrabaho ng more than 8 hours a day if I'm not mistaken at not more than 40 hours a week. Baso ka ilangan din magkaroon ang tamang relaxation time ang mga children. Dapat din yung mga conditions, very general din ang conditions basta hindi ito makakasama sa health. Hindi lamang physical health pero yung psychological, emotional health ng bata at dapat siguraduhin na nakakapag-aral ang bata kahit na nagtatrabaho Dapat meron siyang access to primary and secondary which means, nako iban ang sistema natin ang K-12. Dapat makapag-aral siya, so ngayon meron ang alternative learning method so hindi na siya strictly kailangan napapasok sa skwela pero I think merong program ang dex for example at sa kayong homeschooling so basta yung merong alternative modes of education ay dapat siguraduhin na nakakapag-aral pa rin ang bata. Pero kong kunwari, yung bata ay kailangan dumanap ng role na parang abuse child o tortured child sa isang exena o isang pelikula na parang magdigmaan sa nanagaganap at ito torture na kinyarin ng personnel. Ano ba dapat ang isa alang-alang din sa mental condition ng bata na kung saan ay maa rin maapyaktuhan pag pinag-internalize ito katulad na mga actor at actress na medyo nakakatanda. Yung tanong mga yung mebata na sa exena dapat i-torture et cetera sa tingin ko kasi parang nag-acrossi din ng border, kailangan tong ganapan pero ititaking consideration mo yung bata na paano gagabayan to ay napakabigat ng gagampanan niya pero nai-kita ko rin doon kaya naman yun sa production na hindi ipakita literal. Parang may pamamaraan din parang hindi ka makatawed na in-exploit mo na yung bata bagam at kailangan sa kontexto ng narratibo may mamamaraan siguro yung director kung siya ay maingat na may execute na ito na hindi yung bata yung nagiging tampulan itong abigat ng exena o nung gagampanan niyang role. I think it would also be good, although hindi ako filmmaker pero siguro okay din na maging to consider as part of best practice and mag-employ ng expert help, professional help para yung bata na pe-prepare siya emotionally, psychologically na para-claro sa utak niya na ito ay parang pagsasadulala lang hindi ito tunay na buhay para rin ma-process, di ba katulad niya doon sa ibang nag-go-go-through actual traumatic experiences di ba meron silang debriefing, meron silang post-traumatic stress exercises. So I think it would be good kung sa mga pelikula involving yung children na medyo traumatic ang scenes or very emotionally charged. Dapat siguro magroyan professional help on set para to help this children process kung anuman, kasi siguro mahirap to distinguish anymore between fact and fiction. Or dahil sila ay napaka intense sa kanalang acting, di nila ma-separate pagsinabi na nandang director na cut na, di ba? So siguro it would also help kung meron talagang expert and professional help on the set. May tanong ako sa inyo. Paano kung documentary? Sa documentary may documentary na yung ninsan lang sila bata, and indeed si Karuli. Kasi yun documentary naman, bata yung din o document buhay nila pero paano papasok doon yung issue na baka may exploitation din na nga ganap o mas makapalusot kung documentary dahil buhay talagang mga bata? Katulad na nasabi ni Kaby, ay kailangan talagami isang psychologist on deck, on hand dun si dito sa pagawa ng documentary para nai papasok yung konteksto at nai preprocess yung nga ganap dito sa pagdodokumento ng buhay nung bata na ito. Lalo na sa condition ni nung mga documentaries natin na naging child laborers sila o nakakulung sila sa makakulungan para sa mga adults. So ibig sabihin ay kailangan haban din o documento yung mga buhay nila merong pumapasok na child psychologist para ilagay sa yung proseso yung nga ganap at yung papel din ang ginagawa nito nang documentary filmmakers na ito pero katulad din sa newsin di ba kapag naging involved ito ng mga bata at mga women ay dapat hindi pinapakita mga muka ng bata at mga women na ito dapat ay hindi rin binabanggit protection sa kanilada makakapiecto pag natuklasan ito pala ay victim ng child abuse o itong woman na ito ay nag-actuous na na rape siya at may effecto yun sa lalo na sa kumundinda na kung zan ay nabubuhay ito mga tao na ito. Ano naman tingin mag-show dito sa mga gag-show sa lingbawa mga bata yung characters pero yung mga jokes nila ay hindi naman pambata. Ay hindi na natin pangalana Bakit naman hindi? Para sa akin yun malinao na para bang ginagawang matanda yung bata so yung kina acculturate na yung mga bata sa lohikan ng pagiging matanda niba. So audience kasi noon ay kabataan pero yung gawi o yung kilos na mga bata doon sa programa ay kung paano na yung stereotype ng pagiging sa awang lalaki kung napapanod nyo yung programa so para sa akin yun yung delicado ay think talagang may ethical issue doon lalo na din sa kumundin ng TV na pinagkaka kitaan ito mga batang maliliyet ito yung ginagawang tampulan ng programa so parang very exoticize for me yun treatment sa kabataan lalo na sa ilang programa sa television. Hindi kayo sa sabihin naman film makers mga film makers who do not share your apprehensions kasi ang sasabihin nila pero ito lang mga isang aliyo aliyo di ba form of entertainment di naman talaga na affecto na mga bata of course meron pa rin sector ng lipuna natin who will challenge that sasabihin nila ay po protectionan yun yung bata hindi po yung pa kita ang mga babayan hindi po yung pa kita ay wala na tayong mapapanod marami pa rin pa ipalabas napakrestricted na nang gusto nyo ipalabas sa TV age appropriateness naman talaga ito mga palabas na ito at hindi ba mga palabas na ito ay nirereit niya for most part ng SPG Strict Parental Guidance kasi kahit na mga bata yung characters dito yung mga jokes nila ay nagboborder pa rin may double meaning yung mga papatawan nila or nakakasakit ng gandami actually yung napaka-classista ng programa kasi laging may may ari ng bahay at may kasan bahay pan tinignan mo e so parang problematico talaga yun nga yun pinagusapan natin yung mga bata at parating naman associated yung mga children sa isa pang sector na atin lipo na yung women o kababayhan ano ba attorney Gabby ang nasabatas uko sa magna carta of women's rights na dapat ay sa alang-alang din sa production ng pelikula nakalagay lang naman sa women's rights na dapat talaga conscious na hindi talaga papakita ang kababayhan na yung exploitation of women of course that's also very difficult to carry out kasi nga tulad nga ang sinabi ko kanina there's always that sector of society na gusto gusto mo panood or some sector of the filmmakers who will say ito naman ang katatohanan di ba sinasapilikula namin kung anong katatohanan sa tunay na buhay na meron talagang gretong klasing kababayhan but of course ang sinasabi lang ng batas eh hindi naman talaga dapat hindi nararapat na palaging ganun at ganun alam ang portrayal of women so in terms of well babalika ko sa sinabi ni professor Tulentino kanina na hindi nga na tuloy dahil na tanong kakaagad hindi yung binanggit kanina di ba yung etika ay pagpapataas din ng kalidad ng pilikula so susundan ko yun dahil na hindi ko din pala na tuloy kanina yung etika mas filosofikal na usapin ito ay commitment siya sa truth di ba sa truth so of course yung truth na yun ay iba-iba so in relations na representation of women or kite representation of eyepiece kailangan may commitment yung gumagawa na ang gusto niyang ipakita ay ang pinaka matalas at pinaka makatotuhan ng representation di ba kung yun yung commitment niya as a filmmaker because when yung pilikula ay representation siya pero anong yung gusto mong irrepresent yun kasi din yung pananaw mo director at tao sa mas malaking lipunan parang sa akin yun yun kung malay ka na hindi dapat gan ito yung representation sa kababaihan may pinapanigang composition at yun yung lalabas sa iyong likha pero dumahan tayo lalo na particular sa bold films o sex-oriented films sa bansa natin na yung hindi lamang issue na representation na parating pinaguhubad yung mga babay at marami pakakataw hindi naman parang to titillate lang yung audiences natin na kalakana ay kalalakihan sa issue na ito pero meron din issue parang marami sa kanila ay minor de edad na dumahan din tayo sa issue na yan so nung nagsimula si Alma Moreno o si Pepsi Mataloma o si yung puro sila mga minor de edad so ano ba yung kung best practices ano ba dapat ang edad kung saan ang mga babay napisagin ito mga sex-oriented films well of course kung minor de edad marami talagang issue hindi nabali ko over the age of 18 sila pero mukha silang bata di ba but of course there's always that issue of exploitation of women at baka maami ito ay pumasok of course sa child pornography which is banned under our laws whether it's in the form of child abuse whether it's really hardcore child pornography yung issue din na mga magulang nasa na mismo ang nagdadala mga anak nila sa mga director di ba and of course it's not even the issue kung ito ay ipapalabas sa sino ang hindi dahil nga sa ating technology ang ayun hindi na nila kailangan dalin sa director direct labas mo sa susod mo na pelikula ngayon all you need is a cell phone and the internet sila mismo ang nagtetrade ng mga anak nila para maipakita immediately di ba sa ibang bansa across border nakaagad so meron tayong ibat ibang mga batas on child pornography anti voyeurism child labor lahat lahat pero siguro kailangan din magkaroon ng mas malaking pag-educan ng ating mga mga tao di ba hindi lang ito code of ethics ito ay talagang conduct kung ano ba talaga ang tama o male kasi hindi lang ito sa pelikula it has become a bigger social problem Actually, dag-dagang ko lang kung nyari ang batang pinagmukang matanda ang era nila ng STTF usually underage siya na eh deba pero ay I think problema dito kasi ng industry yung industry has this culture na ang binibigang premium talaga is what is profitable at di ba at so na kataon nang umusbong itong genre ng bomba ng STF sa iba't ibang panahon ang profitable ay mga batang babay na ginagawambida sa mga pelikula na may formula ng paghubad pero yun yung industry ay I think yung malaking problema dun is yung logica ng industry ay kung paano nila ituring din yung yung mga nakatrabaho for the industry so at yun yung mahirap kung napaka profit driven ng dominant industry Sa America Makailan ay meron kampaanya yung hashtag ni too ibig sabihin ay yung mga na sexually harass or abuse na mga primarily actresses na nag-undergo ng casting couch kaya Harvey Weinstein no ay sa Pilipinas di naman ay kala ka rin yun ibig sabihin ay yung mga managers sa maraming pagkataon ay binibend o binubogaw yung mga kanilan talent sa directors o may liasoning na nagagana between management na may kapangyarihan mag a lot ng stars para sa mga particular TV shows or even films at siyempre ipapasok nila ay mga talents na nag-agree sa kanilang sexual maneuvers ano ba ang kala ka rin nagagana paano rin ito maprevent ikaw nga nagsabi na ito ay kala ka rin mo ka sa entertainment industry o even siguro hindi ko alam kung lagana pa rin pero even in educational institutions tiba kwatro o kwarto hindi natin alam kung kung nag-agana pa yun ako hindi ko na alam kasi matagal na tapos sa aking college education pero hindi ko alam kung is it really part of sa lipunan is it really ingrained in the nature of people kasi kahit na sa kala ka rin di ba kaya nga tayo merong anti-sexual harassment laws kasi wether it's in the workplace wether it's in educational institutions mukha talaga siyang kailangan talagang bantayan ng batas kasi ito ay nangyayare buti nalang nakatulad sa America talagang na nag-lagalakas loob at saka nag-lagalakas loob kasi kung ikaw ay struggling actor o actress ayaw mong mag-blow ng whistle kasi baka mamarkahan ka na for life di ka na magkaroon ang trabaho di ba ganun din siguro sa mga nag-aaral gusto rin lang naman pumasa and they will bite the bullet so to speak di ba so alam naman natin that it's unethical siguro there are certain things na hindi nakakailangan pang isulat in black and white pero nangyayari pa rin whether or not mas laganap na yun mas laganap datin I think it's safe to say na nangyayari pa rin pero unless nga dumami yung mga tao katulad nga nung nito movement hindi pa rin talaga siguro masusub po yung ganyan classic behavior but I suppose in the film industry and in the academe I siguro meron kayong makokontribute kahit na pa panong yung kasigyan yung ugat din yan yung relasyong pangkapangyarihan yung gusto maging artista yung ahente gusto maging artista at yung kalakaran nga nung industria pero tingin ko dito nakakarunang halaga para ilaban yung mga ganyang isyo kung may may collective within the industry bisigyan yung kung nare workers guild script writers guild na alala ko ang unang strike around 1960s sinulat yung first time ang mga gagawa na feeling nila overwork na sila so tingin ko lalakasyan yung harassment issues kung merong pockets of resistances na collective bisigyan karang collectivize yung organization within the industry dun mo idudulog at asusug po yung kalakaran pero kay dahil nga pinag-usapan natin yung mga unions or mga guilds at tinatawag kung papasok pa rin natin parang hindi naman nagbabago pa yung general condition ng mga gagawa sa set or sa post-prod ng pelikula nibig sabihin ano ba yung mga nababalita natin na kalabisan o kakulangan ng support na para sa mga nagtatrabaho sa very intense condition na magshusuting lang mga 12 shooting days or even less nabas yung pelikula ay walaan nantulogan sa pag-edit at pag musical score nito mga pelikula para may promote ng mayos ito recent lang may nag-quentong artista showbiz nakita mo kasi siya hapong hapo sa film in-shoot sabi ko mad ka hapong hapo sabi niya 29 hours direct so yung shoot 29 hours so alam naman nya at alam ng maramin na dapat 8 hours lang at siya ay minor role so he has to he had to wait for around 15 hours for panang wala pang 20 minutes na exena pero ito yung malaking company ng ng pelikula misabi na hindi rin pinapractice yung dapat lalo na lalo na yung post-prod at yung mga tao pa na after ng pelikula ay kailangan pagtrabaho I think underpaid at usually contractual laborers and overwork kagabagabi na babalitang ka tungkol sa condition na ma extras na ma PAs na sinisigawan ba sila minumura ba sila napag-a hindi nag-de-deliver o hindi dumarating sa oras yung mga napad-dubating sa oras maramin naman talagang balita tungkol dyan unang-unang yung mga although I would say on the bright side for example meron tayong ilang kaibigan na senior citizens na lumalabas pa rin sa whether sa cine sa mga teleserie I'm happy for them kasi parang nagbunabay bumabalik yung mga nakikita nating lukadate ay sila na employ mule kasi mukhang booming ang teleserie industry pero on a bright note meron naman na haginga na balita na actually na respect ang kanilang rights as senior citizens ibig sabihin pag sinabi nilang hanggang ten o clock o hanggang midnight lang kami ang sinasabi ito ay sinusunod ng mga director except if you wanted to be a bit more critical about it ito naman kasi ay ang mga dating mga artista who are very popular and very famous which probably also means ay dahil mayan yung mabigat ang pangalan nila nakapag-demand sila nakahit senior citizens nila nakapag-demand sila kasi kilala sila so I'm not sure kung equally protected yung mga kasamahan natin mga actor at artista na hindi as bigaten in terms of of names so maybe it's up to those who are nanandon na protectahan nila yung capo senior citizens sila na hindi kasing popular that being said actually marami parin dalagang mga issue sini parin nawawala ang mga issue ng tulad nga nang sinabi nya ay kailangan magantay ng isang araw pero ang role limang minuto lang di ba because I think at the end of the day it's still economics that drives productions forward di ba sa kung paano makakatiped titiperin at siguro kung hindi magsasama-sama hindi magtitipon-titipon para magkaron ng week kasi ko isa lang you're a nobody you're a weakling but I suppose kung magkaron ng collective ay magkaron ng enough weight to carry that issue forward pero ang isa rin kondisyon sa pelikula o sa pagtabaw sa media ay yung issue ng contractualization ibig sabihin ay marami sa mga atista natin kahit ay o sa directors or producers or even extras or caterers cinematographers kahit na silang ginaga ay standard na ginagamit sa mga production at regular naman ang production ng mga malalaki ng studios ay wala silang pag nagkasakit sila or pag nag-retiro na sila wala sila matatanggap kung anong ang buy-in sa kanila sa bawat pelikulong ginagawa nila ay dun lang sila makakakuha ng sweldo so ano bang tingin nyo dito sa issue na ito at bakit siya ethical issue din actually also depends kung sinong kakausapin mo kasi merong mga certain talents yung meron talagang talent meron sila talagang craft na hinahabul ng mga director na mas gusto nila na hindi sila magiging empleado kasi mas madaming racket mas ok sila mas gusto nila maging contractual but of course you would like to speak on behalf of those who are not as gifted or as talented kasi at continuing pa rin ang laban sa supreme court I think in so far as that is concerned kasi although may preliminary victories ay siyempre meron pa rin mga reconsideration and appeal yan pero gusto din natin sabihin nakailangan talaga protectahan kasi nga kahit nasabihin natin na ito ay yung hindi talagang meron talagang legal defense to say na ay hindi naman talagang permanent yan kasi it's only for a particular job for our particular season pero alam din natin na dahil naman sa regularity ng jobs at saka seasons ay dapat naman talaga ay mabigyan na ng stamp of pernancy at security of tenure but of course may kanya kanyang argumento kailangan natin ang tayan ang balita ng Korte Suprema who is by the way very busy with other issues pero makakaroon din siguro ng araw ng pagtutuos pero isa rin na binabangit natin sa issue na ito ay yung issue ng yung contractualization din na wala din talagang benefits ay mabuti nilang may mobile fund on the one hand na pag nag-retiro sila ideal nga nito ay meron ka retirement home para dun sa mga tao na nakuan na wala matutuluyan kasi ay hindi nakapagipon mga classy at marami din artisan ngayin di ba may isang artisan dahil wala na silan lotin nakatira siya sa north cemetery dun sa puntod sa babon ng puntod nung katangin lotin na pag-aari nila pero hindi pa nalagaganap yun pero mas NGO kind ang mobile fund rada naka built in na structure ng benefits and welfare system para sa mga manggagawa nagdaga ko lang ito naman ay opinion ko yun lohika kasi ng contractualization sa industry pumapabor kasi yan sa nagmamayare di ba nito ng kumpanya habisa ben hindi nga babayaran yung pagibig kung ano pang beneficio pero parehong investment ng labor time ang sabi nga kung wala talagang mga manggagawa sa pellicula wala nga magagawang pellicula pero sila yung pinaka alis na tinitignan mas mahalambayad sa artista mas kilalang directora yung mas mahalambayad and this people can afford to jump from one production to the next but itong maliliit na tao yung gaffer et cetera ito talagay yung sa dulo mas asaid na lahat tas may iiwan walang siguridad di ba natingin ko dapat iiwas to ang industria para makaro naman siya ng sense of irony sa kanyang mga pinagsasa sabi pero on the other hand hindi naman itong mga bagay na ito lalo na sa bakuran ng workplace di ba marami pala sa lumalabas na unethical choices o decisions na nangyayari sa pellicula ay dahil sa profit motive ng studio systems o even independent companies na optimize o maximize yung kita at sa ganyong klaseng ka rin kala ka rin gumagawa na shortcut lahatang puweng tipirin na areas at litun-tunin ay gagawin nila parang mas malaki ang kanyang kikitayan sa mga pellicula siguro ang kaya nala natin talakayan ay isa pang issue isa pang ethical issue na nagsisimulaan na rin makaron ang kamulatan ang ating mga manunod at mamamayan ito yung animal rights na alalan nyo ba yung pelliculang oro na kung saan ay nakaroon ang anihasnyas dahil at tumabot pa sa senate hearing na kung saan ay pinatay do na aso bakit maliyon na may pinatay ang aso gagawin sa pellicula maging bahagi ng pellicula at maraming alingasnyas dito at nakit nga mali muna yung ganung klasin kalakaran well siguro adong malina dahil meru tayong batas niya yun that is into animal rights and welfare so ba wal yung pagpapahirap di ba to yung cruel cruel punishment and treatment of animal so datin yung mga magulag natin ay ani malang niyan di ba walang karapatan niyan well meru na putayong batas niyan di ba but of course we would expect napag pinatay mo yung aso of course can there be any greater form of punishment and of torture but of course maraming ding naging issue niyan si MTRCB kasi bakit walang ginawa ang MTRCB well tulad nga nang sinabi ko niyan ay inaasyong naman natin ang mga tao na yung mga director na sila ay sumusunod sa kung ano man ang batas so hindi natin bilang miyembro ng MTRCB halimbawa hindi na natin roll ko itse-check ba natin ay meron ba mga working permit ang mga bata yung ba mga animal niyan hindi sila na torture fake lang ba yung pagpapatay sa animal niyan well as far as we're concerned we should be assured that all laws were followed sa pagpapagawa na isang pelikulang halimbawa so kung merong hindi ko nangalong ko nakapag-train sila ng mga nang mga high-up to emote, di ba't if they look like they're in pain but that's another issue altogether they're siguro the point that I'm trying to drive at is hindi actually tayo nakukulang ng batas di ba in terms of how to treat women how to treat animals how to treat children so siguro yung responsibility ngayon nasa mga director nasa mga miembro ng production to make sure that all these concerns are followed so kayo ngayon nang magsabi sa amin, mga ordinary yung tao kung napoprotectahan ba ang whether woman, child or animal on the film set yung yung inhalation specific dins of film na oro ang tingin ko kasi doon maraming ethical blunder talaga for me first kaya naman gawin yung exena na nang hindi literal pumatay ng totooong aso di ba pero yung mas malakong isyo sa akin doon parang may may deceit na naganap yung unang statement sakto lang na may pinapatay pesta pero may tumuga na hindi naman ganyan di ba pero I think parang dalawa na yung statement napakinggang ko sa hearing parang bakit kailangan kung ginawa mo yung di ba dapat kaya mo rin ijustify di ba maliman sa maraming tao sa bata pero yung niligoy mo pa di ba talagang problematic ko di ba yung oro mokon sa ay hindi naman magandang pili ko na upinyo ko yun gusto ko lang di now bakit sa ang batasbana na protekta ng high-up bakit ang cover e but hindi covered yung iba pang mga high-up wildlife lang ba ito at mga pets ang protektahan kasi may mga nakikita din tayo ang pili kula na baboy o ang baka ay kinakatay pero wala naman na co-complain o ang manok yung inigilitan sa li pero wala naman niya na co-complain dito hindi naman limited yung manita limited yung batas na sa aso lang mga limbawa at sa animals in general I think personal lang yung perception ng mga tao na dahil nga ang mga aso at po sa ay domestic animals di ba minamahal pinapapasok sa bahay na tutulog sa mga quarto natin iba yung yung affiliation iba ang tingin ng ordinary yung tao but as a general rule unless it's a documentary we're actually filming something I guess that's happening whether or not the camera is filming anything Actually magandang pagusapan yung pagpatay sa aso kasi ang daming nag-react na tiga ko di liyera na panang samin yung di-issue yan so pano mo ngayon i-de-debat yung kaya ito mga tagaby ko sinasabi nila na makain naman talaga sila ng aso lalo na pag may occasion kasi ang hirap eh deba may community na ito ay bagi ng kanilang ang araw-araw it takes that into consideration whether it's part of indigenous cultural practices but of course we can and I suppose there will be borderline issues there will be grey areas pero of course yung issue na talaga ang pumapatay ka for the sake of filming that it's not na hindi naman siya part of your tradition or your culture I suppose hindi na grey area yung masasabi lang natin yung ay unethical at yun ay higit sa lahat illegal pero last napadinga sa ako dito yung problema ko yan yung animal rights yan yung advocates akong naman pero ito pala isipan ko lang pero pag human rights na ayaw na nilang lumaban yung yung yung animal rights kaya lang ipagtanggol mga dolphin pag tao na yung pinapatay o mangagawa na yung pinahihirapan hindi naman makapalagi ang mga yun well masasabi hindi naman kanyakan niya kasi passion yan sa buhay meron talagang iba kasi who have devoted their whole life to protecting animal rights rightly or wrongly on the same issue there are always two sides the same coin halimbawa extradjudicial killings merong merong sinasabi hindi naman yung extradjudicial killing at saka kinakailangan niyan ngayon filmmakers are no exception yes, yes saayagi so I suppose all boils down to freedom of expression di ba? to the extent that we need to protect freedom of expression in expressing our own opinions on certain issues of course gusto rin lahat nang nangan natin sabihin na kung hindi ka naman agree sa isang position ay dapat sigurong tapatan mo makipantalapan kanyakan niyang tao animal rights extradjudicial killings kung merong lumalakas oponent for or against an issue at hindi ka agree eh, kung tumahimi ka lalakas, nang lalakas yun siguro darating yung panohon nakailangan mo rin mag express ng sarili mong opinion para naman hindi matalo ang isang sign pero kalakan ng mga opinions ngayon lalo na ng ordinary moviegoers or even directors ay pumapasok sa social media siguro may ethical issue din dito ibig sabihin ay nagbabadbatan din at kailang mo ba talagang patulan o parating ikuan sa mantala hindi naman patas minsan magkaiba naman talaga pinang gagalingan nyo lalo na in the age of trolling sa social media kailang ba talagang binabangit niya Tony Gabby na tapatan mo ang problema nga ay yung itinatapat sa iyo yung itinatapat mo ay hindi naman nakabata ay dun sa argumento manami na lumalabas na alingas ng salian sa social media mga younger directors berating senior director lahal nga ilan doon naglabas ng pelikula at may hollywood and row na position sa iba tibang mga issues na bayan at sa pelikula o yung iba tibang paninindigan ng iban director na dibaawa na nagdidirect para sa para sa estado sa gobiano sa kasalokuyan on the one hand pagtawas kila naman ang mga pelikulan niya bilang independent films na napakagreaty at madilim yung mga pananao sa ordinary sa mga buhay so ano ba dapat ang recurso dito sa yun itong classing ethical stakes din sa dalo na sa among filmmakers or films advocates ang lawak ng tanub mo ang masasabi ko lang ay unang-unang malimbawa yung social media diba? ano bang tatapatan mo ay tingka masasabi ko lang well, wala tayo magagawa unang-unang sa mga trolls na wala kang sabihin ng dyan sila at na minute one person will speak ay siguro isang milyo mga comments na matatanggap mo wala tayong kalaban-laban dyan and it's an issue that is much greater than than us diba? hindi natin matatapatan yung pera nagumagalaw para magkaroon ang mga trolls na tulad dito ang masasabi ko lang siguro ay be true to yourself diba? hindi man natin kayang talunin ang mga trolls ay we just need to take a position that is the truth for us and stick by it wether it's in social media or in the ordinary course of business siguro dahil patapusayin programa parang ano na to yung mga dulo dila yung social media dalawang ba may nakita ko zya na nagbangaya na dalawang writer dalawa hanggang pinapanood mo na parang paling ke talaga itong away akano forms talaga I think if people realize too much on social media as the avenue to express their opinion nakakamali yung tao na yan kasi yung social media talagang isang malaking ano yan parang realidad na hindi na malalidad diba? at lahat ng ethical boundaries na kukross zan diba? kung gusto ko kakablak lang sa akin binan ako ngayon sa Facebook ngayong araw na to hindi ko alam ko sinong na violate sa post ko kung ko sa edukasyon at siya tina may nag-report kaya kang patahimikin kaya kang busitan so kahit anong sabihin mo hindi naman on the level makikipagbat-batan pangalawa doon sa sinabi ni Professor Valentino yung isang director na social realist lahat ng pelikula niya o gritty, dark pero works for this part of the state dyan papasok na sinabi ni Gaby kapag ang pelikula ginawa mo ng lugar for opportunism dyan datang ginagawa mo siya kasi ito yung vision mo ngayon pag may ginawa ka kasi ito tas parang wala kang sense of irony na parang taliwas naman yung laman ng pelikula dito sa pinagtatrabanguhan mo may opportunism roon at yun ang mga tao na wala ng commitment sa katotohana so marami na tayo na talaka itungod dito sa mga bagay bagay kulangan gusto ko lang bilang panghuling pang wrap up natin in an ideal world yung best practices ay nai-employ para sa filmmaking at sumusoong na tayo sa best ethical standards dyan malino na rin ang mga code of conduct ano bang magigingitsyura nito sa mundo ng pelikula at sa mundo ng panunod ng pelikula Mike Lee Lam well kung masusunod at may susulong ang pinakawas kagawian sa pelikula tingin ko gaganda gusto ay magkakarongan magiging egalitario to may ukulang serviso tama ang makukuhan ng mga gawa walang may exploited on the other hand tatapasong kaledad ng pelikula sa akin kasi madalila nyan niba ang ethics ang pinagusapan kung ano ang tama malik kung ano ang nakakasakit sa kapwa yun ay o yun lang ang dapat niyang sundin So ako hos ay Roland Tolentino nagpapalam sa inyo at pinapalala sa inyo ng usapang pelikula ay usapang Buhay