 Zes novellen van Marcellus Emans. Deze Librivox-opname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Konders. Zes novellen van Marcellus Emans. Opname dertien. Dood. De grote kavaleriemaneuvers waren op hoogbevel gestaakt en de troepen teruggekeerd naar hunnigarnizoenen. Luitenant van Harden was er niet rauwig om. Of schoon, hij zich nooit in het openbaar, zelden ondervrienden over de gang van zaken op militaire gebied beklagde, droeg hij toch de verlammende overtuiging met zich om dat onkunde en sleurggeest laffe chaluzie en bekompt een eigen waan aan een flinke organisatie onze strijdbare krachten in de weg stonden. Ook bij de laatste oefeningen was, zijn zins in zins, het gebrek aan ene energie geleiding duidelijk gebleken en raaldelijk had hij zich geschamd tegenover de vreemde officieren die de manoeuvres meemaakten. Met hart en ziel soldaat was hij een vijand van soldatjes spelen. Onder zijn gelijkmatige opgeruimtijd lag een even gelijkmatige diepe ernst. Aan wetrennen nam hij nooit deel van duitruchtige feesten bleef hij weg, indien dit gebeuren kon zonder iemand te kwetsen. Voor een gezellige avond onder vrienden was hij echt er altijd te krijgen en geraakte een officier van het regiment in moeilijkheden, dan klopte hij het eerst en dik was alleen bij Van Harden aan om hulp of raad. Dat hij knap was in zijn vak, wisten ook zij die hem maar uit de verte kenden. Enige intieme stelden hem insgelijks als denker als wijze op hoge sprijs. Hoewel groot en fors gebouwd, munten hij niet uit door mannelijk schoon. De brede borst door de donkerblauwe attilla omsloten, de ogen bijna verborgen onder het zwarte haar van zijn kolbak. Den lange, rossig blonde knevel onder mondhoeken neerhangend tot beneden de kim, maakte hij in zijn stramme houding te paard een goed figuur. In politiek en van dichtbij beschouwd hadden zijn vierkante schouders zijn sproetergelaat met de uitstekende jukbeenderen, zijn gebogenneus en zijn felle blik te weinig innemens voor de esthetica naar allerdaagse samenleving. Zonderling was de ruwheid van zijn uiterlijk in tegenspraak met zijn wijze van optreden. Nooit kwam er een vloek over zijn lippen en nooit snouden hij iemand af. Hij preselde en dan met een enkel goedkeurend woord. Toch stond hij bij al zijn minderen hoog aangeschreven. Zijn kracht bestond in een strikte rechtvaardigheid die getemperd werd door ene wijsgerige en meegevoelende mensenkennes. Nog had hij in de gang zijn sabbel niet afgegespt of Clara kwam hem uit de achterkamer met een blij klinkend dagjoh tegemoet. Dadelijk leid zij de kleine handen op zijn hoge brede schouders. Hij heeft zich op om met haar uitgestoken lippen zijn mond te kunnen bereiken en vleiden toen het teer bleke blonden gelokte hoofd tegen hem aan. Van Harden sloeg de gespierde arm beschermend om haar hele en kuste haar op beide ogen. Hij hield van deze houding, want zij herinnerde hem zijn eerste omhelzing. Wat een verrassing, maar hoe komt dat zo? De manneuvres halfweg gestaakt. Dat is nog nooit gebeurd. Wat is er dan toch te doen? Nog een paar kussen op de fijn afgeronde mondhoek. Dien van Harden zijn lievelingsplekje noemde en toen antwoorden hij op de toon van iemand die blij is in geheim niet te kennen omdat hij dan ook niets behoeft te verbergen. Mijn lieve kind, ik weet er niemand al van hoor. Maar wat denk je dan dat er de reden van is? Een militaar denkt niet, maar gehorzaamt. Of schoon van Harden zelf om de mooie frazen lachten, vond hij ze toch voor de dienst voorkomen juist. Alle gezag en verantwoordelijkheid trok hij samen bij de hoogste ingang. Deze moest weten hoe ze telkens uitdelen. Clara wist dat hij ook in het huurlijks leven de man voorbij de aansprakelijk stelde. Omdat hij hem het recht toe kende voorbij de te handelen. Maar van een ernstige gelegenheid waarbij hij deze theorie in praktijk had kunnen brengen, was tot heden toe in hun samenleving geen sprake geweest. Een oneenigheid van aanbelang had zich nog niet voor gedaan en in kleinigheden zwichte van Harden dadelijk voor een lief, smekend woortje. Met poesachtige vleizucht, de grote man die te breed en te zwaar schim voor de gang van zijn woning, onder de arm vattend, leidde Anna hem naar binnen, vleemend, kom jo, zeg me nu, wat je denkt, hè, weer moest hij lachen. Minder om haar hartnekkige nieuwsgierigheid dan om zijn eigen zwakheid. Want hij had zich vast voorgenomen te zwijgen en voelde de woorden toch al op zijn lippen. Ik denk dat een biefstuk en een glas wijn in jouw gezelschap genoten mij na die vervelende reis heerlijk zullen smaken. Clara gaf niet toe. Dwarfs voor hem staande versperden zij hem de doortocht. De biefstuk die meneer besteld heeft is meteen klaar. Maar vertel me eerst waarom die manoeuvoren zijn gestaakt. Maar Clara, ik zeg je immers dat ik het niet weet. Erlopend geruchten, dat is alles. Welke geruchten? Kind, kind, wat ben je nieuwsgierig? Laten we eerst eten, hè? Nee joh, nu heb je me zo gemaakt dat ik niets binnen zou kunnen krijgen. Er is zeker iets gebeurd. Iets ergens. En wat zijn we weer zenuwachtig? Had ik dat ongelukkig gewoord, maar niet uitgesproken. Clara keek naar hem op. Een onmiskenbare angst lag in haar grijsblauwe ogen. Nu, nu, nu. Erlopend geruchten van oorlog. Kijk daar, Clara verbleekte. Oorlog? En dan moet je misschien op eens weg, en dan zie ik je nooit terug. Maar kind lief, je weet toch wat praatjes waard zijn. En al ging het Duitsland en Frankrijk nu eens aan het bakkeleien, dan zouden wij immers kunnen volstaan met de verdediging van onze neutraliteit. Van Harde dacht Selden optimistisch. Hij had Clara dus bij een of vorige gelegenheid al duidelijk trachten te maken dat de eenvoudige schending onze neutraliteit gelijk zou staan met de doodvondings van de gehele Nederlandse cavalerie. Maar was zij ook toen getroffen geweest door zijn mededeling? Dadelijk had zij begrepen als officiersvrouw geen zwakheid te mogen tonen. Hij vond het dergel halve vreemd dat een bloot gerucht haar nu opnieuw en zoveel erger deed ontstellen. Wengbrouwen en Wimpers, pijnlijk zien de trillen, sloot hij haar in zijn armen, kustte de vochtige ogen en sprak, met zijn goedige, van het commanderen, iet wat heze stem. Wat is dat nu? Wat is dat nu? Heb je niet zelf gezegd? Een officiersvrouw mag haar man niet wekhartig maken. Kom, kom. Geen zorgen voor de tijd. Clara droogde haar tranen. Je hebt gelijk maar de ene keer of de andere. Als je nu morgen eens weg moest en ik zag je nooit, nooit terug. En ik moest dan denken, oh God van Harde, begreep niet, wat zij meende en werd een beetje korselig. Je zou toch niet willen dat je man een laffaard was he, Clara snikte en een zacht neem, ons natte haar lippen. Herinner je koning Thea uit, eindkampf omroon. Jouw ideaal he, en terwijl wij het boek samenlazen, ook het jouwe. Je moest het dus goedkeuren, dat ik die man toch na te volgen. Thea was er zeker van, dat de groten op ten duur het onderspit moesten delven en toch wankelde hij nooit. Maar deed hij zijn plicht zonder hoop, zonder illusie ten einde toe. In elke Hollandse cavalerie-officier, die zijn uniform niet alleen draagt, omdat hij die verpaard rijdt en paradeert, dan op een bureau zit met zijn neus in de boeken, steekt z'n koning Thea. Als wij aangevallen worden, zullen wij de vijand zo lang mogelijk ophouden. Maar wij weten dat een eervolle dood het hoogste is dat wij kunnen bereiken en plotseling van toon veranderend. Maar voorlopig is er nog geen sprake van een aanval en heb ik geen plan, onze gezellige avond te laten verstoren door zwarte visionen. Ik ga even naar boven en bij mijn terugkeer zie ik weer een vrolijk gezicht. Niet waar, Clara glimlacht de flautjes en Johan ging de trap op naar zijn slaapkamer. Terug gekomen vond hij in de achterkamer de tafel gedekt, het eten opgezet, de hanglamp aangestoken en Clara bij het venster. Star oogend naar buiten, in de donkerblauwe schemering. Maar Clara, kind, hoe kan je nu zo top en zonder reden? Zij schrok en keerde zich haast toch om. Nee, nee, ik top niet. Ik wacht er maar. Man en vrouw naar mijn tegenoverkantenplaats. Johan vulde de glazen. Vertel mij nu eens hoe het de vrienden gaat en of een nieuws is. Maar vergeet ondertussen niet te eten. Clara had in de regel weinig en in de ijver van het vertellen bovendien langzaam. Het trok Johans aandacht dus niet, dat zij vandaag minder dan ooit op haar bord nam en van dat weinige nog de grootste helft weg sneed. Intussen gaf zij met horten en stoten een uitvoerig, nog tevens matverslag van het geen zij in de laatste acht dagen gedaan gezien en gehoord had. Geen ingrijpende gebeurtenissen waren in haar omgeving voorgevallen. Maar zij wist dat Johan belang stelde in al wat zijn goede vrienden overkwam. Na gewoonte vertelden zij hem dus nauwkeurig hoe ieder het maakte, wanneer zij hem of haar had ontmoet, waarover zij hadden gesproken en wat haar verder ter oor was gekomen. Soms was het of haar gedachten onder het spreken elders heen dwaalden. Dan weer verviel zij in zonderlingen herhalingen. Eindelijk zweeg zij met een gedwongen lachje stil en Johans zonder te antwoorden sprong zij van haar stoel op. Wat is er nu weer? Ik heb vergeten na te zien of er nog konjak in de kast is. Je zult vandaag zeker wel een booltje lusten. Ja, maar dat heeft in ma's geen haast. Clara zorgt een ogenblik in de hoekast. Verklaarde toen dat er nog genoeg was en keerde naar haar plaats terug. Nu, wat man? Ik vraag hoe George het maakt. Oh, ik geloof goed. Hij is toch zeker wel eens aangekomen. George, nee, Johan had even rustig door en schonk daarna zijn vrouw een tweede glaswijning. Dat is niet aardig van die jongen. Heeft hij het zo druk aan de kregenschol? Waarschijnlijk is hij weer aan de een of andere coquette bezig. Met zijn zwart opgekuld kneefeltje en zijn tint van de jong meisje zal hij genoeg hoofden ophol brengen en natuurlijk raken een paar oude getrouwde lui als wij dan tijdelijk in het vergetboek. Bij vele van zijn leeftijd is vriendschap nog maar een klank. Van Harden zag niet dat Clara tot achter de oren rood werd en strak op haar bord neerkijk na zijn lippen afgeveegd te hebben, tronk hij zijn glas leeg en vervolgde. Daar staat tegenover dat, wel beschouwd, ik zeker een heel eentje ouder ben dan hij. Maar dat juli, beide geen drie maanden schelen, het valt mij tegen van die jongen. Wij waren nu langzame hand op mijn voet van grote vertrouwelijkheid gekomen. Ik heb altijd belangstelling getoond in zijn minste wederwaardigheden en dus hij had tochens naar je gezondheid kunnen informeren, vragen of hij met iets van dienst kon wezen. Zeg zelf of het niet waar is en zijn glas neerzettend. Of zou hij het voor Le Quain die raton gelaten hebben. Clara hoeste als iemand die ze verslikt. De meid bracht een omelet binnen en tegelijkertijd het dessert. Van Harden, die er niet van hielte gesprekte moeten staken terwille van in- en uitlopende dienstboden, had haar gedeerd in twee keren het eten op te brengen. Schone borden, vorken en messen te geven, het gebruikte zilveren haar le werk licht te nemen. Marie was nog in de kamer als zij Clara wilde bedienen, nog zij weigerde. Geen honger meer? Nee. Ik geloof dat je bijna niets hebt gegeten. Hij keek, haar ins aan, nam voor zichzelfen, maar sprak geen woord. Eer de meid vertrokken was. Toen weerp hij Clara nogmaals een blik toe, zag dat zij met neergeslagen ogen, haar trouwring, zenuwachtig op haar neersgroof en vroeg op bijzonder gemoedelijke toon. Clara schild er wat aan. Het antwoord volgde niet dadelijk en klonk aarselend. Nee, heus niet. Wederom werd van hardens aandacht door het ringetje getrokken, dat Clara nog steeds heen en weer bewoog en nu film ook de dunheid van haar vingers in het oog. Hij zag haar in het gelaat en vond het vermagert, verblik. De rechten neus is geen grote geworden. Onder de ogen lagen dicht paarse kringen en midden in de wangen vertoonden ze grijze schaduwen. Van harde schrok en het denkbeeld van een kwaal die de dokter voor ongeneeslijk had verklaard, doofde eens klaps als een grijze nevel de zonnenschijn in zijn gemoed. Clara was niet ziekelijk, maar wel tegen. Nog tegen leed, nog tegen pijn en bestand. De dokter had eens de kenner gegeven dat zij aan afleiding even veel behoefte had als aan versterkend voedsel. Je bent toch niet ziek? Een flauw glimlachje beefde onder sterk golfende lippen van de kleine mond. Even sloeg zij de grijsblauwe ogen met een schuchteren, liefthallig een blik op en toen schudde zij het hoofd. Zodat de blonde kroeshaartjes schittelden. Nee, maar ik heb mij bang gemaakt voor voordien die een oorlog. Want als je misschien, daarom is het mij beter. Ik wilde toch vertellen, maar mijn hemel. Clara, spreekt al duidelijker, is er iets gebeurd of wat heb je? Niets, niets, huis niets. Je behoeft je in het geheel niet ongerust te maken, want het is al uit. Helemaal uit en alles voorbij. Van harde begreep hoe langer, hoe minder. Waarop zij doelde? Alles was voorbij. Hij hoefde zich niet ongerust te maken. Toch wilde zij iets vertellen. Dat haar kennelijk bezwaarde. Wat komt dat wezen? Om aangenaamheden met een vriendin. Maar Clara was voor haar weinige vriendinnen de goedheid zelf. En van de rest zou een immas nog zij, nog hij, zich iets aantrekken. Hushoudelijke zorgen, maar van een dienstbodenquestie zou zij niet vermageren. Van haar kleed en huishoudgeld had zij tot nog toe altijd overgehouden. En al kwam zij eens in een kleinigheid tekort. Was dat nu een zaak om onder rebuk te gaan. Maar kind lief, spreek toch en vertel mij alles zonder omwegen. Die onzekerheid is niet uit te houden. Tans komt Clara, haar tranen niet langer bedwingen. Zij vulde de grote ogen en trilde aan de lange wimpers. Haare schouders schokten door de snikken, die zij niet beheersend kon. En haare bevende lippen hadden moeite de woorden verstaanbaar te uiten. Ik zal spreken, ik wil het in mezelf. Maar wees niet zo, niet zo ongeduldig. Het kost mij toch al vreselijk veel moeite te vertellen wat. Maar ik heb gedacht, zie je dat. Het niet goed van me zou wezen als ik het voor je verzweeg. En nu is het maar beter dadelijk. Van Harden gaf geen geluid meer. Hij begreep dat nieuwe vragen of aansporingen niet zou debaten. Maar aan het gloeien van zijn ogen, aan het bijten op zijn lippen, was het duidelijk te zien dat hij slechts met verbazende inspanning zijn ongeduld in toom hield. En terwijl de tranen aan haar neergeslagen wimpers ontsnappend, langzaam over Clara's wangen begilden, terwijl haare vermagerde, bevende vingers, onophouderlijk de trouwering heen en wederschoven, sprak zij op den hortende, angstvallig een toon van een kind. Dat een slecht van buiten geleerde les tracht op te zeggen. Weet je nog dat je eens in onze engagements tijd gezegd hebt? Dit is nu de mooiste en de gelukkigste tijd van je leven. Maar dat grote geluk duurt niet. De heerlijke emoties die je nu geniet kunnen geen stand houden. Van harde knikten zwijgend van ja, een valenbleekheid door scheen het bruin van zijn kaken. Ik weet niet precies meer wat je mij toen hebt uitgelegd. Dat een mens aan alles wendt en ook verandert, en dat wij verliefd waren geworden. Zonder al kan er eigenlijk goed te kennen en nu eindelijk, zei je ook, misschien zou je eens meer of evenveel meer, was ik was niet mogelijk, van een ander houden. Als dat gebeuren mocht, zeg het me dan ronduit. Ik wil alleen je geluk zie je en ik zou nooit een vrouw met dwang bij mij willen houden. Niet waar? Dat heb je gezegd. Nogmaals knikten van harde toestemming. Wel nu, ik heb gedacht. Ik kon. Ik weet zelf niet goed wat ik in hem gezien heb. In wie klonk het scherp? Wel, George. Het is eigenlijk door een droom gekomen. Ik droomde dat wij samen dansten. En onder het dansen gaf hij mij een zoom op de mond. Met zo'n vreemd gevoel ben ik toen wakker geworden. En dat is de hele dag niet weggegaan. Het was of alles er anders uitzag. Ik moest aan hem denken of ik wilde of niet. En de volgende avond, toen wij werkelijk samen dansten op de bruiloft van Henriette kwam het weer terug. Of hij het aan mij gemerkt heeft, weet ik niet. Maar midden onder het walsen zei dat hij mij lief had. En het onmogelijk langer kon verzwegen. De kwajongen kwam er van harde. Plotseling tussen zijn gesloopt tanden door. En die geschmorde uitroep vulde Clara's ogen opnieuw met tranen. Oh, beschimp hem niet. Hij kon het immers niet helpen. En alles is nu toch uit voor altijd. Uit van hardensweeg. Toen toen heb ik hem gezegd dat ik ook, oh god Johan, kijk me niet zo aan. Ik wist wel dat het je verdriet zou doen. Maar ik dacht, het is toch beter. Als je nu eens onverwacht uit moet trekken en ik je misschien nooit ga voor het, ja? Ik zal voor het gaan. Je zult alles weten. Ik wilde mijzelf eerst op de proef stellen, begrijp je. En dan, zoals ik zei, was ik bang jou verdriet aan te doen. Want je bent altijd zo goed, zo lief voor mij geweest. Daarom spraken wij dus af, dat wij een week lang Elkander niet zouden zien en dan, opkijkend, bleef zij steken. En dan, klonk het stroef bevelend, wederom rolde de tranen langs Clara zwangen. Zij kneep haar vingers samen, maar vermocht zich niet te beheersen. Nog zachter, nog angstiger, haast fluisterend en tussen elke twee woorden snikkend, gehorzaamde, zei aan het bevel. Dan zou ik je alles ronduit gezegd hebben. En wij waren dan samen weggegaan, een pijnlijke stilte volgde op deze bekentenis. Geen ander geluid weer klonk, dan het regelmatig tikken van de bronzenpandule en het sissen van Clara's hortende ademhaling. Met een diepe zucht had Van Harden het hoofd in beide handen gebogen en met de ellenbogen op de tafel steunend, bleef hij lange tijd onbeweegelijk. Eindelijk ging Clara iets bedaarder en krachtiger voort. Toen is die val met je paard tussen beide gekomen en natuurlijk heb ik je niet alleen willen laten. In bed met een ontvrichte enkel. George begreep dat heel goed. Hij had ook medeleiden met je. En elke dag kwam hij en drukte mij de hand de valsaart. Oh god, oh god. Maar dat was geen valsheid, Joe. Hij hield ook veel van jou. Geloof mij en luister nu. Het valt mij toch, al zo zwaar, alles weer te moeten ophalen. Toen, in die dagen van je bedlegerigheid, heb ik iets van George gehoord dat ik lelijk vond. Ik kon het eerst niet geloven, maar zijn eigen papa vertelde het. Je weet wel, toen hij je eens kwam opzoeken van dat rijke meisje aan wie hij het hoofd maakte en waarmee hij zou gaan trouwen, juist. Na de hand heeft hij mij wel uitgelegd dat hij dit gedaan had. Er wilde van zijn ouders. En voordat hij geloven kon, dat ik, maar toen, was het al te laat. Ik had er veel, heel veel verdriet van gehad, maar alles uitgeschapt en daarna, ach, wat eenmaal dood is, dat is ook helemaal dood en kan nooit weer levend worden. Daar. Nu heb ik je de geschiedenis ronduit verteld. Ik was niet van plan dit vandaag al te doen, maar met die oorlog heb je mij zo beangstigd gemaakt. En het is beter dat je het weet. Ik heb toch ook aan jou gedacht. Niet waar? Ik vond het zo verschrikkelijk dat ik je misschien verdriet zou moeten doen. Ter nauwe nood bekomen van een vrees die nu bleek overdreven te zijn geweest. Voelde van harde zich als iemand die uit een benauwde droom ontwakt. De zekerheid dat een ontzettend gevaar nog tijdig was afgewend, verluchtigde hem tot vrolijkwoordend stoel. En tegelijkertijd voelde hij zich door een diep medeleide met Clara Smart aan het strijd tot schrijendstoel bewogen. Hij wist niet hoe hij het met zichzelf had, kon niet doordenken. Maar toch was hij er zeker van dat alles weer woorden zou als vroeger. Opgewonde sprong hij van zijn stoel, om Clara als een weergevonden kind met ontstuimigheid aan zijn borst te drukken. Arme lieveling, hoe ben je daartoe gekomen? Zo'n qua jongen, jaja. Nu weet ik alles en ik ben er je dankbaar voor dat je mij niets hebt verzregen. Hadden er tussen ons geheimen moeten komen, waar zal er op de wereld vertrouwelijkheid bestaan als het niet tussen man en vrouw is. Ik vertel je immers ook alles wat mij overkomt en verbeeld je nu eens dat ik je had moeten missen. God, God, dat kan ik mij niet indenken op Nieuwbochtend Clara te schrijen. Zie je nu, ik wist wel dat hij het je verdriet zou gedaan hebben. Als ik weg was gegaan en dat vond ik juist zo vreselijk. Ik dacht wel, maar, maar, je had toch zelf gezegd niet waar. En dan, waarom kan dat heerlijke gevoel niet duren? God weet dat ik je nooit iets onaangenaams heb willen aandoen. Maar als je pas 25 jaar oud bent en dan al denken moet dat je nooit weer het grootste geluk van het leven genieten zult, want dol van iemand te houden, zo een hele dal weg te zijn van zaligheid, nacht en dag vervuld te wezen van die ene heerlijke emotie en niets meer te merken van de klein geestige allerdaagse wedewaardigheden. Dat is toch eigenlijk het hoogste en het enige als de rest is zo duf, zo saai, zo aankerlijk eentonig. Dat moet je toch zelf ook vinden, Johan. Anders had je vroeger niet kunnen spreken als je gedaan hebt. Wanneer je iets zo onuitspreekelijk gelukkig kan maken, dan is het immers natuurlijk dat je erna verlangt en dat alles erbij afvalt. Jullie mannen heb nog je werk. Maar wat hebben wij, vrouwen, behalve dat ene? Zo sprekend had Clara haar hoofd. Weer tegen zijn schouder aangelegd en haast ontzet, keek van harde op de rood gerande, glansige oogeneer, die als om vergiffen is meekend naar hem opzagen. Hij voelde zich gelijk iemand die opgestaan van een zwarem val na de eerste blijde gewarmewoording van de heelhuts met een schrik te zijn afgekomen door de vreeswoord bevangen dat hij weer licht van binnen ernstig is gekneust. Ongeveer herinnerde hij zich wat hij eens tot zijn aanstaande gezegd had, maar hoe was het mogelijk dat zij daaruit een rechtvaardiging van zoek en handelwijze afleiden. Zij had zijn woorden moeten verminken en verdraaien, want zijn bedoeling was immers enigans andere geweest. Zou het zo waar zijn wat hij zelf in theorie verkondigde, maar nog nooit met een dergelijke duidelijkheid in partijk had zien gebracht, dat de mens zich niet eerst beweeg, redene vormt en dan daarna handelt. Maar dat zowel zijn daden als zijn begin slum tegelijkertijd ontstaan en de vruchten zijn van zijn neigingen. Waal daar ook van aan waren, als alles weer in orde zou komen, en dat moest immers, dan mocht hij haar niet in de waan laten, dat hij ooit zulke een blind toegeven aan instinctieve aandriften goed had gekeurd. Hij wilde kalm met haar spreken, haar aan het verstand brengen wat hij had gemeent, haar wijzen op de verplichtingen, die een vrouw aanvaart op het ongeluk, waarin zij zich zou storten en zeker moest hij dit alles met haar bepraten, maar niet dadelijk. Eerst wilde hij tot kalm te terugkeren en zelf het gebeurde nog eens bedaard overdenken. Op het ogenblik dwarrelden de gedachten hem koortsachter door het berein en was hij niet in staat er ene vast te houden. Daarom deed hij beter de onaan gaaname geschiedenis met geweld van zich af te zetten. Een gedwongen, luchtige toon aanslaande. Hervat hij dus, daar spreken wij morgen of overmorgen, een snader over, hè? Je bent onvoorzichtig geweest, lieve kind, en niet alleen dat, maar gelukkig is dit uw historie nu uit de wereld en willen wij er dus alleen aan denken dat wij nog heel veel van Alkander houden. Niet waar? Zeker, joh, zeker. Een bange snik door schokte wederom haar gansen tengere gestalte. Kind, kind, is dat je zenuwen van streek brengen? Ik heb sinds je vertrek ging oog dicht gedaan. Ik had het niet durven zeggen en ik kon het toch niet langer zwijgen. Oh, joh, je weet niet wat ik heb uitgestaan. Vanavond ga je eens vroeg naar bed hoor. Neem maar één van de poeders die ik gebruikte toen mijn voet mij belette te slapen. Die dingen kunnen in het geheel geen kwaad. Haal nu de konjak en schenk me een glaadje vol. Ik heb verwachtig met een hartstikke in nodig. Is dat schrikken? Terwijl zij hem bediende, sprak hij met opzet over andere onderwerpen. Vertelde waar hij ingekwartierd was geweest. Welke kleine avonturen hem overkomen waren. En deed haar in het geheel geen vragen meer. Eindelijk brak hij zijn verhaal af met een uitroep dat hij zijn tijd vergad en naar de kazerne moest. Hij herhaalde zijn raad om vroeg naar bed te gaan. Kust de klaren op het voorhoofd, gespte zijn sabel weer om en trok de huisdeur achter zich toe. Een kille wind streek door de eenzame duisteren straat. Aan de overkant flickerte een brede gasvlam achter de rinkelende ruiten van een lantaar. Het rosse gescheinsel gloeide over de grijsgepleistelde gevel. Weer gespiegelde in een paar zwarte plassen en vloeide weg in de grouwe najaarsnacht. Boven vonkelde blikkesterm in het indigo van de hemel. Beneden glansde gele gaspitten tussen de dofbruinehuizen rijden. Het schemer donker streeelde van hardensbrandende ogen. En de vochtige windvlagen koelden zijn kloppende slapen af. Nu eerst gevoelde hij hoe zijn bloed in gisting was geraakt en zijn zenuwen trilden. Het was hem te moeden als hij urenlang doorgebracht in de menautheid van een hete volle zaal voorwaar. Het was verstandig geweest in deze opgewonde stemming geen ernstige gesprek te beginnen. Het ene woord zou het andere hebben uitgelokt. Een vrouw van wie er liefde. Hij zich zo zeker had gewaant. God weet welke bitteren uitdrukkingen hem waren ontvallen. Alles was nu uit. Zij had het gezegd en hij twijfelde geen ogenblik aan de waarheid van die verklaring. Maar toch voelde hij zich door Clara's verhaal dieper geschopt dan hij zo dadelijk had beseft. Een paar malen bleef hij stilstaan, wel het hem duizelde. En dan moest hij diep adem halen om de beklemming te overwinnen op zijn borst. Welk een thuiskomst. En hoe gelukkig had hij zich gevoeld toen zij hem in de gang tegemoet was gesprongen. Zij kon zo lieftallig het blonden kopje tegen zijn schouder aanvleien. Het was hem nog altijd zulke genottende arm om haar heen te slaan. De slanken, buigzame gestalten, tegen zich aan te drukken en dan neer te blikken in die grote, lichtende ogen. Daar is plotseling George beeld in zijn geest op. De jongen kwam zijn plaats in en Clara lei haar fijne handjes op zijn schouders. Hief zich op om zijn mond te bereiken, stak hem haar lippen toe. Onwille keurig, slaagde van harden een pijnlijke kreet. Zijn het tanden knarsten overalkander. Zijn rechter vuist balde zich, zijn linkerhand omklemde het gevest van zijn sable. En lendeling gronden hij weer en de vraag hoe dikwijls zij die jongen wel had gekust. Juist als hem daar even nog deed een ijskoude rilling over zijn ruggaan, dreef het warme bloed naar zijn wangen en trok hem een vloers voor de ogen. Maar die driftbedaarde. Een vrevelig ach ontgleed zijn lippen en het hoofd in de nek werpend stapte hij flink er door. Hij wilde verstandig zijn en met zichzelf een ridineren in het algemeen te verkondigen dat een mens hoogstens zijn neigingen soms onbevredigd kan laten. Maar in het minst geen macht heeft over haar al of niet ontstaan en het dan Clara kwalijk te nemen dat zij voor die aardige jongen een opwilling had gehaald. Dat zou immers al te onlogisch wezen. En wat George betreft was het te verwonderen dat hij zijn hoofd kwijtraakte toen een mooie, gevierde vrouw hem door haar blikken en vermoedelijk ook wel door haar toon kennelijk onderscheiden. Nee, nee, hij van Harden die zich wel eens op een beetje mensenkennis liet voorstaan, mocht niet boos worden als de eerste de beste jaloers het waas. Toch kon hij dat daar vreelt van George die Clara op de mond kustte niet uit zijn geest verbannen en week even minder verbittering waarmee die aanblik zijn geboed vervulde. Ook schoot hem een gesprekte binnen waarin hij de onbestaanbaarheid, ja zelfs de ondenkbaarheid van een vrije wil tegenover George had volgehouden. Met welke ernst? Ja, welke verontwaardiging was de jongen toen opgekomen voor de leer, dat de mens in staat is tussen het goede en het kwaarde te kiezen en juist aan deze keuze zijn waarden ontleemd. De beginselen die hij voorop stelde, hadden zo mooi, zo edel, zo verheven geklonken. Dat van Harden niet de geringste twijfel was overgebleven omtrend in Nederlaag van zijn nuchtere logica in Clara's ogen. En wat hadden die stelregels niet uitgewerkt? Wat was er terechtgekomen van George treidt voor hem tegen het kwaad? Hoe zou hij zich verantwoorden op de vraag waarom ben je mijn vrouw niet uit de weg gegaan? Zodra je merkt dat in je hart een neiging voor haar ontkindde, die op ten duur of haar ongeluk of dat van haar man je vriend moest bewerken. Ik kon niet, zou hij zeggen. Juist luchthardig, oppervlakkig, met frazendschermen salonheertje. Je waart vrij het goede te kiezen en het kwaaden na te laten, maar je kon niet. Al je mooie voorschriften, al je edelige dachten, al je verhevenbeginseling, zijn niets dan prachtige theaterfrazen waarmee niemand rekening houdt tegenover de harde, dwingende werkelijkheid. Het is vrij gekleurd kinderspeelgoed. Dat breekt zodra men het voor een ernstig doel wil gebruiken. Zullen jullie beide dit nu tenminste inzien? Pijnsend was hij doorgelopen zonder achtergeven op zijn weg. Toen deze vraag in zijn brein opper is, stond hij tegenover de helven lichte fensters van George Zittkamer. De lust bekroop hem naar boven te gaan en de jongen een slink onder handen te nemen. Reeds trekte hij de hand uit naar de bel, maar hij bedacht zich en de hand zonk weer neder. Wat zou hij daarmee bereiken? Clara's naam in opspraak brengen en anders niet. Wat gebeurd was, bleef gebeurd. Geen leslezerij. Geen duwel maakte het weer ontgedaan. Anderen zouden misschien spreken van een aangerande eer, maar op daarom trent had hij een eigen opvatting die tamelijk ver van de algemeen geldig afweek. Zeker zou hij de jongen, die als vriend, bij zijn ziekbed was gekomen zitten. Met het doel hem de liefde van zijn vrouw te ontroven nooit meer de hand toesteken. Doch zijn eer had er niets mee te maken, dat George verliefd was geworden op Clara en dat een Clara's hart die neiging een weerklang had gevonden, dat kon geen van beiden als een vergrijp worden aangerekend. Ja, wie weet of veel eer hij zelf daar niet de schuld van was. Deze plotseling, opgekomen gedachte, dreven met bloed naar het hart terug. Het was of zijn slapen daar binnen werden getrokken en hij kon in zijn borst de benouder slagentellen. Zou hij waarlijk schuld hebben, hij die zo enig veel van Clara hield? Zich omwendend ging hij met lomensreden op de kazerne aan. Nog nooit had hij zich afgevraagd of hij misschien anders met haar moest omgaan. Waartoe zou dit ook gediend hebben. Zij waren immers zo goed samen en zo gelukkig. Gelukkig, ja. Hé, maar zij ook? Nee, klaar blijkelijk niet. Het was afschuwelijk dit te moeten denken. Maar er veel niet te twijfelen aan het ging, zijzelf had gezegd, waar zou dan zijn schuld in bestaan? Had hij ooit een andere vrouw het hof gemaakt of Clara ook maar een vlohe aandijling gegeven om te vermoeden dat zijn liefde voor haar verminderd was? Nooit, nooit, daar was hij zeker van. Had hij haar dan iets in de weg gelegd of misschien verzuimd met de een of andere haar er wensen rekening te houden? Het tegendeel was het geval. Nog onlangs had zij hem immers bekend wel eens een begeerde te verzweigen omdat hij haar werkelijk bedierf. Liet hij haar te veel alleen kon, zij hem van onverschilligheid verdenken. Het is waar. Zijn bezigheden in de kazernen en op het veld namen bijna al zijn daguren in beslag en avonds moest hij op de hoogte blijven van het geen over zijn vak werd geschreven. Naar de sociëteit ging hij echter haast nooit. Elk vrije uur bracht hij in haar gezelschap door en zij zou toch geen leegloper tot man willen hebben. Had hij er dan ook verkeerd aan gedaan haar op de hoogte te brengen van zijn levensbeschouwing? Hij waagde het niet deze vraag zo dadelijk ontkennend te beantwoorden. Zeker stelde hij klaar als intellectuele ontwikkeling hoog en wist hij bij ondervinding dat zij diepe gedachten beter begreep dan menige maatschappelijk bruikbare man. Maar voor het eerst zag hij de mogelijkheid in dat de best ontwikkelde vrouw niet in staat zal wezen een zuiver logische reddenering in toepassing te brengen. In plaats van altijd het gevoel met het verstand te controleren, denken en besluiten zij soms alleen met het hart dat voor zulk een taak niet bereikend is. Van daar dat klaren toen het haar eigen zaak gold, zijn woorden had vermind en uit een verband gerukt. De vrouw mogen een raadsel blijven voor de man. De man is het evenzeer voor de vrouw en waar het schijnt dat zij een begrijpt, doet zij niets dan dobberen tussen het blinde geloven van haar liefde en de twijfel die het gevolg is van min of meer vluchtige opwellingen voor anderen. Het werd donkerder om hem heen. Hij liep onder het nog dichterlover van de Ipen, die langs het slootje voor de kaserne waren geplant. Rechtsaf rendend ging hij een opstaand hek door, het witte gevel van een poort, waarin een lantaren hing, blonk hem tegen uit de nacht. Daaronder gaapte een zwart verschiet. De schildtwacht kwam in het geveer, een vijftal donkerblauwe huzaren een rezen van een bank overeind om hem te begroeten. Hij sloeg vluchtig aan, ging onder het licht door en verdween in de duisternis. Op het gevoel af trok hij een deur open, die zwaar achter hem dicht sloeg. Een lauwe, dan begelucht, omhulde hem, als een wolk, en dronk verslappend in hem. Langzaam doorscheedt hij de flauverlichte stallen achter de lange reeks kovende paarden. Bij zijn eigen zwartige komen, stapte hij op het stroom tot vlak voor de ruif. Streelde het dier over de rug, klopte hem tegen de hals en aarde hem over de neus, met een ongewonen indigheid. Het was hem of alle mensen eens klap zijn vrijhenden waarom geworden. En alleen dit paard hem lief had, op de grote wereld. Hij kon van het dier niet scheiden en werd hoe langer, hoe weekhartiger. Toen de oppasser, die had zitten dutten, opgesprongen was, om iets te vragen, bleef het antwoord uit. De man, door zijn vraag niet te herhalen, en van harden voegde hem geen woord toe. Slechts door te zwijgen kon hij zich vermannen. Zwijgend ging hij dus de stal weer uit. De poort weer door en de groetende soldaten weer voorbij. Rechtsaf lag zijn woning. Hij sloeg echter linksom en wandelde in het donker onder de ipekruinen voort, met gebogen hoofd staarend naar de bruine stenen en weer begon hij na te denken. Die heerlijke emotie kon niet duren. Ja, dat waren zijn eigen woorden geweest, maar had hij er dan niet bij gevoegd, zij is ook maar de inleiding tot dat genotvolle waarderen van alkanders goede hoedaanigheden. Die gestadigen de vredenheid in het samen zijn, dat opgaan in alkanders wensen, waaruit het echte, het rustige, het blijvende geluk moet bestaan. Was het iets anders geweest dan grote bezorgdheid voor het toekomst, dat hem al dus had doen spreken. Als man van ondervinding kon hij Klara's na ivertrouwen op de duurzaamheid van een heerlijk gevoel onmogelijk zonder angst gade slaan, en welk ene zelf overwinning het hem ook gekost had een wandklank te moeten aanslaan in de zoete harmonie, die haar ziel door trilde, zijn verstand geboot haar het eidelen van de zalige roes ener eerste liefde onder het oog te brengen. Opdat zij gevrijwaard zou wezen voor een latere, grievendere en onherstelbare teleurstelling. Zij moest goed weten wat zij deed, en daarom had hij haar niet alleen tot in de diepste, sommers de schuil hoeken van zijn eigen gemoet doen blikken, maar tevens het ganze leven doen aanschouwen. Ondaan van het geen hem voorkwam, maar schone, bedriegelijke schijn te zijn. Hoe was het nu gekomen dat hij juist het tegenovergestelde had bereikt? Dat slechts een deel van zijn waarschuwing in haar geest was blijven hangen om daar het kwaad, waarvan hij de uitroeiing beoogde in tegendeel wilderig te doen opschieten. Zouden zijn woorden in het geheel geen indruk hebben gemaakt, en had zij nu maar een argument aandreggrepen om bij tijds een boete predicatie af te weren. Niet om zich te veronschuldigen of te verdedigen was die aanhaling van zijn uitspraak aan haar lippen ontvloeit. Klaar blijkelen koesterde zij de overtuiging, ging voor ons schuldiging of verdediging te behoeven. In de afwezigheid van een bijoogmerk achten zij haar vrijspraak opgesloten. Zij had slechts gedaan wat haar hart voorschreef, dat zij daardoor gedwongen werd hem een smarte veroorzaken waarvan de diepte haar begripte boven ging had haar bitter doen leiden. Maar van een schuldbesef kon in haar vrouwelijk gemoet geen sprake zijn. Haar ziel hunkerde naar emoties, al zo menig zwak zenuwgestel naar de prikkeling van de drank. En wanneer de dramatische spanning met haar vrezen, haar hopen, haar krijgen, haar verliezen, haar zegen vieren, haar strijdend ondergaan voor zwakte of uitbleef, dan voelde zij zich niet leven. Dan kon zij onmogelijk gelukkig zijn, dol van iemand te houden, zo heel een dal weg te zijn van zaligheid, nacht en dag vervuld te wezen van die ene heerlijke emotie en niets meer te merken van de klein geestige alledaagse wedewaardigheden. Dat was voor haar het hoogste, het enige, de onweerstaanbare verleiding, waar aan zij alles, alles, ten offere wilde brengen. Voor haar was een man slechts de aandijding om zichzelf te genieten, de kloppingen van haar hart, de ontwoeringen van haar gemoet, de muziek van haar ziel. Dat genot verschafde haar natuurlijk alleen hij, die nog de bekoring van het onbekende kon uitoefenen. De man die zij kende moest haar onverschillig worden of bleef hoogstens een vriend, wien zij geen verdriet wilde doen, de stille tevredenheid van een kalm, huiselijk geluk, in zijn ogen, de grootste schat, had voor haar niet de minste waarde, plotseling, hield hij stil en drukte zich de handen voor de ogen. Nu eerst ontdekte hij de plek, waar hij van binnen zwaar was gekneust en voelde hij vandaar de brandende pijn uitstralen door zijn gehele wezen. Nu eerst zag hij in, dat Clara's liefde en daarmee zijn eigen ziele vrede onrijroepelijk voor hem verloren waren. Uit, voorbij, gestorven, het blinde vertrouwen, de warme toewijding, de dwepende verering waarop hij eenmaal zo trots was geweest, dan waren zij samengeschrompeld tot wat medeleiden, tot het negatieve. Ik heb je geen verdriet willen doen. En zelfs dat overschotje van genegenheid, die toch ook eens met een heerlijke emotie haar ziel had vervuld, slechts door een toevall, was het voor hem behouden gebleven. Want had de vertrouwelijke mededeling van Schorsvader de nieuwe gloed in haar hart niet uitgedoofd, dan zou zij alles ronduit bekend hebben om met die jongen heen te gaan. Dat plan had in haar ziel kunnen ontkiemen, rijpen en bijna tot uitvoering komen. Hoe was het mogelijk? Hij vond maar één antwoord op deze vraag, haar eigen antwoord. Wat dood is, is ook heel een dal dood en kan nooit weer levend worden. Toen hij weer voortging, met langzame, loodswaarens reden, roldende tranen over zijn knevel en klaagde zijn lippen duidelijk hoorbaar. Clara, Clara, heb ik dat aan je verdiend. Is dan al, wat ik in de drie jaren van ons samen zijn voor je gedaan, gezorgd, gedacht heb. Dat leven waarvan elk ogenblik je was toegewijd, waarin je straalde als de zon aan de hemel, waarover je oppermachtig je zo weinig waard geweest in vergelijking met dat ene, dat overweldigende de emotie. Heb ik niets, niets kunnen bereiken dan je langzamer hand, al wat wij samen ondervonden, samengenoten, samenleden, deuf, saai, akelig eentoonig te doen vinden. Het was of het verdriet hem verlamde. Hij kon zich ter nauwernood meer voort slepen en de lust bekroop hem op de straatstenen neer te zijgen, als een blok te blijven liggen. Doch andermaal reed George Beeld in zijn geest op en zag hij Clara in zijn armen zich ophewend om met haar lippen zijn mond te bereiken. De verbittering zweepte hem op en Jochem Ford dreigend stakheide gebalde vuisten voor zich uit en hij zou de man vermoord hebben, die hem tans in de weg was getreden. Geen tien huizen verder bleef hij echter nogmaals berevelend staan. Een pose staarde hij recht voor zich uit, langs de eindeloze reeks glimmende gaspitten in het weemelende zwart van de nacht. Toen liet hij het hoofd zinken en ging weer verder, duurend naar de dansende glanskringen op de vochtige klinkers. Waartoe zich boos gemaakt. Wat dood is, is ook helendal dood en kan nooit weer levend worden. Ongetwijfeld had zijn George gekust, maar op dat ogenblik was haar liefde voor hem, van Harden, immers helendal dood geweest. Om nooit weer levend te worden? Oh God, hoe ontzettend klonken hem nu die woorden. Was het mogelijk dat hij zo even nog, zich met een redding, een toekomst had gevleid. De vrouw, die hij toen in zijn armen sloot, was immers reeds een vreemde, hoogstens een welwillende vriendin voor hem geweest. Uit, voorbij, gestorven. Naast Alcander konden zij blijven voortleven, door en voor Alcander niet. Zijn liefde mocht zich krachtig genoeg wanen om bergen te kunnen verzetten. Nooit zou zij bij machten zijn aan het klaren de overtuiging te schenken dat Johan van Harden nog iets meer voor haar kon en wilde zijn dan een reliek uit betere tijden. Een beeld waaraan een lievelijke herinnering was vastgeknopt. Maar indien hij er nu niet inslaagde, haar op dezelfde wijze te beschouwen, al zijn liefde nog wel leefde en haar weder liefde smachten, dan werd zijn leven immers ondraagelijk. Een langzame doodmarteling van zijn dierbaarste gevoelens. Daar twaakte plotseling in zijn gemoet die eigenaardige behoefte, welke de mens vaak aan haar sterfbed bevangt, om naar de verleden terug te keren en het met al zijn gevaarwoordingen, al zijn aandoeningen in de fantasie weer op te bouwen. Het eerst kwam hem de gelukkige tijd van zijn geloofing weer voor de geest. Hoorhelder stonden die zonnige dagen hem nog voor. Bijna van uur tot uur kon hij zich herinneren, wat zij samen gesproken, samen aanschoudt, samen verricht hadden. Eerst was het de buitenplaats van zijn schoonouders, met de grote vijver, waarin het groeiende zwerk weerkaatste. Met kalmeslagen stuurde hij het kokettenbootje doeloos voort. De handen, onder het hoofd in één gesträngelt, lag zij op een smiraanskleed aan zijn voeten, tuurend naar de rood-gouden wolkjes in het groenende blauw. De zwoele avondlucht was bezangerd met heerlijke serringengeur en het werd hem wonderlijk te moeden, alleen met de jonge vrouw in de oplevende natuur. Lange tijd wisselden zij geen woord. Nog zag hij hoe, bij elke vooroverbuiging, de straalende blauw grijze kijkers zo vleegend en zo uitdagend naar hem opkeken. Nog voelde hij hoe de verleiding hem te machtig werd, om zijn lippen te drukken op dat blanke voorhoofd, met de glinstrumde krans, van blonden, krullende lokken. Eindelijk liet hij dan ook de riemen op hun pennen afdrijven. En boog hij zich langzaam neer tot zijn mond vlak boven de wenkbrouwen het bekoorlijke kopje bereikten en toen, toen sloot zij de ogen, alsof het haar eensklaps duizelde. Maar zij deed niet ene poging om zich te onttrekken aan zijn kus. Zij had wel gelijk waarom was dat onvergetelijke ogenblik zo kort geweest. Dadelijk had hij gesproken en in haar bekoorlijke verwarring was menig neem haar bevende liepjes ontgelikt. Dat ongetwijfeld ja had moeten wezen. Hij had maar gedaan alsof hij het gewenste woord ook hoorde, want hij was immers zeker van haar instemming. Daarna waren de lange wandelingen gevolgd, arm in arm, midden onder de mensen en toch mijlen ver van hen af. Nog voelde hij de zachte druk van haar hand. Nog hoorde hij de fluisterende toon van haar lieve stem. Als in een lichtende wolk had hij geleefd, zwevend over de aarde en ontdrukt aan alle kleine ellenden van het leven. Ja, ja, zij had wel gelijk, waarom kan die heerlijkheid niet duren? En toch hadden zij zelf een altijd voorwaartsgewild. Al slagen er in de toekomst nog veel grotere schatten van geluk voor hem opgehoopt. De huwelijksreis was gekomen en nog nooit had hij op zijn vorige reizen zulke verrukkelijke landschappen gezien. Zulk een levenwekkende lucht ingeademd. Zulk een verkwikkende zonnerschijn genoten. Op den Schafsberg hadden zij den zonsopgang verbijt. Aan het gemunderne meer in de manen schijnt geroeid. In de musea van Munchen de kunstschatten bewonderd. Nooit verzadigd van al kanners bijzijn. Nooit verlangend naar het gezelschap van derden. Altijd tevreden met het tegenwoordige ogenblik. En toch, toch hadden zij ook toen vooruitgeleefd. Zichtverdiepend in het gezellige huis met de mooie meubels. In de rustige etensuurtjes, zonder vreemde omgeving, in de lange avonden van samenzijn en samenwerken. Wanneer het buiten, zo waaien, regenen en sneewen. En zij waren genaderd die eerste dagen van hun jong huishouden, die laatste maanden van hun kortgeluk duidelijk zag hij ze nog voor zich. En het was hem over een warme, gouden glans overlag uitgespreid. De gloed van een stervende zon, een wijle, was Clara in haar kleine koninkrijk overgelukken geweest. Wat hadden zij samen gelachen over haar eerste, grappige vlaaters? Hoe vaak had hij het beleid bewonderd, waarmee zij haar waardigheid in die moeilijke ogenblikken wist op te houden? Toen de goede vrienden waren gekomen, met welk een takt had zij de gastvrouw gespeeld. De vrouwen streelend door haar belangstelling zonder chalouzie, de mannen boeiend door haar beetje balkoorlijke coquetterie. En wanneer hij in de middag uren met haar uitrijdend de voorbijgangers zag stil houden om die mooie gestalte in haar vierenhouding te paard bewonderend na te kijken. Welk een heerlijk gevoel van trots had dan zijn borst door tintelt. Zo waren dag na dag rijk aan geluk, voor hem omgevlogen en nooit had hij zich afgevraagd of de eilende tijd schade toebracht aan de kostbare schat welk ze bezit hem al deze heerlijkheid scheen te waarborgen. Voor geen vrees, voor geen twijfel, voor geen wanthrouwen was er plaats geweest in zijn gemoet. Schoten hem tans enige voorontrustende tekenen in Clara's gedragte binnen als verstrooidheid, vreemde, zwaarmoedige gezichten, aanvallen van ongewone koelheid. Het was nog geen ogenblik in hem opgekomen dat zij allengs het leven aan zijn zijde glansloos begon te vinden. Duff, saai, akelig eentonig. Toch was dit geschiet. En hoe meer hij erover nadacht, hoe natuurlijker de zaak hem voorkwam, want ook daarin had Clara gelijk gehaald. Hij, de man, vond in zijn werk, zijn loopbaan, een rijke bron van wisselende emoties, waarnaast de stille, huiselijkheid, een welkome ontspannenboot. Zij bezeld slechts dat ene en moesten, na een eerste bevrediging, de spannende begeerten worden gesmoord. Dan kon ook de rustige voldaanheid haar bekoring niet behouden. Maar als dit zo was, welk een verschiet gingen zij dan tegemoet. Bestond er één reden om aan te nemen dat Clara voortaan, anders zou denken of haar eentonig zij bestaan. Zou zij, die het leven wilde afromen, zich met wat meer afleiding vergenoegen of voldoening vinden in zelfopoffering voor een opgedrongen doel. Daar viel immers niet aan te denken. Machteloos om haar te geven wat zij vroeg, zou hij het moeten aanzien, dat haar leven een lange teleurstelling bleef en ondanks de onwankelbare trouw aan zijn liefde, werd hij gedoemd het oog om oog in toepassing te brengen en slechts met medelijden haar medelijden te vergelden. Grote God, welk een toestand, waren zij alkander maar geheel onverschillig geworden en kon hij in koele bloeden over een scheiding denken zonder zich te bekommeren over de gevolgen. Die wens was vreed en fleimde hem door de ziel, maar indien hij nu toch niets, niets meer voor haar vermocht, hij was niet opgewassen tegen een taak zo ondraagelijk zwaar en zo doeloos ledig tegelijkertijd als de toekomst. Die hem van stonden afwachten, wist hij zelfs wel hoe die toekomst in te richten. Het ging niet aan zijn vrouw als enige vangene van de wereld af te zonderen, omdat iedere man die haar een vleigend woord zou toespreken, gevaarlijk kon worden voor zijn rust. Haar, dezelfde vrijheid te laten, die zij tot nu toe genoten had, dat stond gelijk met een uitlokking tot het opzoeken van nieuwe avonturen. Hij voelde zich verstoppen voor dit alternatief geruimetijd liep hij door, zonder meer na te denken en zonder op te letten waarheen hij dwaalde. Eens klaps stond hij voor de deur van zijn woning, het was hem of hij jaren geleden dit huis had verlaten. Hij kon zich de afgelegde weg niet herinneren en voelde zich oud geworden, werktuigelijk haalde hij zijn sleutel uit de zak en opende de deur. Het verwonderde hem zelf dat hij dit zo behoedzaam deed, met iets van den geheim zinnigen angst die de woning inboezemt, waar een dode op zijn begrafenis wacht. Ach, hier is alles dood, murmelde hij somber voor zich heenen, in de gang was het stil, de klok wees op kwart voor elven, zonder recht te weten waarom, opende hij de achterkamer en keek pijnzend naar binnen. Een flets schijnsel doorgleed de donkere ruimte. In hunne ontrekloze grauwheid hadden de meubels iets spookachtig. Van Harden bleef in de deur staan en nu doemden in snelle opeenvolging al de gelukkige ogenblikken voor zijn ogen op, die hij in dit vertrek had doorleefd. Wat een luidruchtige kleine dinees aan die ronde middeldanspartijtjes, als bij piano muziek een zestelpaaren hier rondzwierden, nog zag hij de bekende gezichten van vrolijkheid stralen, nog hoorde hij de verleidelijke trouwswalsen weer halmen, nog voelde hij de stille verrukking, waarmee hij klare in haar uitgelatenheid gadesloeg en dan de volgende avonden dat gezellige napraat mij het knapende hart vuur, dat aardige baramen van nieuwe plannen dood, heel al dood, en wat dood is, kan nooit weer levend worden, verbleekt waren de taferelen van dartelheid en geluk, nog eenmaal keek hij de meubels aan, waren op de schemering als een grijststof neerzonk, toen trok hij de deur achter zich toe en het was hem of hij een graf sloot, waarin zijn geluk was bijgezet, met al de levenloze voorwerpen die hereertijds hun kleur en hun glans aan ontleenden, steeds was het stil in de gang, halfweg de trap keek hij nog eens om als iemand die afscheid neemt, daarna ging hij met lomensreden langzaam naar boven, een zonderling verlangen welde in hem op, hij hoopte de slaapkamer leeg te zullen vinden, dat deze, wens, samen kon gaan met een genegenheid die zich door geen ontrouw vernietigen liet, besefte hij duidelijk, maar begreep hij niet, behoedzaam, tot hij binnen, bij het wijvelend schijnsel van het nachtpitje op de schoorsteenmantel, zag hij Clara te bed liggen in een diepe slaap verzonken, op de tenen het le die kant genaderd ging hij dicht bij het hoofd einde staan en staarde vandaar op de sluimerende neer, een lange tijd onbeweegelijk, het dek was tot de kin opgetrokken en boven het bleke gelaad rustte de blonden vlecht in een zwaren kronkel op het witte kussen, wat zag zij er nog jong en mooi uit met het frisse mondje, dat om kussen vroeg met de lange wimpers die zijachtig glansden met het blanke voorhoofd waarin geen rimpeltje stand hield, geschapen om gelukkig te zijn, stuisde het van zijn lippen en toch zijn de rode vlekke sporen van tranen, toch ligt er een pijnlijke trek aan weerzijden van die fijne neusvleugels, zou het dan onmogelijk wezen op deze wereld gelukkig te worden, zou ieder mens een en noodlotte genijging met zich omdragen, waar tegen geen toewijding, geen toewijding der zorgende liefde, geen verzet van het ridderneerend verstand iets vermag, arm kind, arm kind, wie ik niets meer schenken kan dan wat vergetelheid in de slaap, een knagende pijn woelde door zijn borst rond als een sluipende slang die zijn hard om kronkelde en langzaam te plettendrukte, dieper en dieper werd de ploi, die zijn wenkbrouwen tot elkander trok en hij beet zich op de omgekrulde lippen bevreesd haar te wekken door een krampachtige snik en nog altijd staarde hij haar aan als kon hij zich niet losrukken van de martelende aanblik, terulden met lange tussenpozen de vrij gewelfde oogleden of de hoeken van de fijne mond, dan herinnerde hij zich de vele morgens waarin hij vroeg opstaande ditzelfde trillen had bespied zonder ooit te vermoeden dat de weerschein van een smartelijk denkbeeld haar in de slaap kon plagen, prevelden de half geopende lippen enige onverstaanbare klanken, dan schoten de nachten hem weer te binnen waarin diezelfde geluiden hem hadden gewerkt en hij argeloos had toegeluisterd hopende dat in de droom zijn naam haar zou ontglippen, wel dwaas was die begoogling geweest maar toch wat had zij hem gelukkig gemaakt nu was zij voor altijd verdwenen en met haar in het schemer donker zag hij de toekomst zich ontrollen tot een langen, rechten, zonlozenweg op die weg schreden zijn naastelkander voort, ontgoogeld, zwijgend hij had haar geen verwijt toegevoegd, geen raad gegeven, geen verzoek gedaan vanwoorden wachten hij geen hel tot ingrijpende daden voelde hij zich onbekwaam een vaal koud licht omstraalde zijn handelingen en al de dingen van het leven hadden hun kleuren hunne warmte verloren onverschillig waren hem de zaken van zijn vak onverschillig zijn vrienden onverschillig de belangen van zijn land angst alleen leefde er nog in zijn gemoet de angst doden alle andere gevoelens hij zag zijn bevordering komen en geen trilling van vreugde door galmde zijn ziel hij zag zich het huis met al zijn herinneringen verlaten en geen opwelling van weemoed ontlokte hem tranen uit de grote stad met haar amusementen toegen zij weg in de kleine met haar verveling trokken zij binnen en hij vond geen antwoord op de pijnigende vraag wat zal die verandering ons brengen toen begonnen de dagen alkander op te volgen in een grijze neerdrukende gelijkvormigheid het was of zij als levenloze automaten maar door maar door moesten gaan tot eindelijk in hun binnenste het aflopende uurwerk stil zou staan de woorden die zij samenspraken werden banaal en ledig de kussen die zij uit gewoonte wisselden werden flauw en koud en zij wisten van elkaar niet meer waarheen zij hun scheden richten zij vroegen elkaar niet meer wat er in hun ziele omging de onvervullbare wensen die in hun harten waren verbleekt stier van weg en geen nieuwe kwamen ervoor in de plaats zo versroompelde zijn naast alkander in enige stadige vervreemding en toen eindelijk de ene voor immer insleep was het dan overblijvende te moeden als hof hem te laat de dode last ontviel die hem beled had van het leven te genieten einde van dood einde van opname 13 zes novellen van marcellus eenmans dit is een lieperfox opname alle lieperfox opname zijn vrije van auteursrechten voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar lieperfox.org opname door juli van welgem zes novellen van marcellus eenmans opname 14 ontwakt deel 1 neen het kind schreeuwde niet het was toch dat zij geen uur lang uitkom blijven zonder in haar binnenste de vraag te horen wie weet of hij niet houdt en of die men hem niet alleen heeft gelaten dan had zij geen rust of duur meer dan juxte naar huis als een overzichtige die zich herinnert dat hij zijn brandkast heeft opengelaten en dan vond zij nooit de rechtvaardiging voor haar onberedeneerde angst ook nu weer hoorde zij nog in de gang nog op de trap een enkel verdacht geluid en de warme boven voorkamer binnen tredend vond ze er het molige popje met lodderig gesloten ogen rustig liggen te zuigen de breed geschouderde boerenvrouw dit voeden heeft even het bruine hoofd op zij kan glimlachend wat is je nu weer goud terug en kijk toen weer neer op de vol blanke borst en de roze lippjes die eraan lurkten heeft hij niet geschreeuwd is er niets gebeurd wel neen wat wou er nou gebeuren te mankeerde moors niks de leuke doon waarop deze verklaring werd geëid we letten niet dat het minna te moeden werd als of eend klaps een opwekkende stroom van levenskrachtig verbreiden door haar gantse reizige gestalten zij voelde duidelijk de strafheid van haar rug de vaste ronding in haar armen de ruimte van haar borst en ze zag zichzelf er staan als een toonbeeld van gezondheid met fris rode wangen stralen blauwe ogen en dik golven donkerblond haren terwijl ze jakje en hoed aflegde door gloeide een heerlijke gewaarwoording van trots en dankbaarheid haar gemoet en net echt hooten in haar hoofd te mankeerde moors niks te mankeerde niks welke zaligheid een kind zo'n mooi zo'n gezand kind te bezitten ze voelde zich zo gelukkig ja ze was gelukkig en toch toch zweefde er over dat geluk een vets wolk schade uit je heen het was wat klein en dun en zou zeker allings verdwijnen maar zij zag nog duidelijk als een donkervlekje midden in haar zonnig hoofd in de begin had zij het kind zelf gezocht maar tot haar spijt als ze niet een staat geweest het vol te houden zag ze de kleine lievening nu zo te vrede genietend op de schoot van een andere vrouw dan was tof haar iets onstolen waard of een vreemde haar verdrong uit het zeeltje dat haar toe bewoordde ze verweet zich dit jalorte gevoel als iets onzinnig zijn zoals lelijks maar smoren van zich afzetten die kon zij het niet ze heelt ook zo veel zo dol veel van dit aardige schaps dat je met het heren roze vingertjes en de grote blauwe verstandige ogen nooit kon zij zich verzadigen aan het kussen en knuffelen van het kleine wekenlijf en telkens en telkens weer barst haar overstelpende vooraad liefdelos in een knetterend vuurwerk van zoonjes aajende woordjes grappige naamjes en schetterende lachjes wanneer ze maar aan de mogelijkheid dacht dat ze haar kind zou kunnen verliezen dan was tof haar hartslag plotseling stilgeeld en moest ze het mollige lichaam je dadelijk in de armen nemen om met de warmte van het jonge leven haar kelle morgende doodzangs te verjagen danst terwijl ze blij van heerlijke gerustheid erop neerstaarde zich met moeite bedwingen te niet aantraken hoorde zij eentklapps weer een fraze in haar hoofd een fraze die zij smorgens gelezen had het was een narenzin maar ze kon om toch niet vergeten de vrouw die haar kind over de revelief heeft houdt misschien zonder dat zij het zelf weet niet meer van haar man dat was weer een van die sententies gelijk zijn moderne boeken er zoveel ontmoeten een van die uitspraken waar tegen haar hele zillen opstand kom waarom zij zo'n boek hazen en waarvan zij tegelijkertijd voelde dat er waarheid in schuilen moest maar die waarheid boodzijd ontzenen we al kan het wel eens zo zijn dacht ze het hoeft hem er niet al doos zo te wezen en dan overdreven wat is overdreven opeens had het kind genoeg met de neidig schreeuw je wendend zijn hoofdje om en met de kleine vinger stuurde de borst van zich af onmiddellijk hadmina het popje van hem in overgenomen en zich ermee neergezet in een leuningstoel bij het venster komt me klein ik leud er nu eens bij maatje ja heeft die maatje een lange tijd niet gezien zal ik nou maar even gaan eten mevrouw dat is goed maar haal eerst je gordijnen wat hoger op de lucht betrekt het wordt vandaag voor donker en het hoofd neerbuigend voor zij vleemend voort is je vandaag weer een zoet jongen geweest maatjes lieveling een kleine snoes een lelijke maasje was het antwoord aan een kribbe geschreeuw want snapte aan de rooslipjes heeft die zo'n slaapje oh oh geeft die zo'n slaapje kom er maar hier eventjes boodde zij het verdriet de sussen door het lichaam je zacht heen en weer te wiegen in haar armen bar toen het met al niet baten trokte zij gauw van paar warme zunnen op de kleine mond pacht het kleine hoopje naar het grote wieg leid neer en ging erbij zetten om over haar geluk als soeden te waken was het nu overdreven of zouden alle moeder zo met een eersteling zijn hout misschien zonder dat zij het zelf weet niet meer van haar man maar dat is immers onmogelijk je weet zelf wel of je altijd niet van je man houdt en waarom zou ze niet meer van haar behouden had ze hem dan niet uit liefde genomen dus waren ze altijd niet bijna gedacht eigenlijk was ze pas vandaag na het lezen van die zin met dat nadenken begonnen in haar ouderlijk huis was geen gewoonte naar het hoe en waarom van het dingen te voorsen pas later was ze daar toegekomen later terwijl zij al links het gemisbehoonten voelen van de atmosferen vol om bezorgde liefde volgmoedelijkheid waarin zij de eerste 20 jaren van haar leven had doorgebracht en waar de onwinnekeurig zich had voorgesteld altijd te zullen blijven toen hory haar gevraagd had was niet in haar opgekomen zich in zich aan verdiepen in de kwesties hoe is die man houd ik van hem en passen we voor elkander ze had hem al lang wel aardig en lief gevonden hij ging altijd keurig gekleed en zijn uiterlijk was niets dat haar stuite hij onderscheidde haar een duidelijk boven anderen hij was de eerste die werk van haar maakte zij wist dat zij iemand moest trouwen ze verlangde het ook zonder rechten weten waarom en toen alles beklonken was had zij zich zo trots gevolgd naast die gediest en geerde knappe man als zij in uitverkorrenen over straat omhoog gegaan toen had zij haar oprechte begeerd om hem gelukkig te maken zo verrukkelijk als een koesterende zondensgijn haar hele gemoet voelen doorstralen dat ze er geen ogenblik aan had kunnen twijfelen of zij hadden hem en hij had in haar het onbeschrijfelijke het enige het nog nooit zo door andere genotenen gevonden ongetwijfeld waar de gevoelens tegenwoordig veel calmer geworden toch kon dat wel anders een wend der brazan maar dat wil niet zeggen dat ze verflout zijn ze wist nu precies wat zij doen moest om hem naar de zin te maken en al haar kleine aangename plichten volpracht zij met dezelfde herelijke rustheid van zeel het is waar voor hen had hij iets geheimzinnig voor haar bezeten dat haar zowel had geboeid als bang gemaakt en dit geheimzinnige was borrelos verdwenen toen had ze zich naast hem klein gevoeld dan ze leek ze even groot beduid nu dat alles een vermindering van affectie oh wel nee dat had er maar even die zaand te denken hoe vreselijk het haar zou aangrijpen als hij in ziek werd om zeker te zijn dat er nog altijd geen mens op de wereld bestond van wie zijn meer groot dan van haar man hij had zijn fouten of liever zijn eigenaardigheden oh ja wie heeft ze niet soms gedoeg hij zich kleinjeestig en grieft hij haar of liever maakte haar kregelijk door kleine verdreien over nodeloze uitgaafjes of slordigheidsjes van de meiden maar mochten daar nu over vrocken al willen hij over naast de rij ze kon toch niet ontkennen dat het gelijk telkens aan zijn kant was geweest hij had er wel eens een verwend kind genoemd zou hij ze niet werkelijk als een verwend kind handelen en nu zijn hem elke aan maar geen kwalijk dan hij meen het altoos goed dat was toch maar de vraag en dan hij was dol op het kind driftig maakte hij zich nooit naar andere vrouwen keek hij niet om hij troonk niet hij was geen verkwister mochten dit alles bij de beschouweling later nee nee als ze zich maar eens bij anderen vergelijk ze hoorde zoveel dan had ze zeker geen recht zich te beklagen en wel heel vrede tot dankbaarheid deze laatste gedachte deed haar zo wel dadig aan dat zij onwillekeurig de boord ervan bijna hoorbaar vluisterend wel drie maal herhaalde toch konden zij uit haar gemoeten zonderlingen vragen angst waar worden niet verdwijven die er zich vandaar voor het eerst onmiskenbaar duidelijk in open waarde net als in een uiterlijk gezond lichaam het eerste pijnje van een nog onbekende kwaal zij leek iemand die ontwakend uit een diepe slaap zich het dreigende gisteren niet aan zonsnouwkeurig gerenerd het heden is niet held er doorziet en nu zich wil opdringen dat zijn gevoel van beklemming alleen de nadwerking is van een benauwende droom dus niet bedeut voor de aangebroken dag en wat voor pogingen zij ook aanwenden om de zoete gerustheid waarmee ze haar huwelijks leven begonnen was daar krijgen een bangheid die zij onberedeneerding ongegrond noemde weet niet geheel meer uit haar zeel toen de men eindelijk de orkeerde vond zij mevrouw nog altijd naast de wiegezeten de handen in haar schoot het blonden hoofd pijnzend neergebogen er is gebeld mevrouw ik geloof dat ik de stem van meneer zijn mama heb gehoord mina schokop oh mama ja laten we dan maar goud wiegen naar de achterkamer brengen straks komt meneer hem met zijn oordringende stem voorzichtig hoor dat hij niet wakker wordt behoedzaamt telde bij de vrouwen wieg en kind ineens op schuifelt ermee door de deuropening heen drogen last over het portaal en zetten hem neer in de reedstijster kinderkamer de gezonde slaper ontwaakte niet met gesloten ogen en toegekniepe vuistjes blijf hij roereloos leggen daarna stak Mina zelf de gaslamp in het salonnetje gauw aan en juist was ze hiermee klaar als in de grauwe deuromlijsting en in één geschrempelde zwarte gedaand te verscheen zwaar heigend zond het oude tanige vrouwtje een oormlijk tegen de postgeleund stijl ach moeder wat heeft u het weer benauwd van het klimmen waarom niet beneden gebleven en de eetkamer is vuuraan een driftige handbeweging die daar zwijgen nee nee als ik maar niet gehaast word ga dan ook best je hoort mij niet te ontvangen als een visite en zich neerlaten op een stoel die minna aanschoef hoe gaat het met vredi oh best het kind is zo gezond als een vis de overmoedige trots waarmee Mina haar antwoord uiten ontgeng haar schoonmoeder niet een kwaadwillig schijn zal doorflikken de snelde bruin in diepligende oogjes hier zijn haar vatten wees dan dankbaar en denk vooral niet dat alles altijd zo mooi zal blijven pas maar goed op een ongeluk ze al dik wil zin een klein hoekje minas weeg ze vond het naar dat zij niet van horees moeder houden kon maar als het oude mens met haar ongelukse professie voor de dag kwam en dat deed ze geregeld dan was haar altoos of die voorspellingen velen om mens in de helde dan een waarschewing dat de mevrouw de heerse ogen haar schoonnoog er min of meer in die veggen was die haar een deel van horees genegenheid had ontstolen dan Mina niet zo erg kwalijk maar dat de oude vrouw altijd met de wenken en vermaningen aankom zonder ooit te erkennen dat haar schoonnoog er lief was voor horee en lief was voor haar kind dit hindered haar meer dan zij zichzelf wil bekennen zij geel ervan nu en dan eens geprezen te worden en een beetje lof had haar nooit kwaad gedaan daar ze echter nog vaak zuchtig nog strijdslustig was had de venees een bitter gezegde te laten ontgelopen haar al lang genoopt op mevrouw de heers aanmerkingen voor zich de gijthelven niet te antwoorden het want ging haar daarbij dat de schaapste tegenwerking de oude dame minder geergert zou hebben dan een stilswijge waar er zo gemakkelijk minachting wordt ondersteld maar wat ben je mooi ik had zo gauw niet opgelet al ben je een nieuwe japon het spetemina dat zijn herwondel kostum nog niet had afgelegd maar rees moeder leed aan de hollandse zuinigheid die geldverspilling ziet en al wat niet lelijk is gedwangelijk de gekronke tandwoord ik ben uit geweest en heb nog geen tijd gehad met de vergeleden uit geweest in zoont wel het guns moeder dus een doodinvoudig japonetje en een heel goed koop het asterkaal is niet eens echt nu dus maar de vraag wat je eenvoudig noemt ik vind dat je al bekijkt genoeg hebt in de straten door je mooie figuur als je nu nog van dat fijne donkere greep parley laken met een asterkaal rand aantrekt dan zo'n zijde bloes maar moeder op straat zit de bloes toch onder mijn jacke nu ja maar dat zal ook wel weer naar het laatste chic zijn toch neen eenvoudig zwart gesustaceerd nu jij moet het weten ik hoef niet betalen dan wat zegt hoor je er wel van mina doorzacht haar schoon moeder genoeg om de boosaardige verdenkingen te raden waaruit wij haardergelijke woorden ontsproten een bits gezegd lachen dadelijk op de tong en slechts met de groots inspanning heel zij terug hoor je heeft die japan nog in het geheel niet gezien en zoals u weet krijg ik vast kleeggeld met een kort haast twijfelend oh dat op de eerste en een glum lachen ja ja dat op de tweede helft van het handwoord sloeg stapte het oude vrouwtje opeens van het onderwerp af om over te gaan tot een uitwijding over tristige weer nu wouw wilde zij door met de conventionele intonaties van een visite smaakster weer schijnbare belangstelling in het gesprek slechts zien om te verbergen dat zij niet veel heeft zeggen en wel veel wil vernemen hoe weiniger te lezen veel op het grouwe diepgelijnde gezegd mina twijfelde er geen ogenblik aan dat haar schoon moeder dacht daar steekt wat achter ik moet er horen je in zover onderhouden nog een poosje bleven ze zitten losse opmerking gemaakt als mensen deel kan er voor de tweede meld ontmoeten toen vond mevrouw de heer insklaps dat zij zich haast moest als ze nog voor de donker thuis wilde zijn mina deed geen boging haar terug te houden en als gewonelijk was daar een verluchting de oude vrouw te zien vertrekken doch kreeg zij ook nu weer het nare leegte gevoel dat haar bijna auto's bijbleef van een samenzijn met honries mama dan was daar te moeden als als zij plotseling een goede vriendin had verloren en dan verwonderde het haar dat het heengaand van iemand weerkomt zij met tegenzintig moed had gezien zulke een sensatie van smart kon achterlaten niet gewoon haar indrukken en zeelstoetstanden te ontleden begrijp zij nooit dat zij telkens opnieuw de grote teleurstelling doorleefde van haar kennismaking met een tweede moeder aan wie haar teervoelend hard een schat van genegenheid had gewijd en door wie dit blij aangedragen geschenk kil en argwanend was afgeweerd meer verdrietig gestemd dan verbitterd over vrouw de heers onoverwinnelijke achterdochtige geslotenheid was daar onder het verkleeden of zij medeleide kreeg met haar nieuwe japanetje het zag er zo lief uit en het deed niemand kwaad waarom moest het oud mensen nu weer zo afkeurend en wantrouwend naar kijken zij verloorde lustig eens wat behaaglijk uit de dossen voortaan zou zij maar liever althoos in een simpel krijs gleding rondlopen en om te begin het ook zijn nu de verschoten japanen waarin zij op haar huwelijks rijstof en regenhoud gedotst even wel toen zij in de eetkamer was afgedaald om naar gewoonte de zenuwzaartje alles in orde had gebracht brokken licht door de krijzewolken welke haar ziel omvloersten dat ze zo gezellig een vrolijk net erin vuur die branden in open haart met rossige glanzen de halfduis geruimd doorspelend een kalm wit licht schijn onder de lampbekap uit over het fris blanke tafelinne de zelfere vorken en lepels de helderig glazen en die twee stoelen tegenover elkander aan rond de tafel geschoven die twee bordeel ordeelijker voorgezet de fles wijn naast handriesplaats belknopje gemakkelijk afhangend in het midden alles gaf haar nog hetzelfde gevoel van kneutige intimiteit als de eerste avond na hun terugkier uit italië en zutterland oh hoe goed herinnerden zij zich die kil grauwe lege haarstavond na een rijst vol lichte kleuren warmte en mensen ten de lange stille donkere straat met zijn grijsbonkig kei en plavijsel zijn eindeloos rechte troothwaarlijnen zijn stug eentoonige kazernemuur haar zulk een afschuwelijk droefgeesge indruk van gevangenisachtige verladenheid had gegeven want toen ze midden in die woeste nei van grijze doodzijd eens klaps de oase was binnengetreden van een gezellig verlichten warmthuis nooit keerden zij in dat thuis terug of al die impressies leefde weer vluchtigen haar op en ook pinnen vooral in haar beneden eetkamer grullde ze soms van de straat als hing daar een vergiftigde atmosfeer waar tegen gelukkig ruid en blinde haar beveiligde zorgzame rondkijkend naar de voetenzak die onder de tafel voor hun respaats moest leggen naar zijn termemeeder die niet hoger dan 62 mocht wijzen naar de overgordeijnen die nauwkeurig anie gesloten moesten neerhangen voelde zij al langs de druk van haar zielwijken en haar gemoet zich weer uitzetten tot een grote heldere ruimte zij had toch zoveel reden tot dankbaarheid met kleine bezwaren teleursellingen verdredelijkheden kregen iedere mens wanneer ze kampe waar mochten zich daardoor te neer laten slaan was niet haar plicht te letten op het vele goede dat haar dagelijk zijn deel veel dat zijn kind een lief en gezond kind bezat dat er mannen ernstige degelijke mannen veel van haar hielt dat zij of schoon iets gaat rijk geen financiele zorg ik kende dat haar zelfs nooit iets scheelde waarin dit geen voorrechten die menig geen haar moest benijden of zij uit zou willen gaan zoals een paar van haar vriendinnen die zwinterse haast avond dan avond danspartijen opera voorstelling en dinees bij woonde ach nee wel beschouwt mensen zij dat niet meer had zij het eigenlijk nooit anders dan uit nieuwsgierigheid wel eens verlangt thuis met haar kind haar man en een mooi boek was zij volmaak tevreden één ding echter moest zij zich bekennen zo ongeduldig opgewonden verlangend als zij nog een jaar geleden was geweest naar elk samen zij met horry voelden zij zich de gehoordig niet meer maar dat kwam zeker door die een mens aan alles wend en dan ze had nu haar kind en opeens hoorde zij weer die frazen de vrouw die haar kind overdreven lief heeft houdt ik wil zonner dat zij het zelf weet niet meer van haar mannen ach gekheid en bovendien overdreven was zij geen enkel opzicht daar bondsen de deur dicht sleutels rammelde laren ze schuurden over de mat horry was thuis ze wist dat hij even naar boven zou gaan bij z'n dadelijk terugkeren het eten op tafelwensen te vinden fluk strukten zij dus het i voor een schelknopje in ging zitten en wachten zaart je pracht aanstans in een houtenbak de dampende rip de grunden met aardappelen de saus kom plaatsen de schotels op matjes en was juist verdwenen als horry binnen te had zo goeie avond en nog eerig hij gezeten was volgdenors hey wat is hier warm je weet dat ik precies 262 wil hebben dus nu minstens 65 de omtevreden uitdrukking van het fijn besneete bleke gelato's mina niet ontgaan toch had hij althoos badaard gesproken op zijn autoritaire toon van referendaris die op het ministerie wordt ontzien en dus thuis wel gehoorzaamheid eist maar geen opgekropte boosheid heeft luchten terwijl hij op de termemeter toetrat die tegen de muur hing markte mina op dat het quick nog geen kwartier geleden precies 62 was geweest dat kan wel zijn maar nu is 65 net zoals ik zei daarop zette hij de gang door wagewijd open zodat zich een ijskoude luchtstroom kruipend langs de grond verbreiden door het vertrek hey man moet die deuren nu zo helemaal open blijven ja een ogenblik ik kan in je hetten niet uit staan en voor jou deugd die alles behalve heeft de keuken deuren weer op de haken staan omvoor zover ik weet niet ik ruik toch edens lucht a propos het kente zeker weer met de wieg in de voorkamer geweest het was achter zo koud en voorschinde zon je hebt zelf gezegd dat ik heb gezegd dat het kind bij uitzondering eens in een talon mocht zijn maar van de wieg heb ik niet gesproken er is nu weer in die bekras in de deurpost die ze natuurlijk door het heen een weerdragen van de wieging gekomen ik verlang dat m'n boel in orde wordt gehouden en niet geruineerd dit huis is net zo goed een deel van mijn kapitaal als een obligatie met brandkast mina zijn maar niets meer hoorie had kennelijk weer een fit bij een paar malen liep hij nog uit en in daarna sloot hij de deur en nam aan de tafel tegenover haar plaats of schoon hij al lang de gewoond verloren had haar bij zijn thuiskomst liefde begroeten en te zoenen zoals hij in de eerste maanden van een huwelijk had gedaan vond zij hem vandaag toch wel buitengewoonlijk gemelijk was het nu alleen omdat de termometer een paar graden te hoog stond of omdat hij voor het eerst in kras had gezien die zeg er al lang aanwezig was zo iets heel zij toch voor onmogelijk had hij dan misschien op de witte of op zijn ministerie onangenaamigheten gehad mina was niet er stond met zichzelf eens of het goed dan wel verkeerd zou zijn hem ernaar te vragen en daar de stilte van zijn kant even min verbroek werd kreeg zij al gauw het gevoel dat er iets ongewon bijanders plotseling te zijn was opgereden maar wat dan ze begrepen niets van en wat haar te meesenderde haar voor wie affectie en mede deelzaamheid haast één waren was juist die keim zinnigheid waarin ze in grieven schuil gingen dit had haar in de laatste tijd wel eens meer getroffen geheel inhouden kon of wilde hij zijn aanmerkingen niet maar zijn woorden klonken haar test de onangenaameren in de oren bremaat de zij meer en meer begon te vermoeden dat hij de kern van zijn ergernes niet of nog niet wilde openbare hij kon zo mokken oh zo irritant lang mokken terwijl zij duidelijk gewaar werd hoe dit haar telkens pijnlijk geprikkelde verwonderden zij zich steeds meer over de onverstoorbare kanten van zijn toon het was of hij zelf onderschillig bleef maar heel goed wist hoe boos hij een ander maakte en wat of nu weer was misschien toch was een esterij als ik was nee dat de een mensen anderen er willen van nietigheden zo plagen kon ze keek hem nog eens goed aan maar hij keek niet terug het servet in zijn kraak wit staand halstboot gestopt om zijn vleggeloos glimmende jas dus sparen bleef hij met bedaarde handbewegingen zwijgend doorreden de beide pinke opwippend bij het zeerlijk hanteren van messen vork en onbeweegelijk heel tenors rimpel recht op tussen zijn oogestand terwijl geen blik van zijn bord afweken en opschoot naar zijn vrouw eindelijk besloot mij na de zware stelte door een luchtige opmerking te verbreken toen hij zijn lange beguppende donkere kneevel afgeveegd zijn glas wijn uitgedronken en neergezet had zij zijn luchtig weg zie zo nu zal je eerst honger wel gezeld zijn en hoop ik dat je mij eens wat nieuws wilt vertellen een onverschillig wenkbrauw optrekking was aanvankelijk zijn enige antwoord daarna gromde hij zijn brood en tweebrekend nieuws ik heb het geheel geen nieuws mina gilder lucht hartig vriendelijke doon kan vol kom je dan niet van de witte nee ik ben haar mama geweest ze was niet thuis dan heb ik gewacht ze is heer geweest nu twijfende mina niet meer aan de reden waarom horeen mokte hij had zich oplaten stoken en het japanen die je zou gauw genoeg te sprake komen en zich is hij juist na dat saar het tweede gerecht had opgezet voor gari opeens met zijn donkere ogen haar scherp fixerend als een chef die geloofd dat zijn ondergeschikte iets voor hem wil verbergen wat heb je vandaag toch voor een japanen aangaat om te tonen dat zij heel goed begreep van wie de aanval uit ging antwoorden zij leuk oh je meent die japon die je mama zo mooi vond het is een dood in voudig kostum van grijslaken afgezet met asterkant gissen het die pas thuis gekomen zo maar wat een in voudig noemde zijn ogen van ander dick was opzichtig ik ben er niets op gezeld dat jij in de straten algemeen aandacht trekt mina voelde dat er naar meneer ze iets begon op de prijzen haar vier en nog ongrept gevoel van eigen waarde was gekwetst door nog weer legt het in haar heldere blauwe kijkers en op koud trots de toon weer op zij hem tegen ik even min je vergist je als je denkt dat ik daar naar streef en je vergist je ook als je geloofd dat het werkelijk het geval is nog nooit had hore haar zo horen spreken zulke uitweging van zijn woorden had zij volstrek niet verwacht zijn ogen haast geheel toeknijpend en enigszins onrustig aan zijn knevel draaiend kijk hij haar weer een poos onderzoekend aan en pas nadat beide hun bord nogmaals hadden geleegd hernam hij bedaard ik heb niet beweren dat hij jij daarnaar streef maar het kon toch wel zo wezen onmerk jij het niet en dagelijk komst aan de geden vertrouw ik meer op de waarnemingen van derde de nob die van de persoon in kwestie en een vriendelijke toon aanslaande je schijnt te menen dat ik je iets onaganamst heb willen zeggen dat is volstrek niet het geval ik wens niet anders aan je te waarschuwen voor je eigen best wil je je bent nog jong je kenten mensen in de sociale toestanden nog heel slecht ik hoop dus dat je m'n wenke die emmers op ondervinning gebaseerd zijn te harde zult nemen dat is alles zal ik je nu nog een stukje kip snijden dank je mina was ik lutskwijd horrie kan zulke frazen smaken waar als het nu een man zijn gewoond was dan mochten zij daar toch niet te veel over ergeren had zij hem onrecht gedaan reeds voelde zij berouw over haar hoogharten getoond en wilde zij er vergeving voor vragen maar nu zag ze opeens hem heulen met zijn moeder en het besef van het onrechtvaardige samenspannendeer twee deed haar heel anders spreken horeen sorry ik begrijp best dan wie ik deze onnagename opmerkingen te danken heb en daarom verlang ik precies te weten wat je mama heeft gezegd ik herhaal je dat er van onnagenaamheden aan doen geen sprake is nog bij mama nog bij mij wat zijn dat voor verdenkingen verdenkingen maar ik moet toch het eerste vriendelijk woord nog van mama heeft in vauwde gezegd dat je opzichtig gekleed was en dus kans liep op straat aangesproken te worden zij begrijp best dat nu blikzende tint minas ogen dat is me nog nooit gebeurd en als het me ooit zou gebeuren wat ja wat ik voor onmogelijk houdt dan oh is gerust en zal ik weten wat ze moeten doen staat maar wanneer je moeder weer in sterklijke aanmerkingen te maken heeft dan zal ik haar beleefd verzoeken die rechtstreeks tot mij terecht te ik verwacht van haar dat ze mijn man niet tegen me opstookt en ik verwacht van jou dat je door haar je niet opstook laat minas stem had getreld van verontwaardiging en weer vond haar rie dat hij zijn vrouw nog nooit zo had door een uitvallen dat zij dit durfde maakte hem boos en voorzichtig tevens je had met dat woord opstoken de mensen moeten wachten tot je wist wat mama en ik zou me gesproken hebben laffen uitvlucht klonk het in minas brein en haar schouders ophalend liet ze zich ontvallen alsof ik dat niet raden kon hoor je voelde dat het ogenblik aller gewichtigst was voor de handhaving van zijn gezag hij had al lang een botsing voor zenend zich voor genomen zijn autoriteit dadelijk tot elke prijs je doen tegenvieren wijs geworden door zijn maatschappelijke ondervinding wist hij dat het gezag je geen groter vijand heeft dan het drift en hij bestook dat zijn sterke geoefende zenemen hem in staat stelde een uitbarsting van die driftvolk komen te onderdrukken slechts het onophoudelijke draaien aan zijn knievel en het doeknijpen van zijn ogenvreden wat er in hem omging zijn toon klonk haast zoet sappig van vorige wende kampte toen hij langzaam zich van de gestoorte peren bedienend al antwoord gaf je spreekt in je naiviteit en daarom neem ik je niet kwalijk wat je daar gezegd hebt ik herhaal voor de tweede keer dat nog mama nog eiken de bedoeling hebben je iets om aangenaams aan te doen oh kom geloof me niet als je dit verkies ik kan alleen de waarheid zeggen maar mama begrijpt wat je verschilderd bent aan onze stelling in de maatschappij en dat begrijp jij nog niet er zijn mensen die door een verduin door een positie laten we liever zeggen door een niets doen met alle opvattingen van fatsoenen die kormde draa kunnen steken ik beoordeel die mensen niet ik ontstateer alleen dat ze bestaan tot die mensen behoren wij niet wij hebben een gangbare mening te ontzien ook in de gevallen dat wij het met die mening niet eens zijn jij hebt bij je rijke ouders een erg vrije opvoeding genoten ik beoordeel alweer niet ik constateer maar daardoor heb je niet geleerd met de gangbare mening rekening te houden ja eigenlijk ken je die niet eens nu denk ik er niet aan je daar een verwijd van te maken maar als ik op meneem je hierom erin te intelechten wat mijn plicht is dan verlang ik van mijn kant dat die jij je gedragen zoals dat mij menselijk en gepast voorkomt zie je nu in dat ik het goed met je mee zijn hoofd neer buigend begon hij te eten al wat hij gezegd dat leek mij naar waar en toch kon zij de gedachte niet van zich afzetten dat hij haar met drog gereden wel te dwingen zijn zin te doen er was iets in haar binnenste dat zich hevig tegen z'n redenering verzetten maar zij begreep dat iets te weinig om het onderwoord te kunnen brengen ze voelden zich even verbitterd als gekrengt en was tegelijkertijd geneigd te erkennen dat zij daar wel beschouwd gereden toe had een ogenblik fitse door haar brein maar weer te zwijgen en aan te nemen dat zij door de voortuin en haar ouders verwend inderdaad de wereld niet genoeg kende om te weten hoe zij zich gedragen moest maar tegelijkertijd hoorden zij de degewerbing mijn ouders ze toch ook wel hoort en die zijn nooit met zulke flauidijten aangekomen terwijl saartje het dessert opzetten sprak niemand een woord daarna begon mij dan zo kan mogelijk maar toch kennelijk geïrrteerd ik zou dan wel eens willen weten waardoor ik de gangbare mening heb gefroizeerd mijn japan is dood gewoon honderden dames kleden zich veel kleuriger en veel meer naar het laatste mode ik doe niet wat niet iedereen mag weten ja eigenlijk leef ik zo stel mijn huis als of er in het geheel geen mensen daarbij te bestonden de heer bezat volkomen de hartgrondige minachting van elke klein geestige bruikbaar man voor gedachte versling met vrouwen gewoon zich neer te leggen bij algemene en oppervlakke geoordeelvelingen was hij nooit op de gedachte gekomen dat een krachtige intuïviteit schadeloos zou kunnen stellen voor gebruik aan logisch doordenken zo'n geneigenheid voor mina was ongepijnst geweest maar niet dieper gegaan dan het geschikt achter van deze vrouw om te vergeren als zijn vrouw dat genoeg belangstelling in haar geestelijk leven om althans tegenover haar zijn vooroordeel eens aan de werkelijkheid te toetsen had hij zich nooit opgewekt gevoeld best de mina de keldeftig uitgesproken woorden toffe haar als een duw tegen het lijf zij wist dat er steeds iets onaangenaams volgde wanneer hij al dus begon wat geen redeneringen mens duidelijk kan maken dat leert hij dik ons op de duur heel goed door de ondervinding geloof gerust dat de tijd mij gelijk zal geven en door intussen wat ik je vraag weer prikkelde haar dit verzoek zonder dat zij goed begreep waarom wat vraag je dan voor het ogenblik dat hij diapan niet meer althans niet meer op straat zal dragen maar hooré diapan heb je niet eens gezien dat is ook niet nodig ik nu schuimde opeens haar toren hevig omhoog als champagne in de glas waar het met de bolle hand geslagen wordt had hij geheel naar eigen ingeving gesproken zeker zou zij deze keer waarschijnlijk nog heel lang zich gebogen hebben voor het gezag dat de vrouw in de man eist en zelfs nog eer biedigt als het zich toonen wil in nietigheden nu zij echter steeds duidelijker zijn moeder als een boosaardig envluisterende geest achter hem zag opreizen verzetten zich haar totst tegen een onderdruk door die kwaten willen gaan bemoeien hooré en sorry je weet heel goed dat ik alles voor je over heb wanneer ik maar zie dat iets je aangenaam is dan doe ik het hem restaardelijk en met zoveel plezier ben helemaal wat betekent het anders ook elke haar liefde hebben maar ik kan het niet velen dat een andere je inblaast maar nee dat kan ik niet velen dat maakt me razend en in de laatste tijd laat je hoe langer roamere je oprijden door je mama die bemoeid zich met al wat hier in huis gebeurt met al wat alleen jou en mij aangaat en als ze daar nu nog maar met mij of met ons bij de overspark maar neen tegenover mij niet dan betekent het toespelingen of schemsgeuten waar ik niet antwoorden kan en dan achter mijn rug klagen aan jou dat is kwaad stoken ja kwaad stoken ik doe er niets af en voor dit kwaad stoken bedank ik ze heeft het recht niet zich tussen onze plaatsen en onze goede verzandhouding te bederven dat doet ze ik zeg je aan geloof me ik zal doen ook als ze daar niet mee ophouden komt er een dag dat de kwijger langer een voet over haar drempel te zetten en dan moet jij maar zelf weten of je mij het afrond wil aan doen haar hier het ontvangen het spijt me dat ik zo spreken moet over je moeder maar het is haar eigen schuld het gaat niet langer zo de heers antwoord pleef uit we was een uiterlijk er niet van vreed was aan te nemen dat hij veel moeite had zijn kam te tenijde toe te bewaren tergind langzaam schilden hij een zinnesappel schrapte de witte feest als van het oranje vlees parkte in schijfjes ad die op en pas zijn hij geheel klaar was begon hij zijn vingers afwissend zacht je schijnt maar niet te kunnen of niet de willen begrijpen dat met al wat mama zegt en al wat ik zeg uitsluitend jouw belang wordt bedoeld dat spijt mij ik geëxa spreekt door zijn langzwijgen verloorm in haar zelfbeheersing nu geheel het kan me niet schelen mijn belang jouw belang het is allemaal hetzelfde wij zijn man en vrouw wij zijn één wat jou aan gaat gaat mij aan en ik verkies niet dat die mama zich daar langer achter mij om mee bemoeid dansvergeef van reason stemt tot een intonatie van autoriteit en ik verkies niet dat je zo over mijn moeder spreekt je schijnt niet te weten dat er in een huwelijke gezag moet zijn en dat de wet dit gezag in de handen stelt van een man het is een plicht van de man om zijn vrouw een positie te geven en de waardigheid van die positie op te houden en het is een plicht van een vrouw haar man te gehoorzamen en zich te getragen zoals hij dat noodzakelijk acht het is mijn schuld niet dat je moet noodzaakt je dit enigszins ruw onder het oog te brengen en het zou me zeer aangenaam zijn als je dit onverquikkelijke gesprek wilde staken Mina kon het niet meer ze voelde veel te goed dat op dit ogenblik elk toegeven van haar kant een aanmoed ging voor het schoonmoeder zou worden om dan reest steeds meer tegen haar op te zetten je weet best dat ik nooit geweigerd heb aan je wensen daar noemt bevelen als je wilt te voldoen ik verlang niets liever maar dan moet je ook redelijk zijn in je eisen en dat pen je niet nee dat pen je niet als je maar blindelijks nabraad wat je mama je influistert nog zwaarder gamden van Harry's lippen laat mijn moeder er buiten en plotseling zijn intonatie veranderend in de plagende langzaamheid van een grotineerde marquet ik ben volstrekt niet van plan je autos reken schap te geven van het gene ik wil dat zou het niets anders leiden dan tot een noodeloze onaangenaamheden er is hier spraak van een gezag van een gezag dat noodzakelijk is zoals ik zei is het mijn plech dat gezachte handhaven dat zal ik beproven te doen door zachtheid lukt dat niet onthoudt wel wat ik zeg lukt het niet al sprekend was hij opgestaan om heen te gaan en dus de discussie af te snijden nog minna liet hem niet volleinden nog eer hij de deur bereikt had stond zijn vlak voor hem hoorie terg me niet als hij zich ooit de moeite gegeven had op haar gelaten lezen wat er trillde in haar gemoet dan zou hij gezien hebben dat ze niet zo zeer boos dan wel gekrankt ja haast het schrijn stupeboog was er zijn koud machtsverdoen waartewel hij en die heel niet besefte wat er in haar omging dacht hij alleen aan het gezag dat hem in gevaar leek hij voelde er niets van dat in minna de illusie van haar liefde op het punt was als een ruw aangeraagde zeebel in wat dampe op te gaan en haar angst voor dat verliezen haar heftige poging om de onverschillige hand nog af te wearen die haar geluk bedreigde leken hem alleen het verzet van een onderhoorgen dat bijtijds moest worden onderdrukt toch liet hij haar de tijd te vervolgen ik kan er niet tegengezerd te worden ik heb er nooit tegen gekund doet niet ik wel niet on aangenaam zijn ik verlang alleen lief voor je te wezen maar heus je weet niet waar toe ik een staat ben als ik eenmaal buiten mezelf raak ik dank ervoor behandeld te worden als een kind of als een minderen het is niet waar dat er een gezag moet bestaan tussen twee mensen die vanaf kan erhouden ik wil je zin doen altijd en alle opzichten maar ik heb niet al gezegd je moet redelijk zijn en niet alleen maar verlangen me eronder te krijgen want eronder kom ik niet nooit met één hand aan de deurkruk had hij haar aangehoord nu voor hij eitig kan voort al wat ze gezegd had invoudig ignorerend lukt het niet buk je niet voorzachtheid dan zal ik mijn gezag handhaven met alle middelen die de wet tot mijn beschikking stelt toen trok hij de deur open ging geen zonder om te zien en niet minna midden in de kamer staan verbijsterd als de spiegelant die telegram krijgt van de ruïne einde van opname 14