 Mag allemaal, maar we gaan nu door naar onze tweede spreker en geef je hem ook een hartelijke plouwstaats. Michael Visser, kom maar bij. Ga je zo dadelijk een testwook gelijk even of jou geluid het ook doet? Ga je ook opruiend te werk of... Nee, nee, absoluut niet. Nou, zo'n verhaal kun je niet. Dan ga ik de mensen alleen maar perspectief bieden voor de toekomst. Oké, want misschien even gewoon voor het bruggetje. We hebben nu een aantal dingen gehoord. We hebben een aantal plagen gehoord. We hebben gehoord wat er aan de hand is. Redenen waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Hoe gaat jouw verhaal hier nu op door? Nou, Basia heeft heel denk ik heel helder en dat is weinig tegenin te brengen. Gesketst wat er allemaal gebeurt in het pensioenwereld, in de AOW, in het werknemerspension. Maar ik ga u eigenlijk vertellen dat het pensioen bent uzelf. Het pensioen zal steeds meer het resultaat worden van uw eigen arbeid en uw financiële planning. En er is vaak meer dan men denkt. Dus dat probeer ik voor jong en oud toch een beetje perspectief te bieden tussen alle negativiteit in de media. Heel goed. En nog één check, want je hoort ook wel eens dat mensen zeggen... Ja, die wetenschappers die spreken elkaar wel eens tegen. De een zegt dit ze ander. Heeft het verhaal van Basia aan jouw wetenschappelijke zegen? Of zaterde dingen in waar je zegt, nou... Nee, volledig. Oké, nee, dan is dat goed. Dan weten we. Dan kunnen we op één lijn door. Ja, nou, fijn dat u er allemaal bent en dank u wel. En we zijn natuurlijk bij het Bravers Dachtblad College. En ik denk, laten we gewoon eens even beginnen met wat pensioennews van de dag. Niet van mijn pensioennews. En voor de Reklame Code Commissie dacht ik pak ik even het AD. Wat staat er op de voorpagina? Bas wil alleen fit personeel. Dus ik schromp, ik ben een beetje begonnen. Dus aangeleg ik denk, oh jee, als het maar goed gaat vanavond. Fit, gezond blijven, dat zie je toch, dat het ook steeds meer een issue wordt bij werkgevers. Dus ik dacht, nou, dat is toch ook een belangrijk pensioennews. Kom ik daar nog maar ergens op terug. Daaronder staat er ook geen croquet op maandag. Ja, dat doe ik meestal vrijdag, dus dat is prima. En het tweede is, en het was ook aangegeven, het zijn de pensioen drie dagen. U wordt drie dagen lang bedolven onder pensioennews. U kunt inspiratie opdoen, kunt op zoek gaan naar informatie via uw werkgever, via dit soort bijeenkomsten. En het mooie van wijzer en geldzijg is dat ze ook onderzoek doen naar pensioenen. En er was een rapportverscheden gisteren, de pensioenmonitor 2014. En ik pikte daar één element uit, en het was dat één op de tien mensen in Nederland toch zo nu en dan aandacht besteed aan hun pensioen en er tijd voor maken. En het mooie is, die tien procent van Nederland zit hier in de zaal. Dus daarvan applaus voor u zelf, want dat zijn dus echt relatief weinig mensen die daar tijd en aandacht aan besteeden. En vooral wat ouderen, dus hoe ouder je wordt, hoe meer je daarin gaat interesseren, komt het ook wat dichterbij. Dus dat is een beetje het pensioenhuis van de dag. En ja, mijn verhaal deze komende twintig minuten nog gaat vooral over ja, dat pensioen, is dat eigenlijk wel die AOW en dat werknemerspensio van Bastia, of is het eigenlijk niet een beetje meer? Nou, en nog steeds, u kunt SMS als u vragen heeft of zeg maar naar de bekker niet meer eens, dat komt er terug. Allereerst, pensioen is denk ik ook iets met emotie. Het moet je raken. En ik laat de foto's zien, dus van de volgende spreken, dat is de persoon die mij heeft geraakt om met pensioenen bezig te gaan. Ik heb hier gestudeerd recht en economie in Tilburg en ik heb het keuzevak Pension gevolgd en daar werd ik uitgedaagd door professor Dietforst om een onderzoek te doen naar een nationale pensioenregister in Nederland. En dat heb ik in 2003 met twee medestudenten gedaan, dus alweer meer dan tien jaar geleden en ik weet niet of dat sommige mensen dit herkennen, uiteindelijk is in 2011 de website www.mijn-pension-overzicht.nl ge lanceerd. Dus in 2003 werden we uitgedaagd om een onderzoek te doen, een database op internet waar toen, let op, meer dan duizend pensioenuitvoerders in Nederland, pensioenfondsen, verzekeraars, meer dan duizend eigenlijk uniformen moesten gaan informeren over uw pensioen. Moet u zich voorzetten dat voor die tijd iedereen deed dat op zijn eigen manier. Uiteindelijk hebben wij dat onderzoek gedaan, zijn wij in zaaltjes geweest, veldtevoud pak en stropdas aan voor pensioenfondsbestuurders en zei, goh, het zou hartstikke leuk zijn als u allemaal op dezelfde manier zou willen communiceren naar mensen, want als ze meerdere pensioenen hebben opgebouwd bij verschillende uitvoerders, dat ze dat ook kunnen optellen, dat dat begrijpelijk is, nou, daar was redelijk wat weerstand vanuit de sector, vanuit de pensioen, want die zei, ja, dat kan niet, privacy. Hoe kunnen we dat nou uniformeren? Nou, dus wij als studenten dachten, nou, hebben we heel dat onderzoek gedaan, gebeurt niks. Liepen we de zaal uit en ik weet het nog heel goed, ik begreep het met één van die pensioenfondsbestuurders, tikt de collega Dietforst, op de schouder en zei, over vijf jaar is er dit. En eigenlijk, bij heel veel dingen die ik nu zie en lees over pensioenen, denk ik ook heel vaak, nou, dit zou er over vijf jaar ook ook kunnen zijn. En dat lijkt heel lang weg, maar pensioenen zijn wel van de lange adem. Het is niet voor de lange termijn, dus heel stapje bij stapje wordt het stelsel verbeter, maar ook de informatievoorzieningen voor u worden steeds beter. Ik vind het zelf in ieder geval ellendig, enorm veel post in de bus, heel veel brieven, heel veel brochures. Je ziet dat er nu ook wetgeving is om dat te verminderen, les is moor, en ook veel meer digitale weg te zoeken, want bijna iedereen kan tegenwoordig omgaan met internet. Dus steeds meer komt op internet beschikbaar. Nou, één van die dingen is dus wwe mijn pensioen over zich. Wie van u heeft daar alles op gekeken? Nou, kijk, toch een grote meerderheid hier in de zaal. Hij kan ook wel kloppen met, u bent hier die 10% die er wat meer tijd en energie in besteed. Ik vind het zelf heel overzichtelijk. En die website wordt ook steeds meer uitgebreid, er komen steeds meer mogelijkheden om daar mee te spelen met de pensioenleeftijd, en dat gaat ook beetje bij beetje, maar dat komt nog wel. Dan even terug naar dat verbreedere van het pensioendenken, want we hebben dus de AOW en werknemerspensioen, dus zijn we altijd twee belangrijkste componenten nu nog. De vraag is hoe dat over 10 of 20 jaar zal zijn. En dan hebben we 3 jaar, dit is al in het plaatje van 3 jaar geleden, we hebben het CBS, een staartje, om gewoon eens te kijken waar gehaalige pensioneerden nu hun inkomen vandaan om te pensioneren. En dan zie je dus ook, als ik even kijk naar het onderste, alle 65-plus huishoudens, het gemilde, die gaat ook over gemilden, u zal het vast anders zijn of worden, maar 3 jaar geleden was dus ongeveer 3200 euro brutool, het salar of het inkomen van een 65-plus huishouden. En wij bestond tot dan uit, ongeveer 40% kwam vanuit die AOW, die dus op dit moment wordt aangepast, die aan heeft erover verteld, die gaat in stapjes omhoog. 35 tot 40% komt uit aanvullend passion, en aanvullend passion definiert het CBS, het centraalbureau voor de statistiek, die definiert het als zowel het aanvullend passion van de werkgever, als ook wat u via live rente spaart, sommige van u zullen die vast hebben, komt daar zo nog even op terug. En dus een kleiner deel uit inkomen uit vermogen, denk uit spaargeld, aandelen, misschien een afgelost eigen huis. Een overig aanvullend inkomen, dat kan als u een beetje blijft verdienen, blijft werken na passiondatum. En hier zitten ook toeslagen in. Zorg toeslag als u weinig verdient. Dus een beetje vertroeveld beeld, die toeslagen zijn natuurlijk ook vol op mee bezig in Nederland, daar gaat ook van alles wel in veranderen, heel langzaamaan. Maar even voor het plaatje, er is vaak toch meer passion eigenlijk dan u denkt. En dat bracht er ons op het idee, twee, drie jaar geleden, ja, ook in allerlei rapporten leest je nu dat die ontwikkeling van verbreding van passiondenken, hoe kun je dat nou voor mensen duidelijk en inzichtelijk maken? Want juist die berei en informatie, al die papieren, al die letters dat allemaal lezen, kunnen we dat niet in een plaatje vatten. Nou, beter goed gejaald dan slecht bedacht. Ik weet niet of dat, misschien, de schijf van vijf voor de voedsel. De voedingsschijf, wie kent die nog? Wie houdt zich eraan? Ja, ik ook niet natuurlijk. Maar toch, het is wel een plaatje wat herkenbaar is en de boodschap daar is, een beetje gevariëerd en gezond eten, dat zou goed zijn. Dat we dat niet doen, daar zit natuurlijk ook een parallele met passion. We weten dat het wel verstandig zou zijn om als we het zelf zou moeten doen te sparen voor later. Maar uit de gedragseconomie blijkt, dat doen we niet altijd. Dus daarom hebben we dit plaatje bedacht uiteraard met toestemming van de voedingsautoriteit die daarover gaat. Die vonden het hartstikke leuk dat we dat deden. En wat je daar dus in zien terugkomen, zijn die oude vertrouwde ingrediënten, AOW en werknemerspension en de lijferenten. Maar er zijn twee nieuwe componenten aan toegevoegd. En dat is overig vermogen, dus denk daarbij aan stenen in je huis, wat je ook als passionpod kan zien, of werken na pensionering. Nou, die laatste twee componenten ga ik met u doornemen. En dan begin ik bij het overig vermogen. Het grote verschil met bijvoorbeeld het werk neemerspension en lijferenten is dat eigenlijk dat overig vermogen is vaak wat meer liquide. Als u pensioen opbouwt via de werkgever of in een lijferenten staat dat vast, dat zet u weg, krijgt u belastingvoordelen, nu aftrek en straks betaalt u daarover. Alleen dat geld, daar kunt u bijna niet aankomen. Eigenlijk niet, zeg maar. Bij overig vermogen natuurlijk, heeft u 50.000 euro spaargeld. Dan kunt u dat zo opnemen als u vorige week zegt, we gaan lekker op vakantie of verkopen die caravan. Dus hier is veel meer discipline voor nodig. Maar dat overig vermogen, u zag het al, dat kan natuurlijk wel worden gebruikt om wat ruimer te leven na pensionering. Nou, ik wil voor nu, voor vandaag hebben we natuurlijk niet al de veel tijd, vooral even inzoomen op de eigen woning. Dat is natuurlijk ook veel om te doen in Nederland. Die protekerenten aftrek wijzig wat. Die wordt afgebouwd in een aantal jaren en daar nog 38 procent aftrek. Nu kun je dat nog als je in de hoogste tarief zit tegen 52 procent aftrek. Er wordt in kleine stapjes afgebouwd. Dus ik wil even inzoomen op de eigen woning als pensioenvoorziening. Want, ik weet niet, kijk, je hebt verschillende soort hypotheken. Misschien kent u wel de aflossingsvrije hypotheken. De hele periode, heel populair geweest. Je gaat naar de bank, sluit de hypotheken af. Onderpant woning. Nou, we dachten dat alleen die huizenprijzen maar omhoog konden gaan. Nou, dat hebben we geweten, die zijn ingestort. Uiteindelijk is de wetgever nu, op dit moment, de wetgeving is zo dat als je nu een nieuwe hypotheek afsluit en je wil hypothekerenten aftrek krijgen die dus wel steeds minder wordt, dat dat alleen kan als je ook aflost. Annuïter, tenminste annuïter aflossen. Dus als ik nu een huis koop dan moet ik elk jaar gewoon een beetje aflossen. En je leest ook voor in de krant dat mensen extra aflossen. Nou, dat kan interessant zijn. Dat hangt helemaal van je situatie af. Maar dat betekent dus eigenlijk twee dingen. Als je het ziet, als pensioenvoorziening snijdt dat mes voor mij betreft aan twee kanten. De eerste is nu, minder hypotheeklast is lagere lasten nu, besteedbaar inkomen. Maar ook straks als je huis helemaal is afgelost. Dan heb je geen maandlast, geen rente lasten meer. Dat is één. Het tweede is als je een afgelost huis hebt is er een grotere kans dat er overwaarde is op het moment dat je het zou verkopen dat je naar een kleiner appartement gaat of dat je gaat huren. Dat is allemaal mogelijkheden. Het zegt niet dat het moet, maar het kan. Dus dat betekent eigenlijk lagere lasten. Dus ook je pensioenambitie zou dan wel wat minder kunnen zijn. Dus de wetgever heeft dat al heel slim gezien. De belastingwetgever heeft dat al ingebouwd in het systeem. Dat is even de woning. Dan staat er hier ook nog van, ja, verzilver. Dat heb ik het eiken over als je je woning hypotheek vrij hebt en je zou het niet willen verkopen. Je wilt erin blijven wonen. Want ook blijkt het onderzoek dat heel veel mensen het graag willen. Soms met wat aanpassingen. Dan zijn er wel wat producten op de markt. Maar die aanbieders daarvan zijn zeer beperkt. Dat betekent ook als er weinig markt is. Dat je vaak naar tarieven moet kijken. Zijn die wel concurrent genoeg. Dan zou je bijvoorbeeld een deel uit die stenen kunnen omzetten in eigenlijk weer een soort nieuwe hypotheek. Dus ook de vraag of je dan zo'n financieel product wilt. Dus er is een markt. Uit onderzoek blijkt dat men hier ongeveer 25 procent in Nederland van collega Henriette Prast. Dus een substantieel deel in Nederland heeft wel interesse in dit soort producten. Ik heb al de stenen zit. En mijn passion wordt wat minder. Dat wordt gekocht, geen indexatie. Nou, best interessant om toch dan weer dat geld beschikbaar te krijgen. Dus mijn verwachting is wel dat de komende jaren op deze markt wat dingen zullen gebeuren. Dus dat er initiatieven zullen ontstaan. Maar die markt is nu dus nog wel beperkt. Ik krijg wel de gelijk van ja, maar dit doet toch niemand. Het kan wel, maar er is een beperkte markt. Dan even twee plaatjes. Eentje is van D&B, de linkse. Om even een beeld te geven van ja, waar hebben we het dan over in Nederland? Wat zit er eigenlijk nog aan overwaarde in woningen? Want wat u leest in de media en in kranten is dat ruim 1,2 miljoen huishouders onder water staan. Dat betekent dus gewoon dat die boutique schuld groter is dan de waarde van de woning. En dat klopt, zijn juiste cijfers. De andere kant van de medaille is wel dat er ongeveer, en het wisselt een beetje maar 500 miljard op papier aan overwaarde is in Nederland. Ook dat moet nog maar worden omgezet, want daarvoor moet je dus je huis verkopen, moet je goedkopen gaan wonen. Maar het geeft me even aan, er zit overwaarde in stenen in Nederland. En dit plaatje geeft op mij betreft het rechts ook heel mooi aan bij welke leeftijdcaterie je zit dan. Ook logisch, vooral bij de wat ouderen mensen, want die hebben al lange tijd gehad om te kunnen aflossen. We hebben dat al gedaan. Maar die hebben ook de goede jaren meegemaakt op de woningmarkt. Ik heb zelf in 2006 een huis gehoord, nou niet ideaal, een periode om te kopen. Als je in 2008 ziet dat het naar beneden keldert. Je ziet het nu rustig aan, weer een beetje opkruvelen maar nog. Dus dat maakt helemaal uit in welke periode je een huis koopt uiteraard. En ook of er je wel of niet aflost. Je links zie je dat dus ook nog een keer, de rode, vooral de jongeren generaties hebben dus onderwaarde vaak, hoeft niet erg te zijn, als je daar net hebt gekocht en je wilt daar nog in de jaren wonen. Prima. We weten niet wat die markt gaat doen. Maar het is wel iets om rekening mee te houden. Want we kennen natuurlijk ook het fenomeen schijding, zodat je gedwongen in je huis moet verkopen en je zit met onderwaarden heb je wel een probleem. Dit is puur om te laten zien dat er echt wel mogelijkheden zitten om die woning te verzilveren voor je pensioen. Dan de vijfde pensioenschijf. Dat is eigenlijk de meest onderbelichte en misschien ook wel een beetje de vreemde want wat staat er? Doorwerken na pensioen. Maar pensioen is toch eigenlijk ook een fase van ja, dan ga je lekker zitten toch thuis. Dus waarom doorwerken? Dat is bewust gedaan. Ik zou het zelf ook anders kunnen omschrijven als vijfde pensioenschijf is het menselijk kapitaal. Dat is de kracht die je nog hebt om nog een beetje door te werken naar pensioneringen. Dat kan op veel verschillende manieren, hoeft overigens ook niet altijd betaald, vrijwilligerswerk zodat mensen dat prettig vinden. Levenlang leren. Ja, ik denk voor de jongeren die wel in de minderheid in deze zaal zit, maar studenten of die echt nog net begin op de arbeidsmarkt, wat je ook wel ziet, is dat het niet meer 40 jaar met vrouw Kleidsma, het staat zich daar al we werken niet meer 40 jaar bij een werkgever. Ik werk zelf nu nog 3 dagen in de week hier bij de Universiteit in Tilburg en met 2 dagen ZZP'er voor mezelf bezig dus hybride werknemerschap, ondernemerschap. Dat is het vaakere van baan, van sector. Dat zijn allemaal zaken om wel rekening mee te houden, maar ook denk ik van investeren vooral in scholing, bijscholing, omscholing en dat kan dus dat je dat zelf doet, dat je daar aandacht voor vraagt en dan spreekt je werkgevers aan van ja ik zou het eigenlijk wel prettig vinden om eens een keer die cursus te krijgen of als je ondernemer bent zelfstandige volg die workshop is. En dat hoeft ook niet altijd direct wat mij betreft morgen toepassbaar te zijn, ik zou ook zelf zeggen van zoek iets die je je eigen vakgebied leek maar waar je wel interesse in hebt, dat kan bijvoorbeeld zijn, maar ja ik kou zelf ook wel van een wijntje zo nu en dan dat ik denk nou laat ik de cursus wijn proeven volgen en wie weet begin je daar ooit een handeltje in of even als voorbeeld dat kan van alles zijn en dat kan voor iedereen anders zijn, maar je wilt niet zeggen dat je direct op je eigen werk terreinscholing zou moeten volgen. Deeltijd passion, dat hangt ook rond deze schijf rustig aan met passion gaan, want we zouden natuurlijk misschien door willen werken of allemaal ik zou dat best willen, maar dat kun je niet voorhouden als je er een week 60 tot 80 je werkt, dus af en toe moet je even wat rust nemen en misschien moet je ook je leven je werk in de leven wat rustig afbouwen in stapjes, dat zie je ook steeds meer dat die discussie opkomt. Ja ik heb hier ook staan, dat hoeft ook niet via een werkgever te zijn, kan ook als ZZP'er, dan krijg je de AOW ZZP'ers Nou een voorbeeld u wel ligt bekend van de AOW ZZP'er bij uitzicht, vind ik altijd marchmates die je op een gegeven moment bij de NOS de Tour de France, dat doet die natuurlijk geweldig, maar hij ja, in principe zou ik het begrepen niet meer welkom om in dienst te zijn, maar als ZZP'er zou je zich kunnen uithuren, dat zie je dus bij heel veel branches en vakgebieden ook gebeuren, mensen die zich zelf gewoon als zelfstandige uithuren via die constructie en het aardige is en dat ligt eigenlijk al twee jaar op de plank wetgeving om door te werken na de AOW en dat ligt eigenlijk al op de plank ligt nu bij de Raad van Staten, het adviesorgan voor het kabinet van de deugelijke wetgeving dat ligt er al, alleen het kabinet wacht nog heel even, omdat die natuurlijk ook ziet ik hoor het straks iemand die het recht zegt ja, het werk, we zitten natuurlijk ook wel met een werkloosheid in deze crisis tijd dus het kabinet wacht misschien even tot het wat aantrekt en dan zal dat komen en dat zal vooral betekenen dat het voor werkgevers makkelijker wordt om mensen weer na hun 6, 67ste in dienst te nemen zodat u dan niet meer nog heel lang ziekte wet uitkering krijgt de loondoorbetalingsverplichting van twee jaar die er nu geldt voor werknemers, dat dat soort zaken dan voor die groep mensen wat anders wordt, wat flexibeler en dat krijgen we dus steeds meer de benidormbassers op de werkvloer en dat is hartstikke leuk denk ik toch? even wat gevoel bij cijfers om hoeveel mensen gratis die doorwerken na pensioen, dat zijn in 2013 waren dat ongeveer 186.000 mensen dat aantal groeitgestagen, dat heeft natuurlijk twee effecten als een aandacht voor is of noodzaak en het tweede is omdat we natuurlijk ook steeds meer oudere mensen krijgen dus dan wordt die groep van 65plussers ook steeds groter, maar even voor het beeld voor het gevoel dan tenslotte van deze vijfde pensioenschijven het menselijk kapitaal nog even sociologisch onderzoek, het Nationaal Demografisch Instituut die heeft een hele grote groep mensen vanuit de overheid 10 jaar lang gevolgd en ook van een aantal grote multinationals en hebben gekeken wat hebben die mensen de afgelopen 10 jaar gedaan sociologen die kijken die volgen gewoon mensen wat doen die nou gaat dit om een groep mensen die ook vaak recht hadden op nog FUT en pre-passion regelingen dus die mochten er al wat eerder uit dan 63 of 65, maar het idee is hebben we dat gemonitoord en wat bleek daaruit dat heel veel mensen vooral doorwerken omdat ze het gewoon leuk vinden, omdat ze actief willen blijven maar er zijn natuurlijk ook en dat is zeker bij de wat lage betaald die het gewoon financieel noodzakelijk vinden die zeggen het, dat is de groene bal we doen het voor het geld en zo zijn er allerlei motieven om door te werken naar passioen en dat noemen ze dan met de mooi woord doorstachten naar passioen en niet die zeggen dat is een opkomend fenomeen het rechterstaatje kunt u misschien aflopen of thuis als u de sheets download nog eens nakijken, kunt u zien waar mensen dan voor kiezen vaak is het in kleine dienstverbanden van 12 of 16 uur per week of als ZZP'er soms nog als flex werken, dus dan ziet u een beetje hoe dat uitstroomt kom ik een beetje aan het einde van mijn betoog en vooral, oké, dan heeft u gehoord dat eigenlijk passioen meer is dan bij een werknemerspassioen ons appeltje voor de dorst Bastian zei het al, dat verzobert dat wordt misschien wel wat minder, maar hoe erg is dat nou dus er is eigenlijk een hap uit maar het is nog wel zappig en goed zeker als je dat in een breder perspectief ziet alleen wie gaat u nu vertellen dan kan u er nog steeds meer complexer door te worden het aardige is steeds meer organisaties en instanties gaan u daarbij helpen, vooral online gewoon gratis tools waar u net als mijn passion overzicht kunt inloggen kunt kijken hoe het voor u situatie is zo ook het niebut en wijzer in geldszaken die hebben de passioenschijf van vijf die we hebben bedacht dat initiatief ondersteunen wij mogen wij daar een mooie rekentour van maken voor consumenten zo ziet er dat even in een plaatje uit dit is gewoon een fictief voorbeeld heb ik even ingevuld van een paar simpele vragen loop je door van bent u in het buitenland geweest aantal jaren heeft er maken voor je aow dat die dan wat wordt gekort m'n vrouw Kleinsma nee oké maar de aow een paar simpele vragen waar het natuurlijk wat lastiger wordt is uw werknemers passion dan moet u even inloggen op mijn passion overzicht puntenhaal, haalt u daar wat gegevens op en dan de laatste schijf die ik heb behandeld daar moet u toch een inschatting maken van hoeveel geld hebben wij straks beschikbaar vrij dat we willen besteden aan passion, wat zit er in je huis wil ik nog wat bij blijven verdienen kan u het over hebben thuis samen vanavond of een andere winterse dag straks en dat is echt een kwartier half uur tijd krijg je daar al behoorlijk global inzicht en het aardige daarvan is dat inzicht kan helpen om er iets mee te gaan doen en om misschien te zeggen misschien moeten we een adviseur in de hand nemen dan hoef niet, maar u kunt wat meer zekerheid krijgen over uw toekomst het allermooiste is in deze passion 3 dag ze heeft het niet bud geregeld dat niet alleen de inkomstenkant beschikbaar is, dus die 5 inkomsten bronnen die ik met u, in ieder geval de grootste deel de nieuwe ingrediënten hebben sproken, dat u die zichtbaar krijgt en kunt invernee, maar het allermoeilijkste is de uitgave want wat heb je nu eigenlijk nodig als je met passion gaat nou dat weet je niet, ik en ik ben 34 ik denk als je 50 bent en je gevoel bij hebt, nou je zou het is aan je ouders kunnen vragen natuurlijk maar het niet bud is natuurlijk wel de instantie bij uitstek die net ook voor studenten allerlei inzicht biedt van wat geven die je uit aan kleding, aan mobieltjes, nou dat hebben ze ook voor 65 plusers gedaan hebben ze mooi in een toel gezet en gezegd nou gezien uw situatie erom geven je leeftijd in, je inkomen vergelijkbaar persoon we houden van vergelijk in Nederland besteed aan uur 700 euro of aan rente lasten dan kan ik zeggen, nou wat verwacht ik nou ik heb hem op nul gezet omdat als je in een huis koopt nu, moet je verplicht aflossen in al die jaren, dus dan heb ik geen hypotheek meer, ga ik even vanuit dus dan zijn dat geen lasten de tweede is bijvoorbeeld energie energie is juist een last die vaak wat hoger wordt als je ouder wordt dan wil je het wat warmer hebben hoe ouder je wordt, hoe hoger de energierekening hoog is het, algemeen is het zo onderzoek van Aján de Soede van het cultureel planbureau sociaal cultureel planbureau die heeft onderzoek gedaan en die zegt eigenlijk dat de inkomensbehoefte van mensen afneemt normaal is de ouder worden maar deze post en zo zijn er nog een paar vult u redelijk snel in, dus eigenlijk wordt het al voor u ingevuld, u hoeft alleen maar even te kijken geldt dat ook voor mij en het is een indicatie maar uiteindelijk komt daar een totaal beeld uit ik denk in een kwartier, halve uur bent u al redelijk ver ik ga afronden, want de lezing begon met de pensioen bij jezelf en ik denk dat dat dus te maken heeft met een veranderende arbeidsmarkt maar ook voor nieuwe generaties die nog veel jaren te gaan hebben de veranderd veel en pensioen is vaak een resultant van je arbeid die je verricht of dat je nou werkt als werknemer of als ondernemer het gaat er om vanuit daar in je financiele planning hoe ga je daar mee om, hoe kijk je daarna wacht je tot je 64 bent ik heb het de kort of begin je gewoon op je 35's of 40's te kijken van nou, hoe zit het eigenlijk moet ik wat gaan sparen of niet en hoe wil ik dat doen collega bovenberg die 14 november hier in oratie gaat geven een dubbel oratie voor het hoge leraarschap pensioen innovatie ook, die gaat ook kijken wat we op de wereld allemaal innoveren op pensioengebied is er in plaats van meer financiele besparingen gericht op renten hier vraagt vergrijzing vooral om het ontwikkelen koesteren en benutten van menselijk kapitaal en eigenlijk zit daar ook een beetje in Bastiaan zei het al, met die hele lager rente is pensioen enorm duur kapitaal als we nou eens kijken of we niet een deel wat meer in mensen kunnen investeren wat meer verschuiving van financieel kapitaal naar menselijk kapitaal ik zou daar zelf erg voor zijn die resultaten heb ik het over gehad en dat brengt mij tot de conclusie van je pensioen ben jezelf en het is eenvoudig om eraan te werken dank u wel dank u wel