 Həkimdər sağılmaz yaralarla məşğul olmaqı məsləhət görmürlər. Odur ki, hərcür anlayıştan çoxdan məhrumulmuş öz ölüncül xəsəlini duymayan ammonu biruze verən xalqıma məsləhətlə verərkən, bəzən özümü səfəh yerində hiss edirəm. Hər şeydən öncə anlamalı ya ki, təbiyyətin bizi aşlaldığı nəsiyyətlərlə yaşamış olsaydı, yalnız valid elinəlmizə itəat edər, öz ağlımıza tabi olur və heç kimin köyləsində sevilməzdir. Atı və anaya əhdramın təbiyyətən vazib olduğunu hama qəbul edir. Hər kəs özlündə və ya özü üçün. Aqıl haqqındaysa onu deyə bilərəm ki, ruhun təbii xasəsidir. Və əgər insan onu özmənliyində qol yüpsaqlayabilir sə, onun yüksəlişindən fəzilət doğulur. Həc şüphəsiz və asıq aşqır olan bir şey də var. Hər kəsi bənzər qəbil də yaratmaqda təbiyyətin məksəli yəgin odur ki, insanlar bir birini özlərinə arxabilsinlər. Təbiyyətin bəzi insanları cismən və ya ruhən üstün yaratmasına gəlincə, inam aram ki, bunu bizim aramıza düşmənsilik doğumu səpməyi, yaxud güzdə və ağıllıların məşəq uldurları kimi zəiflərə hüzum səkməsini istədiynlə yetmişdir. Əksinə, mən həsab edirəm təbiyyət bəzlərinə başqalarından üstün qabiliyətdə yaratmaqla, onların zəiflərə əldutacağını və bununla da insanlara arasında qardaşlıqın bəl qarar olacağını istəmişdir. Və əcər xeyrhaq ana təbiyyət bizlərə eyni qəbil xarici görçəm verməklə, hər kəsin özünü başqasının şəxsində görməsini və tanımasını istəmişdirse, əcər o bizlərə nit qüdəti verməklə istəmişsə ki, biz düşününcələrlə mübadirlə edərək bir-birimizi daha yaxından tanıyak, bir-birimizi daha yaxın olak, əcər o bütün cüzünü bizi zəmiyyət olaraq xıx birləşdirməyə, ünsiyyət yolu ilə möhkəm düğünləməyə çalışmışdırsa, onda hətç şübə yox ki, biz bir-birimizi arx olmalıyıq və hətç kim düşünməməli ki, təbiyyət birlərinə çöyləliyi, digərlərinə ağalıqı təyinikmişdir. Azadlığın təbii nəhmət olduğunu müzakirə etməyə əhdiyyaz bələ yoxdur. Çöyləliyə düysar olan insan onun doğurduğu istirabları hiss etməyə bilməz. Çöylə durumuna düşmək, çöylə çimi alçaldılmaq, azad insanın üçün dözülməzliyin son hətli olmalıq. Azadlığı təbidir və hərkəsə anadan cəlmi olaraq nəyin ki, azadlığı haqqı, həbələ onu qorma qöhtəliyi verilmişdir. Bütün bunlara dair hər hansı şübhə varsa yaxud bu nəyəmətin dəyərini dərç etməyəcəkə də nadanıqsa, yabana həyvanlara nəzəl etmək, yətər. Həyvanların bizim kimi dili olsaydı, yaşasını azadlıq deyən, haigırlarını eşidərdik. Onların bir çoxu məhz azadlıqda məhrum olduğu üçün tələf olurlar. İstər böyük, istərsə baraza bir həyvanı ovlayanda onlar bütün gücləri ilə dişlət, zaynaqla, buynuzla müqavmək göstərir. Bununla əyan edirlər ki, çox qeymətli bir şeyi itirmək üzədirlər, onu itirmək istəmirlər. Əsirliyə düşüncə onların davranışından özlərdin nə qədər bədbəq hiss etmələri açı qaşlar görür. Və bundan sonraki həyatlarını çöyləliyə boyn elməklə deyil, itkinin xifətini səkərək başa vururlar. Biz daisaları doldugu iç günlərdən itəyətə alışdırırın. Amma onu nə qədər əzizləsəkdə böyük-yub xidmət etmək çağına yetişdikdə başına çetirlən yüyəni cəmirməyə başlayır. Dartınıb əldən çıxmaq istəyir. Bununla bir növ göstərir ki, itəyətə rağm olma qeyyəti yoxdur. Xidmət əvəzək olsa da bunu öz xoşu ilə deyil, çağrəsizlik üzbətində nələzəkdir. Bir sözlə, hissiyatı olan itəyətin yamanlığı duyan bütün zanlılar azadlıqa canatırlar. İnsandan aşağı pillələrdə dayanmış hayvanları itəyətə xoşluqla alışdırmaq mümkün deyilkən, çox qəribədir. Təbiyyətin yarattıqlarının ən uza pilləsində dayanan azad yaşamaq üçün doğulmuş insan, nədən öz təbiyyətini bu qədər arxat sevdirir? Azadlıq ehtirasını onu cəri alma qarusunu nədən itirir? Çox marağlıdır. Azadlığını itirən xalq kısa zaman kecincə azadlıqdan eləyadır qayır. Onu cəri alma uğrunda savaşmaqı bir yana, itirilmiş azadlıqı həc yadına da salmır. Elə həvəslə itəyət edirlər, sanki itirdiklərə azadlıq yox çöləlik edir. Doğrudur, əvvəlcə insanlar məqlub və məzbur edirlər. Amma onların azadlıqı həc vaxt görməmiş və ne olduğunu bilməyə yenin əsirləri, öz sələflərinin məzbur eddiyi xidməti, həs bir təəsüq səşmədən könürlü yerini itirirlər. Çöylü ailəsində dünyaya gelib tərbiyə olunan və bu yüzden göz aslıqı şəraiti təbiiq qəbul edən insanlar həyatın bu tərzi ilə razılaşır, maliç olduqlara düzü hak və nəmətlərdən ala və neyəsən ail olmaqı, aqılarını belə qətirmirlər. Aq insan oğlu nə qədət israfcı və eğitinasız olsa da öz vəziyyətini bir nəzə salmalıdır ki, görsün bütün haqlarından istifadə edirmiyi onun və ya onun sələflin əlimdən neyi salıqlar belkə? Vəli, vərdişin insan üzərində böyük hakimiyyəti var və çox cuman insanı çöyləliyi alışdırmaq, ona çöyləliyin adı zəhərini xoşhallı licməyi ürətmək kürrəti bu hakimiyyətin zirvəsidir. İnsan üçün azı dolmaq və bunu arzu etmək təbiiqdir. Bununla vələ onun xislətə elədir ki, çox şəyə vərdiş etməyə vazarır. Belən ətçə çıxır insan üçün onun vərdiş edə bildiyi hər şey təbiidir, deməli, çöyləli çöyləliyin başda duran səbəbi vərdişdir. Həmin vərdişçi atları əvvələn yüyanı cəmirməyə, sonradan onunla oynayıp ələnməyə vadiridir. Əvvələn qoşku yəhərindən dartınım kurtulmağa çalışır, sonralar yəhər altında pəxrlə nazanırlar. İnsanlar söyləyir ki, onlar həmişə təbəi olmuşlar. Tədəvabıdan belədirlər, itahətə boğun əməyin vazibliyi düşünür, yaxud özlərini buna inanmağa sövq edirlər. Ta qədi binan bir yolda gəlmişik deyib, tiranın zulmünə haqq qazandırırlar. Amma çoxluq zə itahcə rolanda da yanaşı, mərd insanlarda var ki, çöylə tərzini qəbul etməyip ondan kurtulmağa çalışır, və heç vaxt itahətə vərdiş etmirlər. Belə insanlar, bolas kimi qəhrəmanların timsavında, denizlər ve ormanlar üzərində öz ozağının tüsusunu görməyə arzu edir. Əzadların təbihaqlarını yattan çıxarmaqlar, aydın dərrəkəyə və qitağla malik olmaqla onlar, qaba çütələr kimi ayaqlara altında olanlarla çifəyətlənmir. Siyinləri üzərində başcazdirdiyinin fərqinə varırlar. Bunlar o insanlardır ki, azadlıq dünyanı əbədlik tərkət səbələ, insanlar üçün həmişəlik itiril səbələ, onu həmişə öz ruhlarında hissədəc, onu həmişə səvəcələr. Üçünki köyləlin istənilən forması onların gözündə yalnız nifrətə layıqdir.