 Mənə həmşə qərbə qəvərdik ki, kollektiv ruhu zəif olan zəmiyyətlərdə komunizm yaxud, sosializm ideyaları daha böyük təstək tapır. Sanki insanlar ruhu boşluğu sərt ideolojiyələ doldurmağa, fərdı ağzizliyi məsləlizi dogma ilə kampansasi etməyə çalışırlar. Yəgim bu səbəbdən Edward Banfieldin kitabının müqəttiməsi diqətimiz albətdir. Bu kitab, siyasi taplımın mədəni psixoloji və əxvagi durumu haqqdadır. Bu yanaşma bizim Amerika mədənətimizdən fəqli olan mədənət haqdadır ki, biricə fəaliyyətə ən gel-töyrədən faktorları nəzərdən keçirir. Bu kitab, Zenubi İtalya'da yoxsul və gerdə qalmış kəndaqdadır. Bir başa və maddi maraqlarını adlayarak ümumi rifah uğrunda fəaliyyət göstərə bilməyən zəmiyyət haqda. 1000-ki şaf etmiş zəmiyyətlə gerdə qalmış zəmiyyət arasında çi fərgi tanınmış Amerikalı politolog Edward Banfield aylə maraqlarının zəmiyyət maraqlarıyla tokuşduğum əçəndə haqdadır. 1955-ci ildə İtalya nəzərin bunda ki, Mantegrano kəndində bir müddət vahkəsirən politologun cəldi iqanatlər, üstündən nə qədər vahkək etsə də çifayət qədər maraq doğur. Gerdə qalmış zəmiyyətin əxlaq yəsasları. Çitabında Banfield bir kəndi mikrokozum kimi götürək, uğursuz zəmiyyətin partritin səkir. Məlifin tablosu zəmiyyət iləmə dəniyyəti, fırsası isə Amoral ayləsilik adlandırdığı anlamdır. Amoral ayləsilik deyəndə Banfield ən dar mənada aylə maraqlarının saba-i ümumi fəaliyyə sərciləyə bilməmək problemini nəzələ tutur. Bu mühitdə insanları yalnız özləri və ən yaxın aylə üzüləri düşündürür. Cəniş anlamda ətraf cəmiyyət və toplumun rifahı onların dəzinə deyil. Mantegrano'nun 3.4 nəfər əhalisi var. Buranın sakinləri əsasan fərmir yaxud günəmuz işləyən adamlardır. Bu kəddə qəzid tərc olunmur. Rəsm-i evanlar, hökumətin inhisarında olan təmbəki dükananda divara vurulur. Şəhərin 20-25 nəfərliş elitası bütün günü bir yerə yalışıq, damını oynamaqla vaq keçirir. Bundan saba-i onlar həs bir faydalı işlə məşğul olunurlar. Mantegrano'nun təhzirləri bilirlər ki, çəndə yol lazımdır. Amma həçkim, uzak hökumət idarəsinə məktub yazmır. Sünki çoxları haqlı olaraq hesab edir ki, bunun xeyri yoxdur. Mantegrano da həs bir xeyriyəsi təşkilat yoxdur. Rahibələrin idari etdiyətimxana dövlət tərəfindən maliyələşir. Çəndə halisi buraya bir qəpikdə iyana vermir. Çəttə 2 çilsə var ki, onlardan birinə sizil yalıç həllinin oğlu, o birisine vaarlı təhzirin oğlu başlılı gedir. Bu çilsələrin xeyriyə işləri ilə heç bir ağaqası yoxdur. Bazar günün muoze zamana gəzdirilən iyana boşqa buna çoxları pul atmır. Atan da adətən yarım sətdən çox pul qeymır. Yaxrı iş görmək isteyen adamı də hamu şüphə və ya pahıllıqla qarşılayır. Hətta müqəttəslə də təbağı dökarlıqlarına bakmayaraq, ancap özlərinin qayıqsına qalırdılar. Hər halda insan si sütəmib. Dəyə cənz müəllim çəttə altruizmi yoxluqunu izah edir. Olabilsin mantegrana kəndinin bərbat durumunu başqa ənənəvi səhəblərlə izah etmək olar. Məsələm, mantegranoğların çoxu çasıbdır. Yəməyə tələktən başqa bir şey tapmırlar. Yoxsul adamların dolanışıq qayıqlarından başqa hətsinəyə vaxtı çatmır. Yaxud kəndi savasızdır, hətsinə kambır. Biliksiz adamlar toplumundan bundan artıq nə gözləmək olar? Biliksizlər deyə bilərlər ki, çən simfi müvarizənin qurbanadır. Belə ki, yuharı sinif, aşağı sinifi əsarətdə saxılır. Onlara dirsəlməyə imkan vermir. Kamulist deyər ki, torpaqı olan kəndilər stotskuvunu qormaqda maraqıdırlar. Ona görə də kallektik, əməl mümkün deyil. Tariqsizlər iddiyə edə bilərlər ki, əsirlər boy insanları edilən zulüm onları impatində hasalır, zavallılar indiyədəkdə özlərinə gələ bilmək bilər. Amma Banfieldin gözündə bunlar səbəbdən daha çox, bəhane xarəktəri daşır. Bu insanlar özrifaqlarını yaxşılaşdırmaq üçün, əllerində olan imkanlardan belə yararlanmalarlar. Onları bərbat durmasalan təksə abiektiv faktorlar yox, həyata münasibət, əxlaqi deyərlər ümumi mələniyyəttir. Fakt budur ki, sökülmüş məktəb divarını təmin etmək yaxud qabılı soyulmuş çilsə qapsınır rəngləmək üçün mantekran onlarda çifayət qədər vaxt və bazarıq var. Amma heç kim bunu yetmir? Əvəzində hama kimisi günahlandırmaq, qəri ətvəktiv ölçmətdən şikayət etməyərin sürünüş verir. Banfieldin yaşadığı İtalya da Amerika Silahının sayəsində ikinci dünya mühərbəsindən sonra demokratiya var. Gən iman teqranoğullar öz həcumətləni səsməkdə azatdırlar. Amma insanların siyasətə münasibəti qeyri ciddidir. Vətəndaşlar bir gün Hristiyan demokratılara səs verir, o bir gün sosialistlərə, başqa gündə kaministlərə siyasi partiyalar əhəmiyyətlir ola malik deyirlər. Doktor Frank Cino 1945-ci ildən sonra sosialist partiyasının yerlə dəyağını yaratmaqa qəlar vermişdi. Amma partiya üzürlük haqqı gündəmə gələn cimi? Mantekrano da mara gördü, partiya eşinə zibindən biraz pul qoyduqdan sonra doktor Cino təncə gəlib hər şək tüpürdü. Çalışırdım ki, əməksləriyi bir yerə yığım, həmkarlar ittifak yaratıq nəsə edəc? Amma burada ruh yoxdur, insanlarda biricə işləmək hissi yoxdur. Mantekrano da ilolmur ki, siyasətsi vəzifəyi səs iddikdən zəmi birini çay sonra hamun eləyini çıxmasın. Sabiq tərəftarları çox vaxt haqqı olaraq demokratik seslərdə qalip gəlmiş resminin sonradan yekəxana, karruksiyenəri və ancaq özünü düşünən bir məhləq olduquna aşar edir. Gözlənti və nətizəyə daim burada bir-birini doğruldur. İtalyanın canıbında birokrət etnansızlığı normadır. Diyyə 49 il-hökmət qurluğunda çalışmış adam dirlənir. Ölkənin prezidentindən tutmuş ən adı İtalyana da ki, insanlarda həc bir borcisi yoxdur. Ələri xusus məhsullar iş görmək üçün borcisi. Mantekrano da məktəb müəllimlərin də işə həvəsi yoxdur. Müəllim üçün işə gelməmək, yaxud gezikmək, adı halalım. Uzak başı müəllim 4 saat dərsin deyir və ondan sonra uşağın həyatına həc bir mara göstərmir. Özünü solçu sosialist kimi təqdim edən əlzatı da işinə borcisi yanaşmır. Onun fikrincə dəriman təcidatı tapmaq, lazım adamlara bu dərimanları çaktırmaq, onun işi deyil. Mantekrano islərdən həc yaxşı əsirət sımaz. Nə qədər zəhasur olsalar da, amoral ailəcilər adətən dövüştə qalip gəlmirlər. Əskərləri quruşduran, mənsub oldular qurma. Ən azı yoldaşlarını olan sadəq ədislidir. Qudbün öznə qurluq yox. Amoral ailəcilerin zəmiyyətində təşkilat qurmaq, yaxud onu saxlamak oldu zəsətindir. İnsanları təşkilatı xidmət etməyə sövqədən xüsusiyyət qeyri eqaisdik, qeyri materialist motivlərdən qaynaqlanır. Qurlu təşkilatın başlıca cəhəti odur ki, onun üzüləri bir-birlərini ətibar etsinlər. Yüksək əxlaqı olan təşkilat da belə anlanır ki, hami təşkilatın ümumi rifahı naminə kizik və bəzəndə böyük fədaçarlığılara gədəcək. Avropalar Amerika'larla müqaəs edən Alex Tocvil o zaman yazırdı. Ümumilikdə düşünməyəm ki, bizdə xudbillik Amerika daçından çoxdur. Fərq ondadır ki, orada xudbillik mariflənmiş halalı. Amerika-lı özal maraqları, iştimaya maraqları qurban verməyin vaxtını bilir. Biz isə hər şeyi əldə saxlamak istəyirik, nətizədə hər şeyi itiririk.