 Xoş gördü, deyəli izləyicilər, hər vaxtnaz qeyr olsun. Bəşəriyət, mifik təfəkürdən dinə, dinləndə fəlsəfiə uzun minliliklər bir yol keçib və nəhayət günümüze gəlib sadıb. Buna elməstiril, fəlsəfəsirdə demək olar. Hər halda bütün bunlar nisbidi və mübasiə və müzakiriya açı oldu. Amma əlbəttə ki, 21. əsir insanını düşündürən, önəmli bir məqam var. Fəlsəfəsirində yenidən, dinə, hətta bəzən, mifik təfəkürə qaydanlar da olur. Bak, elməstirində, fəlsəfəsirində dinə gələk var mı? Bak, bugün əsasən bu haqqdadan şazıyıq, bizim oğlum bizdən ayrılmayıq. Programımızın qonağı, əslində, biz onun qonağıqıq tanınmış ilayatı Dünşunas Elşad miridir. Elşad və xoş gördük. Teşəl ki, nəmli fədvək, çox sağ olun. Sa olun, var olun ki, bu çətin bir məqamla bu söhbəti gəlişələşməmizə şəra et yarattınız. Mən belişin əvvəlində də dedim, bəşəriyyət, mifik təfəkürdən, mifoloji canaşmalardan, dinə uzun bir yol keçdir. Və ötəm minirlikdən başlayarıq, artıq dinlən fəsəfiə keçir, demək olar. Yəni, özəlliklə, ötəm minirlikdə fəsəfiə qaydış üçün, biz həm Avropa tarixində, həm Asiya tarixində biz nə qurbanlarında şahid olur? Bu gün, mən istəyərim ki, bax o dönəmi, birdə sizin dilinizdən, birdün şunas dilindən, e, şudə ki, o dönəmi siz necə deyərləndirirsiniz? Və ger şəydən indi yaşadığımız dönəmə, konkret olaraq, fəsəfiə elməstir demək mümkün durma? Rüfət bəy, təşəkələ, həm çox sanılın, siz də xoş cəlmesiniz? Demələ, bu məsələyə nə bağlı elə, sualınızın özünlən, başıngızından götürək, deyirsək ki, mifik yanaşmadan, fəsəfiə və s. keçircimi qəbul eləyirsək. Amma bu yanaşmanın yanlış olduğunu demək məcburiyyətini özümdə hissəyirəm. Çünki, Quran-ı Çərimdə də baxdığımız zaman bəzən əsat-i rul əvvəlin, əvvəlçilərin, nəğəlləri və yaxud da, mifik yanaşmalarda deyilən bir anlayışın şahidi oluruz. Amma bu əsasən, 19. əsərdə pozitivizmin ortaya çıxmasından sonra gündəmə cələn və din anlayışının bir növ, arhaik bir zəmində formalaşdırmağa çalışanların ortaya attıqları bir yanaşmada. Çünki, biz bu günlərim özümüzü hər nə qədər muhasır dövürdə yaşadığımızı görsəkdə, bilsəkdə, qəbul eləsəkdə. Amma bizdə, eyni dövürdə yaşayan, amma bu günlərim adicə bir elektrik enerjisində məhrum olan milyonlardan deyil 1 milyarda yaxın insan olduğunu şahidi oluruk. Yəni, o zaman biz onlar haqqında nə danışacaq? Və yaxud da onlar bizim haqqımızda nələri fikirəşəcəklər? Yəni, məsələyə bu prizmadan yanaşdaqımız zaman görürək ki, mənim də düşüncə modu ki, ilk insanından bərabər din anlayışı var. Çünki din nədir? Din bir insanın, yaradılan bir insanın yaradan tərəfindən təqdim olan instruksiyasıdır. Yaradan tərəfindən ona verilən bir navigatordur. Yaradan tərəfindən bir həyat tərzəni müəlləşdirilməsi üçün setim hüququdur. Yəni, bunu düzgün dərihləndirdiğimiz zaman o zaman görürək ki, bəli, həqiqətən ilk insanla, ilk insanlarla bərabər din anlayışı həməşi olubdur. Məsələn, bu günlərim konkret olaraq biraz öncə, bir siyeninin, internasional siyeninin kanalında bir şey yayımlandı ki, bu günlərim insanın dəfni ilə bağlı anlayış bilnirdi ki, haradası 100 milyla vələc edip çıxırdı. Amma bu günlərim taplan tapıntı, təsəvril insanın bu Afrikada taplan həmin o qalıqlar, onu səbut elədi ki, 250.000 və 300.000 il əvvəl taplan o insan qalıqlarında din anlayışı, sonra dini həmin o insanın dəfni ilə bağlı prasiyedurları şahid oluruk. Yəni, bu da onu göstərər ki, bu günlərim deyilən vizə indiyə qədər təqdim edilən din anlayışının özündə çox ziddi şəkildə araşdırmaqa tədqatı etyəc var. Məsələn, deyək ki, bundan başqa əvvələr belə bir anlayış var idi ki, bu günlərim mövcud olan dinlərin hamısı şumerlərdən və yaxud da asurlardan ortaya çıxan bir anlayışdı. Hətta Türkiyədə rəmi muaziz xanımın bir çalışmaları var idi bundan bağlı. Amma biz onlara araşdırdığımız zaman cədip haradası, iradan əvvəl 45.000 ilə cədip çıxırdı. Amma bu günlərim təsəvrilin ki, Türkiyədə taplan covəhli təpə anlayışı artıq 12.000 il anlayışını ortaya çıxardı. Və həmin o taplan anlayış bu günlərimdə atıq ibadət mərkəzo olaraq təqdim onlar və bunu eləyəndə müsəlumanlar deyil. Yəni, İslam dinlə mensub olan şəxslər deyil. Başqa deyicə dinlərin mensubu və yaxud da dinsiz olan arxeyologlardır. O zaman bu, biz din anlayışlara qoyacaq. Yəni, bu günlərim bizim delimiz din anlayışı birəs fərqlədə nəyə görətisən ki, biz dinləri uygunlaşdırıq her birinə her fərqlə dinlər deliyim. Məsələn deyik ki, Çin də mövcud olan santiyo atlandırılan konfisyonizm, buddizm, tavozm anlayışı və yaxud da məsələn Hindistan'dan mövcud olan hinduizm deyə bildiyimiz, amma onların özlərinin sanatana, diharma atlandırdıqları bir din anlayışı. Eniz zamanda sihizm, eniz zamanda zainizm, Hindistan'da olan dinlər qeydəlirəm. Bundan başqa məsələn böyük monoteist dinlər olaraq bildiyimiz, məsələn ən qədim din olaraq təqdim onların yaxud dilinin özü, xristiyanlığı və sonda olaraq İslam adı ilə əlaqələndiriləm bir anlayışı. Amma nəticə itibarından baktığımız zaman görür ki, bütün bunların hamsı əslində sonradan çıxan bir atlandırmalarıdır. Sonradan çıxan yanaşmadır. Halbuki yol eynidir. Allah da Quran-ı Çərimdə Bakanda Nuhə Şura Suresi'nin 13. ayəsində Nuhə göndərdəyinin də eyni olduğunu bildirir, diyicək peygamberlərə də sonuncu Muhammed peygamberədə. Yəni, yol eyni də səhid olaraq müəyyən dövrlərdə həmla yollardan su istifadiliyənlər, fərqli yerə çəkənlər, fərqli yollar çıxaranlar olub, olur və olacaq. Sadece İslam bize həmla yolu göstərir, deyir ki, sən bu yola uyğun hərəkət eləyərsənsə, öz seçimlə uyğun olaraq müsbət mənada dərləndiriləcəksən, səf yolaq edəcəksənsə, nəticədə səf işlər görüb, cəzalandırılmaqa layıq ulacaqsana, bunun üzərində qurulur dinanlayışıq. Çox təşəkür edirəmək. Buyrun. Yəsində bir fikrimdə olan sualın müəyyən səsində, ikinci sualın müəyyən səsində, elə ilk cevabda da aldım. Yəni, hansı əsirdən və kiminlə başlayıb bu elmi təfəkürə keçid? Pazitivizm. Pazitivizm, nəcəsən bəl? Yəni, gəlirədir. Həmə bunun da səbəbi nəydə onda deyim. Çünki həmin orada övrdakı bilirsiniz ki, bəzi din elmi adamları anlayışının məsələn öldürülmələri, yandırılmaları, sonra katolik çilsəsdən qarşı çıxanların aforizm eylən edələrək, uzaklaşdırılmaları, sonra onların həyat haqının əlinlən alınmaları, sonra müəyyən dövrlərdə ortaya çıxan, məsələn çilsəyə ziddisi, həmin o zidd olan anlayışın tamamilə ləğv edilmələri, yaxud da ki, məsələn, adəs-i səbir şey deyim, bu günləri məsələn Avrupa nün özündə lütteranizm, pratestanlıq ortaya çıxdıqal da bilir ki, Martin Luther ilk dəfə ortaya çıxanda, onun belə aforizm edilməsi ilə bağlı, çaxız olur. Sadece Martin Luther onu götürür, cüvəndiyi bəzi yerlərə cürə yırtır atır, və ondan sonra onların dəvəti ilə vatikana, həmin o katolikliyi mərkəzlə, cətmir bilir ki, cətmə ondan əvvəl başına cələnlər kimi o da öldürləcək, ona görə də həmin dəvərdə artıq bir araş çıcində idilər, axtarışda idilər. Məsələn, hər nə qədər 15-cə sirdən sonra İncil-Tərədə ki, Anglikanizm ortaya çıxsa da, məsələn, onların da bir növ özündə bir araşdırma dəvri idi, məhələsi idi. Məsələn, İsaq, Nuiton özündə yə bu gün, niyə bəzən delis və yaxud da atıya satlandırırlar? Çünki o müvcud olan din anlayışına qarşıcələrdir. Yoxsa bu ümumiyyətlə din anlayışdan deyir. Araşdırıldığı zaman, məsələn, bu günlərim, İsaq, Nuiton'un əlcəzmaları satışa çıxarıldı, onun bir pəresti şarı daha çox rəqbət göstərən bir imkanlı şəxs, onu satın aldı. Bu günlərimdə onların həmin o əlcəzmalara artıq bilgisəri ortamına, internet ortamına artıq çötürlür və həmin zaman, bakırsız ki, elm dediyimiz anlayışdan bağlı yazdığı anlayış bir milyon kellmədən çoxdur, amma dinləm bağlı yazıqları üç milyondan daha çoxdur. Yəni, o müvcud olan xristiyanıqdaki təsris anlayışına qarşıcələrdir. Həmin o ata-oğul müqəddəs ruh anlayışına qarşıcələrdir. Və yaxud da deyək ki, bu günlərim, biz bakanda İsaq Nuiton'un tanrın anlayışına qarşıcəlməsi, əsində onun müvcud olan da məsələn İsa'nın tanrı adlandırılmasına qarşıcələrdir. Yoxsa tanrının müvcudluğuyla bağlı deyil. Xristiyanıqda əcər bu günlərim, İsa ilə bağlı işlətiyn hər hansısa bir söz, tanrı ilə bağlı işləmiş bir söz olduğuna görə, ona qarşıcəldiynə görə, dərhal qarşıdaki insanlar, kafir, aferoz eylən edirlərək, artıq hətta bəzi dövrlərdə inküvizi isəyəyə məhcum edirlirdi. Bunda İspaniyədə bu günlərimdən müziyəyi var, vəzən orac etdiyni zaman bəxşətə cələ bilirsiniz. Yəni həqi qətən bir dindar insanlar özləri, digər dini və yaxudu fərqli fikirlərə qarşı bu dürə zulümlər tətbiq eliflər, təsiflər olsun ki, bəli. Əslində dediklərinizin müəyyən sisəsi də təbii ki, məndə razılaşıram. Bir milyardı qitabdan dedis, bir milyar dünyanın aşağı yuxarı, sivilizasiya dən kənar insanı var. İlk ağla gələn təbii ki, Afrika qitəsi olur. Əmə, soğuz ağaq etməyək, çirman bilayət var İranın, çirman bilayətində narkotik maddələr qarşı bir barizə polisi, bir qurpu qovarken dəşdir kevir də, kevir səhrasında elə bir gəli gedib satıblar ki, sonradan şox yaşamışlar ki, burda nən ki elektrik yoxdu, burda nən ki sivilizasiya ayet heçinə yoxdu, burda ümumiyyətlə yaşam qədim iptidaizma qurruşunu xatırladır. Yəni insanlar tam, hə, onlarla bağlı nən ki dinlənis, onları dinlə bilmirlər, onlarla da yaşaması iptidaizmada ki o müfik təfəqürlərlə gidir. Amma bizim qitab etmək istədiyimiz, bir milyard deyil, yerdə qalan o 6 milyardda dünyanın belə deyik, artıq sivilizasiya, televiziya ekranlarına baxılırlar, internetdən faydalanırlar, bugün Söhbət 21. əsirin 23. ilindən gedirsə, biz bugünün pəncərəsindən baxaq ürmətlə yaşadır bək. Bak, bugünün pəncərəsində bu qədər elmi naliyyətlər, bu qədər yeniliklər olduğu bir şəra etdə, yenidəmi müdlək dinlən yaşamak vaazibdirmə bizə. Bu sualın növbətli suala keçid olduğuna görəcəsizdən cevab istəyik. Bələ çox sağ olun, bu da cözəl bir sualdasının da, əslində bunun bilmətdən tərə deyinin nə olduğundan bir daha qayıtmaq lazımdır. Çünki biz bu günlərin muasir teknolojiyalardan istifadə eləyə bilərik, muasir nəqliyyət vasitələrindən istifadə eləyə bilərik. Amma bunan baxma eləyək bizə yenidə eyni qan qrupuna, eyni duyqulara, eyni hisslərə sahib insanıq. Biz robot deyilik. Yəni, biz hər hansısa bir bu günlərimdən məsələn robotlardan və s. hər bir xidmətli olsun, bəz məsələrdə hər nə qədər əmrət tabi olunmaq məsələsi günləmə cəlsə də, insanların duyqulardan da bura qatılmadan qərar verilməsi, biraz arxaplanda qalır. Çünki insan nə inəsək də biz, həqi qətən hissləri inən hərəkçət iləyən düşünən bir varlıqdır. Bəzən cədişə bilər, bəzən məsuliyyətdə yanaşabilər və yaxud da ətçisi olabilər. Onun cürədə din anlayışı istifadə elədiyimiz hər hansısa bir teknoloji yədən asılı olmayaraq, hər zaman həmişə insana lazım olan bir anlayışdır. Çünki bu günlərim, baxın, elm dədiyimiz anlayışdan, din anlayışının qarşı durma, kimi qarşı qarşıya qoymaq, hətç bir zaman doğru deyil, doğru kimi görsələn bu bilirsiniz, həzədə paradoxa cetrib çıxarır. Bu, paradox dediyimiz anlayışda təsəvrilin deyirsiz ki, flancəsən evli olmayan bir insandan sövbət eləyərkən, diriçciyi o xanımına belə dedir. Halbuki bizdəri evli deyil bu, yəni buna fəlsifədə paradox deyilir. Həmin o paradoxa cetrib çıxaran bir məsələdə. O zaman belə bir anlayış çıxarır. Həqi qətənmək insanlar özləri bu günlərim, atom istifadə eləmək üçün ortaya çıxaranda, atomu istifadə eləyib eləmək elimin bir məsələs edimi, fəlsifənin bir məsələs edimi, dinin bir məsələs edimi, yoxsa onun formasını estetik bir yanaşmadımın nədir? O zaman həqi qətən insan atom enerjisi nə çıxartıq zaman bundan bir enerji vasitə seçmi istifadə eləyə biləcəyi halda, daha sonra çılarda məsələ normal bir şətçilə başqaları da, Nagazake və Hirosi maçimi şəhirlərə ataraq, həmin yerdə yüz minlərdən insanın ölümünə səbəb olabilir. Yəni eləm dediyimiz anlayış budusa, o zaman bu elim necə bir elim olur? Bundan başqa, məsələn, diğer tərəfi də var. Məsələn, bilirsiniz ki, yaxın günlərdə, Azərbaycana da dəvət edilən Türkçəyədə çox papulist çıxşıdarı ilə məşhur olan bəzi şəxslər var idi, onlardan biri. Məsələn, ATS doldu, onu qatı şəkildə deyir. Hətta dinlən istəhsə iləyən bir şəxsi biz kətirib başımız üstə çıxardırıq. Amma halbuki bu insan danışlıq zaman elimlən danışmır, öz sahəsdən danışmır, ceolog olmasından baxmayaraq, ceologiyyədən danışmır. Bu adam gəlip dinlən danışır. Biz elif çıraşırıq ki, bir insan bir sahəni bilirsə, hər kəs hər şey şunas olabilər, hər şeydən xəbər olabilər. Bu tamamilə absurb bir yanaşmada. Ziyanlı anlayışının anlaması da o demək deyil ki, məsələn, bu özünün bir ideologiyası var mı, yox mu? Varsa o zaman məsələrə özü ideologiyyə arxı planından yanaşması mümkündür. Yəni, bu günlərim həqiqətən bir insan ATS deyisə, sabaqlarım tapdığı yanaşdığı bir ceologiyyə ilə bağlı elmədə və yaxud da aqiyologiyyə ilə bağlı məsələrdə o pirizmadan yanaşacaq. Bu günlərim əcər tapıntıda bir insan gəlir, bunu dəfin mərasiminlə ilə qələndirirsə, bunu da dinlələ qələndirirsə, o adam bunu tamamilə başqa bir şəkildə təsadüflər nəticəsində olabiləcəyi ihtimalını getirə bilər. Məsələn, sizə başqa bir misal deyim, İngiltərədə məşhur Londonda British Museum var. Bu günlərimdə məsələn, orda cəddiyeni zaman çiriş çıxış biləcəsi ki, orda pulsuzdur təbii ki, məsələn, orda əvvələr Piltdown adamı deyilən bir insan qafası var idi. Bu insan qafasına haqqında yazılan 500 dən çox elmi məqallər var idi. Ondan sonraki dövrlərdə elimi inkişaf elədiyi həsə məlum oldu ki, həmin o kəlləsümünün bir isəsi, illər öncə ölmüş insana, diğer isəsi isə arangutana maliç olan bir kəlləsümün bir iləşməsinin nəticəsinə ortaya çıxmış deyil. Və bundan bağlı müxtəlif elmi məqalləyin yazmaq çox hasam bir şey deyil. 520 məqallər böyük bir rəqəmdir. Yəni, sonradan bunun o cür olmadığı ortaya çıxan asır, bu məsəl aradan qaldırıldı. Elim dediğimiz o zaman budur mu? Məsələn, bundan başqa, başqa o kətir bu sahədə məsələr var ki, məsələn qadınlardan bağlı məsələr var idi, araşdırmalar nəticəsində ki, bir qadınların müəyyən doğum əstansında ölmü vardı, amma həmin o ilgənə də ideoloji yanaşma ilə insanlar oraya elimi şəkildə yox, fətli bir şəkildə yanaşırdılar, bəzəndə bir çox insanların ölmünə cətir çıxardı. Yakut da başqa cür fikirə şey, məsələn, iki dünya muharibəsi gördük biz son yüzyıldə deyək ki, həmin o iki dünya muharibəsində ölənlənin sayı 140 milyon insana yakın. Hələm bu bildirilər rəsmi rəqəmlərdir, bəs bildirilmiyənlər, yəni bunu eləyən din anlayışıdırma, yoxsa insanların özlərinin idarətli ilə bağlı cəldikləri yanlış bir yanaşmadırma, yoxsa fətli bir ideoloji yana fətli şəkildə təqdimatından mı ortaya çıxır? Onu cə edəyəm ki, din anlayışı hər zaman insana seçim verir. O bizdə, həmişə nəxillarda var idi, deyərdir ki, ya ışıq cələn tərəfəc etmənsən, ya itürən tərəfə. Yəni, bu seçimdə də Allah bizdə quran çərinə, kefs orasını 29-ci orasından bakanda, deyərdir ki, isteyən iman cətirsin, yəni, güvənsin, haqq tərəfində olsan, isteyən də inkar eləsin. Yəni, insan orasının 3-ci orasından bakırıq, deyərdir ki, isteyən şüçr eləsin, onu uyğun ərəcəd eləsin, isteyən də naşiçür olsun. Yəni, Allah bizdə bu seçimi verir. Əcə, mənim əlimdə o seçimi yoxdursa, sabaqların mənim haqqı hesabı seçilməmin bir mənas olur mu? Yoxdur məsələ, başqa bir prizmandan yanaşıq. Təsəvrilən, bu cünnərim Norveşdə, dünyanın ənki şafiləmiç ölkələrinə biri, və bu cünnərimdə ki, dünya rifahında baxdığımı zaman ilk onluqlarda olan ölkələrin birindisi, bakırıq ama bir nəfər oradan çıxır, yetmiş üç nəfərə yaxın, gənzi qətlə yətirir. Həm o qətlə yətirdiyi zaman, bu insan, bakırsınız bu cünnərim qaldıqları həbsqana üç ulduzlu və yaxıda beş ulduzlu bir otel formatında. Adama ölüm ölçümü verilmir üçün ki, elə bir ölçüm qaidə qanını yoxdur. Sabıq bunu verirsəniz belə, o bir insanın qətlə yətirdiğinə görə cəzalandırılsa belə, bəz yerdə qana yetmiş cünnəfərə cəzası necə olacaq? Bəs onların nə bundan özünlə təsəlli tapacaqlar? Yə, onu görə burada din anlayışı olmadığı zaman, bu ədalət anlayışının nisbiliyi ortaya çıxmır mı? Halbuki Allah deyir ki, mərkəs cəs laik olduğu cəzasını mütlə qalacaq. Lahi ədalət anlayışına etikazınız var mı? Ölbət də, Allah Quran-ı Çərimdə çox, mən deyərim, çəhət də bütün məhkəmələrimizdə yazılmalı olan bir ayədir. Bir yaxınlarızın əlihinə olsa da ədalətdən uzaxlaşmayın. Yəni, bu elə bir sözdük ki, mənim anamın, adamın, evladımın əlihinə olsa belə haqsızlıq varsa unutə demələyəm. Yəni, bu asam bir məsələ deyil, ağır bir məsələ deyil. Yəni, bu anlayışda ilahi ədalət. O zaman bu günlərim ilahi ədalət anlayışı, biz sadəcə dünyada gözlürük bunu, bu da yalmışdır. Yəni, çünki, mən həyatın bu dünyadan ibarət olduğunu inanmıram. Mən, Yəni, həm bu dünyaya üçün həm ahirət üçün düşünürəm. Çünki, nəyə? Bakın, Quran-ı Çərimdə də ayə var, bəqərə sorresində, Yəni, həm bu dünyada yaxşılıqlar istəyirik, həm ahirətdə yaxşıq istəyirik. Yəni, biz bu dünyanın zənnətə çevrə biləcək şəkildə çalışmalı, sayı göstərməliyi. Amma mümkün olmadığı təqdirdə də, Yəni, mən ümitləyə yaşayıram, inanıram, güvənirəm, bilirəm ki, nəcə ki, insan ana bətnində dokuz ay yaşadıktan sonra fərqli bir dünyaya gelirsə, burada qidalanması fərqli olursa, yaşantısı fərqli olursa, bundan sonra ki, yeni bir ana gucağı da deyir ki, bizim vəfat eliyəndən sonra, dəfn olunanından sonra ki, bir prosesdir. Mən inandığım güvənliyim tanırı da deyir ki, o sizin, bizim burada yaşayacağımız zaman dilimindən daha çox olduğunu, sonsuz oldur. Burda belə bir sual ortaya sürür, Enşad Bey. Onda ilahə ədalət yalnız inancılara ayd edilir. Çünki, inanclı olmayan kəslərin ahirət miyad fəlsəfəslə inandıdır. Xeyr, çünki, miyad fəlsəfəsi oldu olmadı, belə bir anlaşı var, inansa da inanmasa da. Məsələn, bir inclis yazıcısının belə bir anlaşı var idi. HCI şəçilində bunu təqdim eləmişdi. Anam bətnində eçiz uşaqların danışıqı dialogunu verir. Dir ki, biz istəsəyətə-istəməsəyətə, məsələn dokuz ay sonra başqa bir dünyaya cədəcəyir, bu dünyada ölümlüyük biz, burada məsələn, suun içində qidalandığımı salda, amma ora cəddiyəmiz amma fərqli bir hava tənəfsəliyəcəyi, sonra biz burada məsələn deyik ki, anamızdan cələn, həmin o bu dürə qidalanır, qanca ora cəddiyəmiz amma fərqli şəçildə qidalanacağıq. Bir cər, məsələn, qardaşı buna itiraz elir ki, kim ora cədib cəlib deyə. Amma nəticə itibarına, içisi də bu dünyaya cəlir. Hazırlıqlı olan daha yaxşı buna istifadə olunur, hazırlıqsız olan həyatı elə bilin ki, bir sıfır cəridən başlamış olur. Biz də bu dünyadan sonra o biri dünyaya cəddiyəmizə inanırıq, biliriz, şüphəl etmirizsə, o zaman təvək ki, bu olacaq. Və Allah da Quran-ı Kerimdə heç bir zaman inanan və yaxudun inanmayan məsələsən demədəndir, ki, fəman yəməl mithqalı, zərrətən xayran yerə kim xırda bir misqal, yaxşılıq eləyibsə onu nəvəzdən görəcək, kim də xırda bir misqal şər iş görürsə, mükləq o nəvəzdən olacaqdır. Bu, istiyyəri inanan olsun, istiyyəri inanmayan olsun. İnanmaq əsində nə deyək? İnanmaq cüvəmməkdir. Çünki biz, məsələn, birinci bu da soruşulabilər. İnanmaq mı bilmək mi? Məsələn, Quran-ı Kerimdə baxdığımız zaman Qırşəridənci Suresu olan, Muhammed Suresi 19. aəsində birinci deyir, fəaləm. Yəni, bil, lə ilə hədiyə, lə ilə hə illə huvədiyə başlayır, Allahdan başqa tanrın olmadığını. Yəni, birinci bilməlisən, bilmədən necə inanabilərsən? Mən bilən nə sonra, bütün bunları ayr deliyən nə sonra, Allah bizə deyir, əfələ təqilünün aqlımızı işlədən nə sonra, əfələ tətəfəqların düşnən nə sonra, analiz tədəbür eləyən nə sonra, bütün bunlardan sonra, bəlim, mən bunun həqiqətən, Allahdən, tanrıdan, cəldiyini bilirəm. Bilən nə sonra orada yazılanlara da qeyt şərsiz şəkildə, inanır ab. Yəni, bunlar bir-birinlən ayrı şəkildə olmalı deyir. Amma bilmədən inandıqın zaman bu təqilitiliyə olur. Bilmədən inandıqın zaman bu insanın beynini başqasından cüro verməsi olur. Bu bilmədən inandıqın zaman insan beynəvəzindən, üzül istəyirəm ifadəmə cürə təmaşaatılardan peyn cəzdirməyə olur. Onun cürədə, Allah bizdən həmişə deyir ki, Yunus Suresinin 100-cu həsində, Allah düşünməyənlə, aqlını işlətməyənlərin üzərindən pisli şəqdırır. Eşad Bey, Allahın ədaləti varsa sizi məntikləm. Amma Allahın ədaləti varsa, mən bir dəfə bundan bağlısından danışmış amm, tanımış din xadimlərinin ilahi ədalətə, əməldə fikirdə bir başqa cür, əməldə bir başqa cür rəayet etməyələr. Bak, belə bir sual çıxır. Bəs Allahın ədaləti varsa insanlar niye Allahın ədalətindən qorqmur, özelliklə hakimdər? Məsələn, 140 milyon insanın ölümünə şarətdir. İki dünya savaşında, birincikinci dünya savaşlarında. Bak, bu dünya savaşlarını riyallaşdıran şəxslər, bu dünya savaşları riyallaşdıran şəxslər, bir Hitler yaxudu bir Mussolini, bir Stalin ənibarət deyilik. Bunur riyallaşdıran nürünbər məkməkəməsində orada dayanan insanlar var idi. Və hətta Səvid tərəfində belə görün onlarla maşal var idi ki, bu prosesdə insanların qətlilə ökün veriblər. Alman tərəfində də yüzlərlə zabit var idi. Bak, niyə bu insanlar? Bak, bu günümüzdə tiranlar var, aftalitər rejimlər var, tatalitər rejimlər var. Bunlar, əgər Allahın ədaləti varsa bu zulümlər niye davam edir, bu günümüzdə də? Və niyə bu zulmədənlər Allahın ədalətindən qorqmurlar? Bakmayara ki, çərşində namazda qılanı var, kilisiya gədərin var, sinagoqa gədərin var və s. və s. Bakın, bizim təsliflər olsun ki, belə bir yanaşmamız var. Bizim kimi düşünməyən bizdən deyildə ya. Və həmin o insanları bəzən təsliflər olsun ki, düşmən kimi görəyə. Allah isə, bizdə dəyir ki, düşmən axtarırsan isə, düşmən olaraq şeytan size yətər. Yəni, o açıq açıcaq bir düşmən deyir. Şeytan dediyimizdə, bu insandan da olur. Yəni, insan da bir şeytanlıq eləyir. Bizdə yaxudda daxilimizdə isə ki, hisslərdən olur. Yəni, bu günlərəm, biz elə bilirdi ki, məsələ, bu dizmin özündə insanları çox mülayim deyiv və yaxud da, nə desən eləməyolar deyə, amma biz gördük ki, Arakan'da, Myanmar'da, orda ki, müsləlmanları necə diri diri yandırdılar? Yəni, müsləlman özüm, Bangladeşdə, Arakan müsləlmanlarının orda yetimqalanın övlaxtlarının yanında oldu. Yəni, oradan sonra mən bir mündət özməngələ bilməmişdik. Yəni, mən onu düşünürdüm. Bize təqdim edilən bu dizin, bu idərimi. Və yaxud da, bu günlərəm, Hristiyan dünyasında, bir-birinin qətlə yetirənlər, yüzilliyi müharibə törədənlər, otizilliyi müharibələri törədənlər, sağ tərəfindən vurulanda, sol tərəfində də çevir diyen dinin müməndələri budur mu? Yaxud da, məsələyə, başqa bir prizmandan yənişim. Təsəminə, bir dədən başqa bir Hristiyan özü yazır şey. Dəri, əvvəllər, Hristiyanlığı o qədər zülmə məruz qalmışdı ki, amma onlar özləri imperiya dini olanlarından sonra, yəni, 313-ci ildə milan fərmanayı inən, Konstantinin dövründə artıq dinlərinə yaymaqa başlayandan sonra, birinci, Teodius'un dövründə də artıq bir imperiyanın rəsmi dini olanlarından sonra, onlara tətbiq edilən, zülmini 2 qatına onlar kimi düşünməyənlərə qarşı dövrəttilər. Mən həmi şefçirəşirəm ki, bəsə həqqətən bu insanlar bunu niyə dövrədirlər? Bakın, heç bir zaman Allah gəlib bizim yerimize burada qərar vermir. Allah gəlib bizim yerimize hərəkət eləmir. Allah bizim içimize yerləşdirdiyi hislər duyğular var, vicdan anlayışı var, fitrət anlayışı var. Yəni, bu Allahın səsidir. Yəni, bu haqqın səsidir. Əcər, biz bu günlərin bunu deyir isə, bu sualı verir isə, o sizin içinizdə mövcud olan gördüklərinizin bir, həmin o vicdandan ortaya çıxardığı bir səsdir. Niyə bunlar başverir deyə? Yəni, bunların başverənlər kimdir? İnsan da. Bunların qarşını almalı olanlar kimdir? Yenə də insanlardır. Məsələn, bu günlərim Suriyyədə başverənlərə görə, təsəriliyin Amerika inanın, Rusiya qərar verir. Halbuki Ukrayna da başverənlərə görə, onlar cədib Avropa ölçələrinə sığnacaq aldıqları zaman, onlar haqqında Amerika'da ki, bir jurnasi rahatlıqdan bizim kimi, Gövcöz və yaxud da Avropa irgünə mənsub olan bir insan kimi təqdim eləyə bilirlər. Bun eləyən Allahdır mı? İnsandır mı? Əlbət də insandır. Və yaxud da bu günə qədər Amerika'nın özündə qara dərlərə bağlı olan rəsizm, irqçiliyi eləyən Allah mı istəmişdir bizdən? İnsanlar özdəri istəyirdilər. Yəni, bu günlərim onlar bitti mi? Xeyr, bitmədilər. Çöləliyi anlayışla ortaya çıxaran Allahdır mı? Yoxsa insanları özdəridirmi? Allah bize saycı olaraq, peygamberləri elçilər gəndərərək, həmin o yanlışlardan kurtulmaqımızı istəyir. Amma biz insanları istəmirik niyətün ki, bundan mənfəyət eləyirik. Bu günlərim, məsələn, cədib şərab nə çəkən bir insana desəniz ki, bu sən elədiyin doğru bir hərəkət deyil, insanların deyik ki, zülməm məruz qalmasından səbəb olursan, insanların həlaçına səbəb olursan, bundan vazıç et, ən yaxşalda deyəcək ki, almasınları içməsinlər, çəkməsinlər, məsələtün. Amma bu günlərim, Allahın təkən, içsin kimdir, insanlardır. Allah mı cələp bunlar eləyir? Yəni, biz özümüzü özdərimizə düşəniyə, həmişə insanlardak darıq. Məsələn, hitlərin özürünə cətirən, Həmin o insanlar deyildi mi? Həmin o rasizmi bu günlərim, bəzi Avropa ölçələrində qaldıran və həmin o partiyalların ön plana çətməsdən səbəb olan insanların özləri deyilmi? Mən de insanlar dedim, ya Allahın ədalətinin qoru. Allahın ədalətinin qoruqmamaq, yəni deyərim, bu insanların özlərinin cünahıdır. Məsələn, Quran-ı Çərmə baktığımız zaman, həmin o müsalmanları özləri hər yerdə deyiləcək, Quran-ı İlçəmriyi oku, amma bu günlərim, birleşmiş millətər təşkilatın statisikasından bakırıq ki, dünyada okumaqı və yazmaqı bacaranların azlığı müsalmanlardır. Allah bizə bunu emrilir, biz isə iləmirir. Bunu Allahın üstünə mi atıq? Yəni bu günlərim, adamlar hədcə gedir, deyə ki, orada minnərdən insan izdiham nəticəsində, qəlbəli nəticəsində ölür, adını biz qədər, taliə, alın yazısı qoyub, Allahın üstünə atıq, amma heçmə ordaçların bir məhsuliyyəsizliyi yoxdu, heçmə oların bir günahı yoxdu, o zaman biz bunu günahı, həmno ilahi ədalət anlayışlarını niyə başqalarında axtaraq? Allah bize bunu verir, dəfələrdən bildirir, prinsipleri qoyur, biz əməl eləmir isə bunun günahı başqa cirdə deyil özümüzdə axtarım alayım. Axtara özümüzdə da axtaraq. Amma qayıdaq dinlərə. İslam dinin sonuncu dindir, dəmi? İfadə neye görə deyim doğru deyil, çünki Allah bütün din anlayışını İslam deyir. İlk insanla itibarə insan deyil. Diyicər atlar, biraz əvvəl sövbətimizin əvvəldə dediyimiz atların hamsı, sonradan qoyulmuş atlardır. Məsəl, Hristiyanlıq həmno insanlara, Yahudilihtən çıxan insanlara laxıçın istifadə olunan bir termini idi. Hinduizm, hind sayətrafında yaşayanlara verilən bir adı idi. Bu hinduizmin özünün adı deyil. Bu dizim, sitarda qautamanın bodi agacın altında, məsəl, altında aydınlanmasıyla bağlı işlədilən ifadənin din halına gəlməsidir. Yahudili, etnik sitə dediyimiz, etnik bir ifadənin bir-birini tamamlaması nəticəsində ortaya çıxmış bir anlayışdır. Yəni, demək olar ki, əslində nazil olunmuş tavlar, tövrat, zəabur, incid, quran, bir-birinin davamı hesab etmək olar. Olar mı? Yəni, belə deyim. Allah quranı kəlimdə bütün peygamberləri, baxın, ənam sonrasında 69. ayasından baxsaq, orda 18-ciz peygamberin ar-qar-qəya adların atıqlandıqını gördük. Bizdə indiyə qədər ənə-nəvi bir yanaşma var, çi sayca bu 4 çıtaq cələktir. Halbuki, həmin orda 18-ciz peygamberin adların çəkildiyi, həmin o ayədə 69. ayasında hər birinə çıtaqın verildiyi bildirir. Səhvə şəkildir. İstirsiz sehvə deyin, istirsiz rulon deyin, istirsiz kağız deyin, istirsiz nə deirsiz deyin, istirsiz vəsqəni soruşursan, deyəməm məsələ, millet vəçiləyin, vəsqəsini soruşsan, peygamberin vəsqəsini göstərirsin. Yəni həmin o yazılı tanrıdan getirdiyi anlayış onun eniz zamanda bir vəsqəsi idi. Əlbə, mən demə istədiyim başqa də, əslində, mən demə istəyirəm ki, din anlayışı gəlini etrafəliyə ki, məsələ, islanda ümumətçidir ki, var, ümumət anlayışı var. Məhəmməd ümuməti, islamda belə bir anlayışı var. Amma bütün mühəmməd ümuməti, bütün islam zografiyasında olanların birliği var mı? Çünək çıxıyır. Xristiyan dünyasında da analoji vəziyyət var. Yaxdılərdə, biraz fəqdədi durur. Yaxdılərdə deyin. Onlarda da var, amma bizim qədər deyir. Xəri, bizdən daha bətərdir. Çünki, yaxudiləyi bildiğimiz zaman deyəm, harədiliyi, hasədiliyi, farisiyyəllər, saduqəllər, çox doldu adamdan. Allah tək, tək allahlı dindi, manateş dindi. Və buna bayağı da qeydətdir ki, əslində islam tək sə bizim dinayet deyil. Obrid dinlərin özləri de islamı adlıdır. Bəs bu dinin sonradan partiyalaşmağına mən biraz bunu obrazı şəkir. Onlar partiyalaşmağına, firqələşməsində səbəb nə oldu? İlə hər kəs dünya bəşəriyyət, bugün dünya evinləm, dünya kəndindən sövbət. Bəşəriyyət elə hamısı tək allaha eyni şəkildə ibadət eləyərdir. Bəkə bunda birlik hası olaydı. Çox çözə sualdı. Mən size o zaman sualınıza sualınla bağlı belə bir məsələ deyim aydınlaq çətirməkdən ötərə. Bu günlərimi Azərbaycan özləri 10 milyonluk balaca bir yerdir. Azərbaycan da siyasiya hakimiyyətə iddiyalı nə qədər partiyaya var? Siyasi partiyaya hakimiyyət. 50-dən daha çoxdur, deyək ki. Yavaş yavaş azalır, sonuncu qərarar görüldü, üzdün mü? Çətməyəcəm. Azərbaycanın siyasiya hakimiyyətə iddiyası yoxdur. Sözdə var, amma rəal yoxdur. Fərqi yoxdur, rəallıq da var, üzdün mü? Yəni, bunların məqsətləri, nizamlamalər hamısı yazıldığı zaman xalga xidimət üçün olduğu iddiyası ilə cəliyir, hakimiyyətə cəlim. Mən daha yaxşı idarətləyik, bu həcəm ortalga. Yəni, halbuki hamısı bir rəşib, çətməş əsləri dövründə olduğu kimi hamnis partiyası adı altında bir yerdə olardı, hamı da enişə çəkildə səs verərdir, məsələ də bitmiş olardı. Din anlayışı ne dədir? Din anlayışı Allah quran-ı kərəmdə alimra suresinəyin, səfləmləmsə yüzyütsüncə ayəsinədir ki, və ətəsimə bir həblillə hi cəmiyyən, hamılıqla Allahın ipindən yapışın. Ola tafarraqı deyir. Firqələrə bölünmüyün, məsəblərə bölünmüyün, sonra parçalan məyindir. Yəni, bunu deyən Allah istiyərmək ki, din parçalansın? Təbii çıxayır. Amma bu günləri, məsələ Muhammed ümməti deyir. Əslində ümmət sözü, umm sözüyü, ərəp dilində ana sözündən gəlir. Yəni, ana insanları necə bir-birinə övladığı, dalışsa da necə övlat təzdən ananın yanına aqlayaraq qaçırsa, yəni, ümmət anlayışı o da ki, yəni, biz hər bir şeyi fərqli düşüncələrə fikirləri bir çanara qoyaraq, eyni məksət uğrunda bir iləşməyə bazarak. Məsələn, Qarabağ məsələsi olan da, gördük mü bizhamımız necə, təc yumruq ətrafında necə bir iləşmək çəşdiyi? Yəni, bir iləşmək çəşdiyi. Çünki bilirsiniz necədi? Bizim təc hədəfimiz var idi. İllər deyə, həll olum yəni bir məksət var idi. Amma bu məksət olandan sonra yenə dicərləri, davam edirmi təsiflər olsun ki, eləyir. Din məsələsində Allah bir din göndərir. Çünki İslam din dediğimiz zaman İslam bu yolun adıdır. Xüsusu bir din anlayışı deyil əslində. Din bir yol deməkdir. İslam nə deməkdir? İslam sözü sülhü əminəmallıq deməkdir. Musalman nə deməkdir? Həmin o sülhü əminəmallıqı bərbələyəm, bərqərar eləyənin insan deməkdir. Bu da bir haşiyyət çıxan, üzür istirəm. Buyurun, buyurun. Eşad Bey, bakın, eyni cennet qanın sahibləri, bir haşim bilər idi, bir qurayış bilər idi. Eyni milləti təmsi bilgəndir. Ama Həzret məhəmət gələnə gələr onlar Allah inan vurdular. Bütlərə inan vurdular, elə deyilmir. Xeyr, inanırdılar Allaha. Bak, o məsəl yenici aydınlık gətirək. Deyim mənsələ. Demələ, baxın, peygamberlərinin heç biri ateistlərə gəlmiyim. Bütün hamsi cəlinlər dindarlara gələtdirlər. Çünki o insanlar, məsəl, Muhumət peygamberdən danışırız deyək, Muhumət peygamberdə gəldiyə zamana o insanlar Allahı inanırdılar. Allahı bilirdilər. Sadece Allahı özlərinən uzak təsəvr elədiyilədiklərdən görə Allah nən aralardan vasitətsilər qoşurdular. Allah deyirdilər, mənad deyirdilər, hobel deyirdilər, uza deyirdilər. Ama bu neydi? Bu, Allahı aydı olan sözlərin əslində, əziz sözlün, eyni zamanda bir müənnəsi qadın cinsini uzz elədilər. Mənadan sözlün müənnəsi qadın cinsini elədilər, müənnəsi elədilər. Və deyicər şəkirlərdə davam elədilər. Yəni, bunlar bir növ Allah nə aralardan vasitətsilər qoşdular. Çünki onlar vasitəsinə şəfayet olunacaqlar. Ona görə Allahı o dürə inanırdı. Halbuki quran-i kərəmdə ayələr var. Deyir ki, onlardan sorsan ki, sizə kim rüzverir? Deyirdilər Allah. Onlar Allah anlayışına inkar eləmirdir, bilirdilər. Sadece Muhumət peygamberdə gəldiyi zamana Allahı quran-i kərəmdə qaf surə, senələnci surədə orada bildirilir ki, Yəni, sizə şaxt damarımızdan da yaxındı. Yəni, şaxt damarından yaxın, heç bir şey olabilməyəcəyə nəcurə, Allah bizi bizdən daha yaxışı bilir. Allah uzak tanral layışı yoxdur. Göydəki tanral layışı deyil. Allah deyir ki, şaxt damarızdan da yaxındı. Ondan başqa məsələn deyir ki, Allah nə vasitətcə qoşmaq? Vasitətcəyə ne itiyyəc var? Allah bir başa bizi eşdirse, bilirse, görürsə, hər şemizə şahiddirse, bizim kiməsə itiyyəcimiz mu var? Yəni, biz bir başa Allah məsələn sadez olaraq, Muhumət bəyqəmlər cəldəyi zaman, Allahdan önə kətirlən bəzi qayda qanunları, bəzi deyik ki, mənfətləri və s. onları Allahın önə kətirilməməyi, yəni, şirç qoşmaqın üzərində çalışdı. Eşad Bey, bəs ərablər arasında bu qədər savaşların əsas səbəbin neydi? Madam ki, o həbəş kralı demüşkən, İslam və hristiyanlığı arasında deyir, bizim fərqimiz bu xətqədərdir, bu cızıqədərdir həbəş kral demüşkən. Bunlar ərablər özləri Allahı inanırmışlar, sadüz olaraq, taktik fərqlər varimuş. Həzrət Məhəmədin bunlara təqdim etdiyi Allah obrazi, gözə görünməz ilahə bir. Amma bunların təqdim etdiyi Allah obrazi isə, həmin o kbdəki müdlər formasında və yaqudaki belə deyik, indiki dilnəndəsək oyuncağlar formasındaydı, hekaciklər formasındaydı. Bəs bu savaşın mahiyyəti neydi? əbu Sufyanla əbuləhə bilə, hətta Quranda bilə əbuləhəbə, o şəkildə sure gəldə əbuləhəb. Mən o fikirdə deyiləm, çünki ondan bağlı araşdırmağım nəticəsində Quranın el olduğu zaman o zaman mən soruşa bilərəm ki, 21. əsərdə yaşayan bizi insanlara əbuləhəbdən peyqə mən arasında ki olan məsələdən mənənə. O əbuləhəbinin firon olmasıyla bağlı bir araşdırmağım var, imkan olsa ona da bağırsa zəhmət olmasa. Çünki mən Quran ayələrinən heç bir zaman 7. əsirin tarixində qaldığı şəkinlə bir inama sahib deyiləm. Çünki cünümüze də müradə etilir və cələci əsirlərə də müradə etiləyən bir formatı var. Məsələsi var, yəni ortada? Sadece olaraq müxtəlif təhriflər var ki, indiə qədər biz həmin o təfsirlərdən ənə nəvid din anlayışdan kurtulabilməmimizin nəticəsini. İndi kəlim deyicər məsələyəm. Məsələn, deyirsək ki, onların birincisi həmin dövrudə təhcə əməvilər də deyimiz və yaxud da onların haşimlər dediyimiz, anlayış, üməyə oğulları anlayışı. Bu tayfa bazlı yədi, onların bir dövlət anlayışı yoxuydu həmin dövrudədə. Yəni, bunların yətirdikləri haq məsələsi, onlar demək deyildi ki, onlar səhidcə həmin o, laat, mənət, hubel, bunlara iman cətirdə. Onlar məsələn, delilir ki, ifadə edilir ki, vaxtindən yaxşı olmuş insanların heykəlcihləri idi. Və yaxud da, deyək ki, özlərinə qadın mələk anlayışı idi, o Brazili. Bunların vasitəsi nə tanırdan istəyirdilər. Səhidcə bunlar üçün, bunun elədihlərdən görür, böyük bir biznes qurmuşdular. Həmin o, Muhammed pəygamber cəldiyə zaman, haqqı dediyə zaman, həmin o bizneslərinə çomax soxumdur. Onlar da ona təhki fəliyyirlər şey, cəlcənə sənə imkan nəliyə, ne istirsən onu verəyə, bundan bağlı problemin olmayacaq. Pəygamber de bunlardan imti nilir, çünki Allahə cüvənir, ona görə də savaş bundan başlıyor. Yoxsa, Muhammed pəygamberin heç bir mənfət məksəd olma yıpcə, var dövlət məksəd olma yıpcə, çünki olsaydı, din gələn Allah işte, xədizə inən evliydi, hər cürə də imkanı var idi. Halbuki din yolunda, Allah yolunda bütün varidatından keçdi. Buna hansı birimiz eyləyə bilirik, çox ahır bir məsələdir. Eyni zamanda təsəvlən bu cünlərin biz, övlaqlarımızın hər hansısı bir yerindən tikan baxdığı zaman, cəcəmiz cündümüz birbirinə qarşır, cəcə cündiz yatabilmirik. Halbuki Muhammed pəygamberi, pəygamberlik veriləndən sonra təsəvləliyim, verilməm şəhəm bəldə, birlikdə altı övladını dəfnəliyibdir. Yəni, ətraz edəyə bilməz demək ki, mənə verdiyim bu pəygamberliyi niynirəm. Mənim elə övlaqlarım qazı etsin ki, o ahıratə inanırdı. Həyatın bu dünyadan ibarət olmadığını yəginlə, dəqiqliyə bilirdi, güvenirdi. Və o güvenin nəticəsində bilirdi ki, bu dünya istəsək də istəməsək də müvəqqət edir, gəldiğimiz kimi mütləq cədəcəyir. Yəni, sadece olaraq necə yaşamaq anlayışıdır? Onun cərdə Muhammed pəygamber, həqiqətləri cətirdəyi zaman, o insanlar da bunun həqiqət olduğunu bilirdilər. Çünki, kafir demək, haqqı bilərə üstünü örtən deməkdir. Yoxsa bilməyən deyil, zahil insan deyil. Bilərə, elbət də çünki bu günlərəm ərap diləndən, məsələn, Misir'də, Bəzi Yerlərdə, Suambarlarından, məsələn, yazırlar Lil Kuf var. Kuf var nədir? Kafirlər üçün. Əlmə Lil Kuf var, su kafirlər üçün. Kuf var, kafir sözün cəmi de. Kafirdə bu günlərim torpaqı kəntsi mənasında işlənir, çünki torpaqın altını üstünə çevrən deməkdir. Hərfi mənada da budu. Yoxsa kafir bilməyən insan, bilməyən insan həqiqətən məsuliyyət taşımıraq haqqı. Hə, burada qəst anlayışıdır. Əlbət də qəst, mütləq bilərəkdir. Yəni, bilərəkdən ədaləssiz hökum çıxaran hakim kafirdir. Yəni, bilirsin nə tərdəyək? Haqqın üzərini örtən hər bir cəs bilərək, bu neyilir isə belə krafir? Belə biz çoxsız yormaq istəyəm ki, mənimsin çox maraqlı bir məqamlar var. Tariq boyu bəzi istisnalar olmaqla din xadimdəri, bax dediniz kimi, bax o kafir ismətin ismində çox şey deyilirdir. Hamsına et deyil. Amma madam ki, islamın fəsəfəsini, dinin fəsəfəsini, elə digər dinlərdə doğur. Sen Allahın ədalətini bilmirsən, nə gədi biz ağlamı yanda dayanmalısan? Bak, o təndensiyyə günümüzdə də davam edir. Niyə? Yəni, bu əhməşə var, tariq boyu var. Bakın, bilirsiniz necəli, mən sə bir şey deyim. Əslində, bu diziyim, çox gözəl məqsətlərlə nə ortaya çıxmışdır. Əslində, hinduizmin içində bir məhsəp kimi qəbul edirlirdi. Hindistan da ortaya çıxmışdır. Amma bu günlərin, Hindistanında yox bilirsiniz ki, Hindistandan, kənarda məsələn, və s.də daha çox çenişi aylıb. Onların çıxış məqsədə nə idi? Məsələn, deyək ki, bir misal verəcəm sadəcə, hinduizmdə qadının heç bir zaman qurtuluşa çatmaqı mümkün deyildi. Çünki qadın, təkçəl dünyaya reinkarnasiyaya görə gəlməli idi. Ondan sonra, həmin qadın, kişi yaxşı əcər həyatının yaşasaydı, ərinə yaxşı qulluq eləmiş olsaydı, kişi kimi dünyaya gələsiydi, kişi kimi gələndən sonra da, yaxşı özlə aparardısa, yenidən başqa dünyaya, deyək ki, brahma kimi, deyək qadimin kimi gəlməm, ondan sonra nirvanaya qurtuluşa çat satabilərdir. Amma buddizm, bunun açısını deyək ki, qadınlar da qurtulabilər, nirvanaya çatabilərdir deyək, etrasları olurdu. Amma buddizmi, buddizmi ilə nə oldu? Buddizmi həmin dövürdə, bir imperatorluq, hakimiyyəti laxlayan bir dövürdə, onu özünü mənimsiyərək, imperiya dini halına cətirərək, yəni öz bən fətiq üçün bunu elədi, məsəl, onlar isə, deyək qadimlərə başqa dür, bunu istifad eləməyət çalışdıqlar, bu çəkildə cəniş yayıldı. Yəni, eniz amanda xristiyanlıq, imperiya dini halına cələndən sonra cəniş çəkildə yayıldı. Ondan sonra deyək ki, deyək ki, dinlərdə də, məsələn, bu günlərim, İslamdan bağlı da konkret olaraq götürək, əməvlər olsun, əbbaslər olsun, din anlayışından istifadə eləyəri, öz hakimiyyətlərinə güzləndirib və yaxud da əsirlərdən davam elətdirdilər. Yaxud da, Türkiyədə ki, bildiğimiz, Osmanlığın öz olsun, din anlayışından məharətlə istifadə eləyəri, əsirlərdən öz hakimiyyətin davam elətdirdi. Əndəlüs əməvi dövlətə, bu gün İspanyanın cərin bunda ki, və də əsir öz hakimiyyətlərinə yenə dün anlayışından davam elətdirdilər, həmçinin, digərlərin də bunu deyə biləri. Bakın, ən bən cələh məsələn, digər tərəfində, həqi qətan məsələn Osmanlıda, adam özü bu günlərə Fatih Sultan Mehmet olaraq, bildiğimiz, İçinci Fatih, hakimiyyətə cələn kimi öz qardaşlarını ölümünə fətva verdirtirir. Çin verir, bunu Şeyhul İslamdik hadimi verir. Əçsini verə bilərdim e, əçsini verisəydir öz başı cədəsi idi. Verdiyi dina uyğundur mu, heç bir zaman uyğun deyilir. Səbəbi nə olur olsun? Ay, dövlətə qormaq üçün olsun, ay, açım, yəni, bilirsiniz həcədi. Din dövlət anlayışında, əcər haqqın qarşısında deyəni, haqqı deyə bilmirsənsə, o zaman, sen Allahın yox, Allahın yarattığı qula qulluq eləmiş olursan, tanrının din göndərilməsində ki, əsas məqsədi isə qula qulluq deyil, tanrıya qulluq etməyə anlayış edir. Yəni, şəxsiyyət kimi formalaşmaqında. Amma bu günlərim təsiflər olsun ki, bir dini yeri arxaya qurluq. Yəni, bu günlərim, hristiyanıqda, papa olsun və yaxudda, digərlərində patrik olsun, ondan sonra psikoplar olsun, nə bilm, çeşitlər olsun, dina adamlar olsun, bizdə, Şəhul İslam olsun, müftə olsun, haqın da olsun, imam olsun. Bu, müxtəlif yerlərdə qurluq. Yəni, İslaman belə bir anlayışı olmayıb. Peygambərin belə bir arzusu olmayıb. Peygambər bunu istəmiyib. Əsas dinin məqsədi odur ki, biz elimizdən və dilimizdən başqaları zərər görməyən insanlarıq. Biz həqi qətən insanlara cübən verməliyi ki, bəlim, müsəlman deyildəyi zaman, mömin deyildəyi zaman, sən mənlən rahat olcuna, mənlən sənə heç bir zərər cələ bilməz. Halbuki bu günlərim, edilənlərə baxıraq ki, Allah quran-i çərmdə deyir, Allahla aldadanlar, Allah nən aldadılar. Və yaxud da Allahın yarattığı cəndədiyi dinə paralel din çıxardaraq, Allaha din öyrədirlər. Yəni, quran-i fadəsindən. Yəni, o zaman görür ki, belə bu günlərim həqi qətən bir Allahın indirdiyi din anlayışı var İslam, bir də insanların uydurduqları din anlayışı var ki, adını İslam qoyaraq insanlara sırıyıbdırıq. Nen illər dinindən dönən öldürməlsən, namaz qılmayanı öldürməlsən, oruç tutmayanı öldürməlsən, nə bilim, İsciyi təni çəzalandırıq, sonra öldürməlsən, vudur ifadələrin, mənim kimi düşünmürsən sə öldürməlsən, niyə? Sə niyə Allahlı qiddiyası inən ortaya çıxırsən? Sə niyə kim isə yerinə Allah haqqında qərar verirsən? Allah sənə belə bir təmsilçiliyimi verib? Allah sənə belə bir nüməndəliyimi verib? Allah sənə belə bir haqqma verib? Sən aradan çıxardırsanlara? Bunlar Allahı bizdən daha yaxşı öyrənirlər haqq. Şəxsən özümü deyir, amma sizi demirəm, siz deyin şunası. Öyrənə, öyrənə, niyə dini partiyalaşdırıblar? Niyə dini frigadəşdırıblar? Hələ dini frigadəşdırıblar ki, heç dinin içerisində do partiyalarının saylarını artırıblar. Baxın, bugün hristiyanlığı digərdinlər qoyar kənara, İslam dininin özündə, təki şiə sünnü problemi yox deyir. Mən buna problem deyir, həm nəyə görə, şövbət birlikdən gedir. Birli yolsaydı bugün İslam bünyasının bəkədə mövqeyi qeri fərdi olabilərdir. Bilmirəm, bunun səbəblərinin başqa dinin prinsiplərində daxdarmak olar mı, olmaz mı, bu da başqa mövzudur. Amma bir dinlər özləri bölünb, bizdə dinlərin içində bölünmə olub. Amma bunu bölənlər özləri də, elə bu prinsipləri təbliq eləndə möbəlliklərin özləri olub. Dünki burada belə bir məsələ var ki, yenə dirim, din anlayışının mənfəyət, anlayışının cətribı çıxarətdir. Məsələn, peygamberin adından uydurulan hədislər. Bakdığınız zaman adam dir ki, çim peygamberimiz deyip ki, qara toygun cumhuratası nə alsa yeri dənlət deyikdir. Tipik bir misal və yaxud da özlərinin hakimətoğrunda çıxarlan hədislər olub. Çünə məsələ, Abdullah bin Zübəir, Əməvlərə qarşı çıxır, öz xəlifəliyini ilan eləyir. İliyəndən sonra insanlar cədib onun tərəfində çətməsinlər deyə, bir anlayış, bir hədis ortaya çıxarlar ki, ziyarat edilməli üç şiir var, onlardan biri də üçüncüsü olaraq məsələdür əksə deyilən bu günlərim güc stəki həmin məsələdir cətirlər, həmin məsələt etçilir əməvi hücumdarı Abdul Malish bin Mərvanın dövründə. Yəni, ondan sonra bunu bu dürə təvdim edirlər. Yəni, bilirsiniz həcədi, mənfətin formasıdır. Məsələ, mən deyərim ki, bu günlərim əslində dinlən danışan insanlar özləri xamadan əvvəl şəffaf olmalıdırlar. Amma bu günlərim baksız ki, dinlən danışan insanlar xamadan daha çox qapalı, xamadan daha çox başqalarına aqladaraq özləri kefiliyən insanlara alınə gəlir. Nəci olur bu? Bu, Allahın dinidir mi? Yoxsa bunların insanların uydurub özlərini, başlarından əvvəl quranı qoymaqdan insanların qarşına çıxdıqları bir dindirmi? Yəni, təbii ki, bunlar hansı, yenə deyərəm, Allahın dininlə su istifadə iliyərək, uydurulmuş bir din anlaşının ortaya çıxmasına rəvat verən şəxslilərdir. Yəni, bilirsinizin son sualına. Bələdir ifadə var ki, Hristiyan dünyası Avropadan söhbət gedir, elbətdə. Sünki söhbət qocaq etədən gedə bilər ki, Hristiyanlığı yaranması, yayılması belə bir fikir var ki, deyir bizim İslam peyqəmbər həm də bir dövlətçili nəsansın qoydu, ərab dövlətçili nəsansın qoydu belə bir fikir. Amma həmin dönəmdə Hristiyanlığı da İshanın peyqəmbər olmasıq, Hristiyan peyqəmbəri kim ortaya çıxması, onu dövlət hadimlə çevirmədi. Nəyə görürsük həmin dönəmdə Roma İmperiyası vardı, ona görədir. Yəni, Roma İmperiyasının əhatilə deyi coğrafiya var, sonra skandana bölkələr var, ta İngiltəriye gələr. Bak, bu coğrafiyada iddiyalar bundan ibarətdir ki, 19. əsrin sonlarından etibaren, artıq insanlar öz haqlarını gedib çilsədə ibadət etməklə istəmədilər. Kəmkələr taşlatlar yarandı, sindi qatlar yarandı, sonra siyasi partiyalar yarandı, və bugün də o proses gedir. O cəmiyyət artıq öz problemləri olan da, gedib çilsədə doy etməyəm məsəlində bitmiş hesab edəmlər, biraz katoliklərdə siz daha yaxşı bilirsiniz. Məsələ, fəqridə katoliklərdə daha məsəliyə mavzəkər yanaşma var. Amma bizim toplumda 21. əsirdə öz haqlarını tələb etməyədən ötürü, aktivlikdən daha çox yenə də bu və yədiyər şəkildə. Bizim cəmiyyətdə nazır ortaya çıxır ki, nazır muavinə tapılır ki, dövlət numayəndəsi tapılır ki, yenə də bu şəkildə nəyə ki, dinə dəxil olmayan mifik məsələrlərləm məşhul olur. Bunun səbəbinədir və bu belədiyək durumundan biz necə klas olabilərik bir toplum olaraq? Futfət, dediniz məsələlərə gəlin solun əvvəlinən aydınlıq çətirəm. Çünki, bəzən solun əxrına zafirməli olurqa əvvəli unutulur. Yaxut da yönləndirici bir sual olur bəzən. Bakın, siz dediniz məsələdə bilinçsi Muhəmət Pəyqəmbər ərep dövlətiliyinin banisi olmadı. İddiyalardan biri oldu. İddiyanın özü niye yanlışlı? Ona görə çünki bir dövlət qurmadı Pəyqəmbər. Çünki onun qurduqu məsələyə və yaxud da mövcud olan rejim anlayışına sitə dövlətini sonradan biz adlandırdıq. Yoxsa quran-i kərimdə dövlət anlayışı var dövlət mənisəsində istifadə olan bir termindir. Amma prinsibləri cətirir quran. Məsələn, bu günlərim adını demokratiyaya qoyun, teokratiyaya qoyun, nə bilim, başqa manarkaya qoyun və əs. nə istirsiz qoyun. İslamın əsas odudur ki, prinsiblərinə də bir məşvərət anlayışı, yəni şura anlayışı, istişari anlayışı, içindisi həqiqətən ləyagət əhlini haqqını vermək, üç dövlətin dini ədalət anlayışıdır deyə, ədalət prinsiblərdən uzaklaşma mavaq çimi belə qaydaları qoydu. İsa Pəyqəmbərə cəldiyemizdə İsa Pəyqəmbərün dövlətcili qurmaması və s. İsa Pəyqəmbərdə sahiz olaraq onu İsa Pəyqəmbər çimi qəbul eləmədirə. İsa Pəyqəmbər insanlıqdan çıxararaq tanrılaşdırdı Hristiyan dünyası. Məsələn, bu günlərəm o Qutu Qitə dediniz, məsələn Avrupa'ya baxdığınız zaman, bəzən bir də görsəz ki, İsa Pəyqəmbər yaxın şərqdə, fələsten bölcəsində çıxmazdan baxmayaraq gölcöz bir obrazda da təqdim olunur. Yəni, onu da mənin siyədə təqdim edirlər. Yəni, indi cətədən bakaraq. Amma dövlət qurma sözü də müsbət aldı. Yəni, amma təsəvr eləyən ki, həmin o dövlət qurmuş olsaydı, ondan sonraki cələm məsələn deyək ki, ilk dört xəlifə dedirlər, əsəndə isə həmin dövlət əmrəl müəmini işlədirdirlər, onların üçsükətlə yetirildi. Və yaxud ondan sonraki prosesləri insan deməz mi o zaman, onun qurduqu dövlət bu muydə? Bu muydi mi? Və s. İndi cələm digər verdiyəni suallaq ki, bu günlərin bəzə insanları mühvəq obrazlardan istifadə eləm. Məsəl, yenə deyərim. Yəni, baxın insan həqiqətən zəhçə olabilər. İnsan oxuyabilər. İnsan Amerikanın ən inkişaf eləmiş ölçələrində təslə alınmış olabilər. Amma bu insan əcə din məsələsində özünü belə istədiyi şəçildə tap bursa, cədib, sünçə, hər belə insanın inanmaq istəyi var. İnanmaq bir xüsusiyyəti var, karakteri var. Yalışlardan yapışırsa və düğməni də səf baxlıyırsa, dicərərdə səf olaraq davam eləyəcək. Bu istirsiz nazir olunur kim olur olsun? Yəni, bu insanın səhvəsi həni dəyişmir. Amma mənim tanıdığım bir azərbaycanla var. Təsəbirləyin harvardı bitrən bir azərbaycan cəndi. Amma deyər ki, mən Quranı, İslamı Quran'da haqdardım, tapdım. Yəni, dedim, mən fıçıraşırdım ki, həyatda heç-çim, heç-faktı heç-çinə məni təsirləndirə bilməz. Və yaxud da məni hərətləndirə bilməz. Amma sözün əsirin mənisədən, mən deyər, ahırda uzun bir proseslərdən sonra Amerikada yaşayandan sonra, sonra Karaya, Başqa ölçələr, sonra Cəlib, Ərabistan'da, yaşayanda orada bir müddət qalamdan sonra mənim umrəyəc etməyim, umrədək ki, mən dedim, istədiyim İslam anlayışı bu deyil deməyim. Ondan sonra araşdırmağa sövq eləyəndən sonra, mən İslamın həqiqətən bucum müsləlmanların həyatında deyil, tam əksinə Quran'da tapdım. Çünki müsləlmanlar Quranın özünü belə fərqli şəçlərdə təqdim eliyərə rituallaşdırıbdırlar. Məsələn, bucun insanlar həcə cədir. Niyə cədirlər? Beş min dollardan çox, yəni on min manata yaxın. Pulu burada qafqaz müsləlmanlara idarəsinə ödənilir. Alp başa düşürən bəzlərə otələ veriləcək, bəzlərə və s. Qalanları da cədib orada, dicər gün orta yuməyi də akşam yuməyi də öz zübinizdən ödəyəcəyisiniz. Dicər məsələlər öz zübinizdən olacaq. Yəni, böyük məbləqlara cəlir, siz neyin yersiniz orda? Cünnə bir dəfə çəbədə cədib. Namaz qılmaxtır mı sizin çəbə anlayışınız, həc anlayışınız, umr anlayışınız? Qeyir. O zaman nədir? Mən dirəm ki, çəbə anlayışı bu günlərim 1945-ci ildən sonra orta əsqan birləşmiş millətlər təşkilatının funksiyasıdır. İnsanlara İbrahim Pəyqəm bəl insanlara ora dəvətilir, amma bu günlərim Səvdiyər Həbsanı və yaxud da onun tabeliğində olan o lejdədə ki, dirx hadimləri, din alimləri, höçün veriləcə müsləlman olmayanlar burada cirə bilməzdir. Amma həc qangresi deyilən bir qorun da var. Yəni, özlərinin həc nazirliyi var əsləndə. Yəni, amma bu günləm Quran'a baxdığımız zaman Bəqərə suresində həc aylarından ayılar deyə bəs ondur. Amma bu günlərim Zilhici ayında müəyyən bir günlə aparırlar, insanlara ora hamsıncaqlılar məsələlən bitmiş onlar. Halbuki onların bütcələri, həc və umrəb bütcələrə, azərbaycanın bütcəsindən qat-baqat çox təsərlələri. Onların tələf olmur. Artıq onu Türkiyə bəzi müsləlman ölçələr şoklama xidmətini həyata çetirirlər. Bəla ondan sonra azərbaycanın və yaxud da bəzi gəlmiştə bu vaxtı qaçqınlarımıza başqa ölçələrə də göndərilir. Sövpət bu orda deyil. Məsələ oda ki, bu günlərim həc anlayışı əslində bu günlərim Suriyada, Yemendə, Başqa məsələn deyik ki, arakan müsləlmanlarında, hətta bu günlərim Ukrayna nə özündə baş verən insanlıq aləmində baş verən hadisələrin orda müzakirəsi, o məsələn aradan qaldırılması üçün vasitəsilik rolu, və yaxud da bu günlərim BMT-dəki təhlükəsli şurasının həyata çetirməli oldaq misya olduqa haldı, bu günlərim təsiflər olsun ki, amcaq çədi bu orda rituallaşdırıb, şeytanı daşa atmaq, nəbəlum hardası sadece müəyyən qədər ibadəti eləmək çimi ritualxanlına getirilir. Bu, allahın istədiyi həc deyil, bu, allahın istədiyi umra anlayışı deyil, bu, peygamberin ələdiyi bir yanaşma deyilir. Allahın istədiyi ibadət, nədir? İbadət ümumiyyətlə qulluq deməkdir. İnsanın bu günlərim elədiyi allahın ifadələrini, sözlərini insanlara çatdırmaqı. İnsanların həqi qətən sadece aqızdan danışıb, qulaktan dolubu o birisindən çətmək deyil, həqi qətən ürəkdən danışıb, ürəklərdən müraca et eləməyi də allahın istədiyi bir ibadətdir. Allah yolunda dürüst şəkildə çalışmaq da bir ibadətdir. Allahın əmrələdiyi buyruxlarına yerinə yetirmək deyib ibadətdir. Sadece bizi ibadətləri təsiflər olsun ki, namazı oruçdan məhdutlaşdırıb dar bir çərçivəyə salmışıq və nəticədə də dini darlıq deyilən bir anlayışı ortaya çıxırdı. Bütün qulları reallaşdırmağa döndürür, hər hansı bir dindar olmağa gələk var mı? Allah bizdən dindar olmağımızı deyil. Allahan buyruxu şəkildə adam olmağımızı istəyir. Ona görə də deyirlər ki, adəmi adam iliyəni elədiyi səfinlən sonra cerit dönüşü, yəni tövbəsi oldu. İblisi şeytan iliyən isə elədiyi səfinlən sonra tövbəsi deyil, təçəbürrüyü oldu. Çox təşəkür edirəm. Məhdətlə təçəbürrəm ki, elə əsas bu məsacı cəmiyyəti vermək. Mən özüm üçün bir mənəv borç yəsə bilir ki, hər hansı bir dinin daş ölçisi olmadan daha çox önce insan olmalısın. Mən də insanlara deyirəm, deyirəm ki, sən millətə xidmətdən ötürü demokrat, millətçi, liberal olmadan daha çox birinci əxlaqlı tərbəyəli olmalısın. En zamanda da, hər şeyin fövqün də duran bir insanlı, bir adam olmaq sizin ifadenizdə deyirək. Təşəkür edirəm, Eşad. Çox sonun, təşəkələ mən dəsi. Təşəkür edirəm. Dəyəri ziləcilər proqramımızın qonağı, yəni bu gün köyük görüşümüzdə, dəyirli Dinşunas Aləmimiz, Eşad Miri ilə, təxminən bir sağda yaxın, bizim üçün maraqlı olan suallara cevab tapmağa çalışdıq. Buna nə də rəcidən hali olduq? Müsifliyik sizin olsun. Sa olun, sağol və qalın.