 Çönünlü çöyləliyin başınıza səbəbi, yəni insanların bu vəziyyətdə doğulup tərbi olunması, ikinci bir səbəbin qaynağına çevirilir. Vələ ki, tiranların hakiməti altında insanlar qorxal, məzlum və rəzil kütləyə çevirilirlər. Əksər tiranlar öz hakimiyyətini bərk etmək üçün baş işlətmək əvəzində çox mürtəzə bir üsulə alatır. Ölkədə bir nəfərdə olsa, layəqətli insanın qanmamasına çalışırlar. Çoxları bunu ənbəsit yollarla, yəni mərd insanları fiziki məhv, həbz və ya sürgün etməklə həyəti keçirdiyi halda, tariqdə elət hiranlar da olmuş ki, təbəələr üçün anlaşılmaz olan hilelərdən istifadə etmişlər. Məsələn, Lidya un tutduqdan sonra çir, Lidyalıların sarı krizi əsir götürük özülə parır. Bir müdət sonra ona xəbərt çatdırılır ki, Lidyalılar yenidən başqaldırmışdır. Çir üsyanı yatırır, amma bu gözəl şəhəri viran qoymaq və ya şəhəri əldə sağlamak üçün böyük ordu yerləşdirmək əvəzində başqın sol fikirləşir. Şəhərdə çoxlu eyləncə yerləri, meyxanlılar, faşıxanlılar, tamoşa səhnəri qurdurup bütün bunları səmi saçinləri üçün açıq eylan edir. Bu usul o qədər səmələli oldu ki, ondan sonra çir bir daha Lidyalılarla vuruşmalı olmadı. Nadan şəhər saçinlər fərqnə çoxda varmadan eyləncə nəsir nə sevirlik günlərini yeni yeni oyunlar yaratmalı kesirildir. Vaxt da eyləncə ilə kesirmək anlamında olan Nudi sözü, romanların dilinəməs, Lidyaların aqibət nəzərən kesmişdir. Türk sultanı da bu məsələyə ciddi diqqət edir. Bu anlamışdırıcı kitablar və alimlər insanları özündərkə və müstəbildiyə nifrətə sövq edir. Deyilini görə onun məməkətində yalnız ona lazım olan alimlərə yer vardır. Buna görə, azallıqı hər şəyhə rəhmən sadıq insanların sayına naslı olmayıraq onların şöv və qeyrəti həyata yol tapmır. Tanışmaq və hətta fikirləşmək azallıqının qadağın olunduğu bir şəraiddə onlar bir-biri tanımak, ünsiyyət qurmaq və birləşmək imkanından məhrumdurlar. Əlbəttə, hisf bir tiran açıbə etraf etməz ki, onun niyəti təbələrin ləyöqətini əllərindən almalıdır. Fəqət, Kirin lidiyallara qarşı nisbətən aşçar tərzə eddiklərini bütün tiranlar öz təbələrinə qarşı müxtəli pərdəli üsullarla töyrədirlər. Sadəxalqın fisləti elədir ki, onu gəlsəkdən səvənlərə şübələyən aşır, onu aldıdanların təhsilində isə asallıqla düşür. Avanxalqı aldıdıq əsarətə almaq, bir quşu tələyə salmaktan yaxud bir balğı qarmaq əcəlb etməkdən daha asandır. Oyunlar, göstərlər, tərxəklər, gladiatorlar, qəribə hayvanlar, şəkillər və digər ələnzələr, köylələr üçün tələyemi. Onların azadlığının bədəlik, tiranlar üçün əngüzün silaqdır. Tiranlar bu vasitələrin köməyilə təbələri boyunduruq altında yoxya verirlər. Asurya və daha sonra midya çarları, xalqın arasında nadir hallarda çıxırdılar. Bununla onların varlığı xalqa nəsə qeyri adi, mistik əzəmət təlqin edirdi, çünki insanlar görmək imkanında olmadığıqları şeyi öz təxəyürlərində çıxırtməyə meyildir. Sarlı bağlı xalqarasında rəvayətlər dulaşır, sarın sirlərlə dolu varlığı özlüğündə köyləlik üçün güzün zəmin yaradırdı. Qalb illərlə üzünü görmədiyi yaxud görünüşünü xatırlamadığı aqaya şövqlə itahiyyət edir və bu itahiyyət eğdiga seviyyəsə satırdı. Misirin ilk sarları xalqarasına çıxarçan başlarına sələn gördürür, bənzən sən məşəl quraşdırır, üzlərlə maska tuturdular. Bu görünüş təbələrə rikqətə gətirir, sarı ilahi ehtiram doğururdu. Yəgin ki, həmin insanlar arasında düşüncələr də varıdı bu onlar sarın oyunbazlığını xalqın rəzolətini kinayə ilə seyrədirdirlər. Çox cuman xalqın özünü buncə rəzil durmasalmasını sar özü də kinayali təbəssümdə qarşılayırdı, amma onun özü masqəli örtüldüğündən kimsə bunu görə bilməzdir. Buracın bəs etdiklərim, sade və qaba çütləni irisi mental əsarətdə saxlamağın əsas üsullarıdır. İndi isə tiranlar və tirani var idi. Tiranların mənqəttar hökümdarlardan danışıram üç növü var. Hâkiməti zorla ələk etirlənlər, varislik üzrə qazananlar, xalqın səcimi ilə hökümdər olanlar. Zor gücünü hâkimətə gələnlər, hökümdanlığı qalibin haqqı çimi başa düşürlər. Hökümdər kimdə olanlar birincilərdən heç də yaxşı deyil. Tiranlıq hisləti sanki anasüdünə qarışdırılarak onların canı yer edilir. İtahtdə olan xalqları həli uşaqlıqından o nəzərini atadan miras qalmış, çörelər kim anladırlar. Adətən, tamahcər və israhcə olan birə tiranlar dövləti miras əmlaç kim idar edirlər. Üçüncülər, yəni hâkiməti xaldın alanlar görünür daha adil olabilərlər və mən həssab edirəm həyi qətan olabilərlər. Əcə rözlərinə başqalarından çox uca da hissətməsələr, yaltakların əhatəsində əla-həzrətlik mələznə yoluqmasalar, hâkimiyyəti öz övladlarını ödürmək sevdasına düşməsələr. Qərivəsi odur ki, məhz xalqın iradəsi ilə hâkiməti gəlmiş hökümdərlər və yiqər iki növdən olan tiranları hərcür pisliq və qəttarlıq baxmınla üstələyirlər. Qalqın ixtiyarında olub qalan düzü azadlıqları da onun əlinin ağarak çöləliyi güzləndirir, san ki, hâkimiyyət sürməyin başqa yolunu görmürlər. Asını dəsəm, həmin üst növ tiranlar arasında bəzi fəqlər görürəm, amma mahiyyət e itibari ilə onların hamıs eynidir. Hâkimiyyətə fəqli usullarla yiyələnsələr də, hökümranlıq usuluna görə bir-birindən hətsinə elə fəqlənmirlər. İş halsılara gəlincə onlar həsab edirlər ki, istilə etdiyi ölkə və haqlar üzərində onların qənimət haqqı var, onların ardıncı varislərə təbəələrə qarşı miras kölək miraftar edirlər. Maraqlıdır, əcər dövrümüzdə tamamilə yeni nə azadlıq nə itəqət alışqanlığı olmayan onların hər ikisindən xəbərsiz insanlar peydə olsaydı və onlara ikisindən biri azad yaşamak yaxud əsaretdə olmaq təklifi edirləsəkdir görəsən hansı birini səsərdirlər. Mənzə onlar heç tərədlüt etmədən öz əxtiyar sahibi olmaqı səcərdirlər. Nəyin ki, kimin sayıdaətində olmaqı? Özünü qoruyub saxlamalq üçün tirani qorxunuz və qəttar təşkilat sistemində maliç olur. Kim həsab edirsə ki, tiranların əsas mühavzun sulu, əli silahlı keşikçilər və qala divarlardır, dərinlə yanılır. Əlbət də silahlı keşikçilərində qala divarlarında rolu var. Amma bunlar əsas ətibari ilə xov yaratmaq üçündür. Böyük qala divarları, keşikçilərin çoxluğu və s-hayıqlıqı bir fakt olaraq özdüğündə çifayətdir ki, hansısa çənar şəxslər tiranın həyatını qəst etməyi aqıllarına belə qətirməsinlər. Əgər Roma tarixində imperatorların qətlinini araşdırsaq, məlum olacaq ki, onların əksər gismi ələ öz keşikçilərin əli və ya vasitəsil öldürülmüşdür. Tiranları taxta saxlayan silahlı keşikçilər yox, onun ən yaxın ətrafındakı 5-6 adamdan başlayan böyük şəbəki olur. Bunlar tiranın möhkəmə itibarını qazanır, bütün ölkənin 10 əsirini çevrilməsində başrolar bölüşürlər. Onlar, tiranın bütün qətdar əmələrinin bilə vasitə məsləhətçiləri təşkilatçıları rəhbəri olur, bütün saray tədvirlərində tiranın yanında olurlar. Təbəvərə qarşı törədilən qətdarlıqlar, təkcə tiranın iradə və qənaətlərin deyil, hə bilə bu adamların iradəsini aqılına ihtibaydır. Tranın qətdar xisləti, bu adamların hər birinin qətdarlıqı məkri hilecəlli ilə tamamlanır. Bu 6 adamın hər biri öz növbəsində azı 100 adamı hakimiyyət altına alır. Bunlar qohumlar, dostlar, dostların dostları və başqa adamlardır ki, həmin adamlardan müxtəlif yollarla faydır anır, ona xidmət edirlər. Hâkimiyyətin pilləvari yerarhiyasını göz önlə gətirisək yuxardan aşağıya doğrur. Birinci pillədə tiran, ikinci də 6 adam, üçüncü də bu 6 adamın əlaltıları olan 600 adam, bunların da hər birinin öz əlaltında daha 10 adam sağladığı hər zədlərsə, növbəti dövrünüzü pillədə 6.000 adam dayanmış odur. Və beləcə, aşağıya doğrur yerarhiyə dərinəşdikcə, 10.000-ləl adamın tiraniyaya xidmət etdiyi şəbəkəni təsəvvür etmək cətin deyil. Bunların əksəriyyəti müuafik mənfi çeyfiyyətlərinə görü səsilmişlərdir. Bunlara mühtəlif gəlili vəzifələr imtiyazlar verilir, gücəşləri olunur. Bunların müqabilində şəbək özürləri qəttarlıqa, talansılıqa, yaltaklıqa, çıxulduqa, üzədurmaqa bir sözdə, hər üzür yamanlığı həvəslə qatılır, gözə girmək, vəzifədə yüksəlmək üçün əllerindən gələni edir. Bu yolda digər şəbək özürləni şərləyi bada verməkdən əsəkinmirlər. Şəbəkəni daha da genişləndirmək üçün, tiranlar inzibati vəzifələrin sayını mümkün qədər artırırlar. Bəz naşı ara həkimləri, bədən də yaranın üzərində hər üzüd dəxlisiz məhvulları döxti içimi, tiranlaşan həcumdarlardı öz şəbəkəsində hər üzür şərəfsizləri, oğruları, yaramazları zəlbədirlər. Əllerindən düzəməllə bir işəlməyən bu yaramaz sürüsü öz tamahçar və qəddar xüsuslətləri ilə böyük tiranın balaza tiranzıqlarına səvirlib xalga zulmədirlər. Yerlərdə çəşfiqiyyə taparır, xəbərisilik edir, verici adı altında əhalini talayır, qətirlər törədirlər. Şəbəkə daxilində geniş rol bölgüsünə rəğmən, onlar hamsı bu işlərdən az və ya çox faydalanmaqla son nətədə tiranaq ilmət edir. Balaza tiranzıqlara səvirlir, öz mövqələri səxlamaq üçün böyük tiranın hakimətini qorub səxlamaqın vaziblini dərk edir, bunun üçün hər üzül şərəfsizlik edirlər. Bələcə tiranlar təbələrin bir qismini, qalan qismini qarşı istifadə etməklə cəmi xalqları əsarətdə səxlayırlar. Qədim məsələdə deyildiyi kimi, odunu yarmamaq üçün istifadə ondan paz elə həmin ağızdan düzəldilir. Tiranya şəbəkəsində əsas rovların son dərəzə yaramaz adamlara məxsusluqu, bu tövlükdə sistem üçün ən böyük təminata səvirlir. Əlbət də tiranya rejimdə çalışanlar arasında yaxşı adamlarda var. Onlar yamanlıqlardan mümkün qədər uzaq olmaqa çalışır, kanun daxilində bəzifələrinin yerini yətirməyin üstündüdür. Elə buna görə çox vaxt özləri də sistem yamanlıqının qurbanını səvirlirlər.