 Ginawa ko ang sari kaw, iso siyang documentary tungkol sa isang kanta ng irayamang yan sa magnot, Abra de Ilog sa Occidental Mindoro. Yung documentary, pinili ko yung documentary nung nakilala ko yung mga irayamang yan kasi nakikita ko na documentary yun yung tamang genre ng film para maipahayag yung kanta para makantano mga taong tagad dun talaga na irayamang yan yung ismong buong kanta. Naisip ko na din na pwede siyang maging feature film, pero mas gusto ko na yung mismo mga tao, mga bata, mga bata na irayamang yan magnot yung kakanta nung kanta nila sa kanilang lengwahe. Kaya ko pinili ang documentary dahil gusto ko to maging realistic na yung mga totooong tao na parte ng buhay nila, sila talaga yung magkukwento, sila talaga yung magsasabi kung anong kahalagahan ng kultura nila, ng lengwahe nila para sa kanila. Ang sari kaw, ang sari kaw ay isang documentary tungkol sa isang kanta ng irayamang yan magnot. Ang pangalan nyan ng kanta ay sari kaw o kung sa tagalog ang translation ay corona or crown. Ito ay nagiiisa nalang kanta na alam ng irayamang yan ng magnot sa Occidental Mindoro dahil yung kanilang community na sa lowland na sila. Yung irayamang yan sa magnot, hindi na sila gumagamit ng irayamang yan kaya parang napakimportantin itong kanta nito dahil ito nalang yung alam nila sa kultura nila, ito nalang yung alam nila na kanta sa lengwahe nila, ito nalang yung parabang pinangahawa ka nila sa kanilang kultura. Gusto ko ipahaya dito sa documentary na ito na ang bawat kanta sa lengwahe ng Indigenous People Groups sa Pilipinas ay napakimportante at dito nga sa documentary na ito ay sinubaybayin ko yung buhay ng Gloria na isang batang irayamang magnot na nakakantapan yan tungkanta na ito dahil siya nalang yung isang native speaker ng irayamang yan magnot sa kanilang community kasi galing siya sa isang community sa maybundok at nasubaybayin ko din akong paano niya pading maypas sa itong kanta na ito dahil siya yung nakakalam ng kanta na ito sa kanyang kapua kabataan dahil maykita din natin sa documentary na ito na yung mga matatanda, mga nana, mga tatay kahit na yung amayan o yung tribal leader nila ay hindi na rin maru nung mag-irayamang yan dahil nga kinalakha na nila yung tagalog dahil matagal na sila na buhay kasama na mga tagalog dun sa lowland, isang aspeto din ng documentary na ito ay yung tension sa lupa dahil ang documentary na ito ay nagpapakitan ng kahalagahan din ng lupa na mga Indigenous People Groups ang irayamang yan magnot mayroon talaga sila yung lupa sa bundok ngunit kinakailangan nilang bumaba sa kapatagan dahil sa alitan sa lupa ng kasama na mga NPA at ninais nila na pumunta na lang sa kapatagan para hindi nga dawit sa kahit na nang problema at mas nakasama nila ang mga tagalog at hindi na nila mabalikan yung lupa nila at hindi na nila nila makasama yung iba pang irayamang yan magnot sa bundok sa proseso ng aking pagawa ng documentary na ito, ang pinaka naging importante na pinagtuunan ko talaga ng pansin ay yung storya kasi bilang isang documentary filmmaker na ninyiwala ako na ang storya ang pinaka importante sa isang documentary kahit gano pa kaganda yung camera kahit gano pa kalinaong yung sound o kahit gano pa kalaki ang budget mo pero kung ang storya mo ay hindi malinao, hindi buo, mahirap magkwento na isang documentary at hindi lang dahil sa isang storya pero ninyiwala ako na ang tao ang centro ng isang documentary ang buhay nila, ang storya nila, ang centro ng isang documentary at kung hindi mapagtu-tuunan ng pansin ang pagboon ng documentary na nakatuon sa isang kwento ng isang tao ay maaaring makaliktaan yung kagandahan ng isang kwento ng isang buhay dahil pwede tayong magkwento na magkwento pero ano ba talaga yung buhay ng isang tao? ano ba talaga yung mahalaga para sa kanya? ano ba yung pinapahalaga kanya? natutunan ko din na sa isang, sa pagawa ng documentary na ito na mas mahalaga yung nabubuomong relationship sa iyong subject o sa community na iyong dahil para sa kanila, dahil outsider ako sa kanila, hindi lang isa itong project o hindi lang ito isang documentary pero para sa kanila ito yung pagbubuo ng relationship, ito yung pagbubuo ng connection, ito yung pagbubuo ng pagigin yung magkasama sa luck buy ng pagawa ng story. At hindi lang ito director ako at sila ay subject pero nakita ko sa kanila na tinuring nila ako na bilang parte ng kanila ng community at hindi lang bilang isang director at hindi lang bilang isang filmmaker pero luck buy nila at isang tao na gusto magkwento ng konto nila ang isa pa sa mga natutunan ko sa documentary na ito ay ang pagpapahalaga sa sarili dahil nung panhuna yun pinabayaang ko din yung sarili ko nagin pinakamalaking hard lang para sa pagawa ng documentary na ito ay yung nagkaroon ako ng surat sa bintiko na hindi binaliwala ko yung sugat nung nag-hike kami doon sa isang bundok sa may community ng mga mangyan tapos na ilang araw nagkaroon na ng boil yung sugat ko, tas dumami na siya nagkaroon ako na decision na umalis muna doon sa community at magpagaling natutunan ko na bilang isang filmmaker hindi lang mahalaga yung pelikula na gusto mong gawin pero na bilang isang filmmaker pinapahalagahan mo din yung sarili mo dahil sinung anaban ba ang gagawa ng documentary kung hindi isang filmmaker din naman at pagpapahalaga sa katawa, pagpapahalaga sa pagtulog, pagkain at pagpapahalaga sa rili natutunan ko din sa pagawa ng documentary na ito ang sarikao ay ang pagiging bukas sa community na kung anong gusto mong gawin hindi lang yung basta kang magsushoot dadali mo yung camera mo at magsushoot ka na ng videos na andaming kelang ipaalam, ipaalam sa isang tribal leader, ipaalam sa community dahil unang-unang sila yung lalabas sa pelikula sila yung maikita ng mga tao at sila din yung sila yung maydala ng story mo at gusto kung protectahan kung anong mga mukha na lalabas sa pelikula ko at siguro partiyo na pagiging authentic bilang isang documentary filmmaker hindi mo binabaliwala yung important sa yung buhay ng mga tao na na sa pelikula mo na may buhay din sila buko doon sa pelikula mo at magandang protectahan sila naging maiingat din ako sa pagpapakita ng kulturan nila na hindi ko inexoticize yung kanilang kulturan na ganito ang mga mga mangan dapat silang kaawaan o nakakaawa sila pero gusto ko ipakita na mismo sa kanila may pagbabago ng kultura at na hiniwala ako na lahat ng kultura, lahat ng people groups ay may pagbabago naman talaga pero gusto ko ipakita na kasabay ng pagbabago na yun may mga bagay na nawawala o may mga bagay na sana ay napreselba pa at yun yung kahalagahan ng pagdodokument ng culture, pagdodokument ng kanta, ng tribal ng tribal dances o mga traditions dahil ito nalang yung meron, ito nalang yung magkakaroon sila sa hinaharap at bilang visual anthropologies, gusto ko ipakita sa video o sa photos man yung ano yung meron sila at ano yung kagandahan ako anong meron sila at isa sa mga natutunan kayo na i-appreciate kung ano yung meron kung ano yung meron sila yung mga tao na kasama ko isa pa sa mga natutunan ko sa pagawa ng sarikaw ay bilang filmmaker na i-enjoy yung pagsushoot, pagawa ng documentary bilang kasi ang isang filmmaker, minsan uniisip natin na kailangan ito yung mga shots na kailangan kone, na susunod ko ba yung shop list ko nagagawa ko ba ito ng tama at nai-stress kapag na sa field pero natutunan ko na kailangan i-enjoy yung proseso ng filmmaking na hindi ito basta ilang isang trabaho lang, isang project lang pero kung nandun ka ba ng buo at nabibigay mo ba sa iban tao yung pagmamahal o yung presence mo na nakakapag-quento ka nakakapag-exchange kayo ng kwento, nakakapag-exchange kayo ng buhay dahil ang isang documentary ay hindi lang one-way pero ito ay, ito yung pagtatagpo ng kung ano yung meron ako at kung yung meron yung community na kunasaan ako at natutunan ko na sa sarikaw na mag-enjoy na may mga panahon na maliligu kami sa ilog kasama ng mga irayamang iyan na bata o pupunta lang kami sa palayan o yung mga lugar at mga ginagawa nila na nag-enjoy yung mga bata at hindi lang ito isang shot list, hindi lang ito part ng isang shot pero pagkilala na rin ito sa mga tao na lumalabas sa pelikula ko at masasabi ko na matapos man yung pagawa ko ng sarikaw kahit tapos na yung project, tapos na yung documentary ay mahakabalik ako doon sa community na may mibit-bit-bit ako na a, ito yung mga ginawa namin on, ito yung mga pinagsaluhan namin ito yung mga kwento na hini na ilagay, niman na ilagay doon sa documentary pero pinagsaluhan namin at pwede namin balikan ay mga sanitang iraya, dito naman na kami sa lataglumaki namin na sa amarunong naman mag-iraya yung mga itay sa bundo yung mga magulang naman hindi rin maalam na mag-iraya ay ay nang dami ng pamilya dito, pamilya pala ang yan mas tatyong pwede ng bumuto yun, yun, yun yung halimawa sa local government sa pamhalaan yung bubuto ay 200 mahigit hindi kasama yun, yung mga bata hindi ayahat yung aking, yung aking nasasakupan lahat dito ay 330 ay di yung nungun ay miray ay 7 bupa ay hindi yung marumang maglabaw ang gikaya yung baling muy kamuti dal na sa bundot ngay yung yun naglalabay takit ng tubig hindi ko kung ita sa bayan ngayon nalano ng kwanina kung ita sa bayan takit ng tagalog turaran ng mga katutubo ay yung miray ay amayan ang ibig sabihin yung amayan siya yung nakakakalam ng katutubo yung tubo sa pamilya kinukuhan nila sa yung sa pampalabas dapat sana, hindi sana turansaran nila sa akin ay ay amayan napalabas sila ay nil yun dapat sana sabihin nila sa akin amayan na inyan ang ating amayan yun ngayon ang kanilang pinaubra ay hindi yung hindi yung salitang kultura ng katutubo yung salitang yung kinagisnan salitang kaya sarikaw disin y Singing nilong yung mga vida kawal against hindi nila na isadi eso ay kanilew na slapikaw kinuward yung sasita mga dung tuluk alimawa ipag gali ito ang ibig sabihin ito ito iya ng salita natin ligwahi ligwahi ng salita nakibala ang magulang ko kaya po ako ito nakatira kailatati adat nakakualung cakuan yan sa luk, sa halulan ako sa aking kanala antemira kaya ina na magpagalagala ligwahi ng malaki na siya dito sa aking dito dalawang taon na malit pa siya siya malit pa andiyang ngayon siya ngayon na dito sa aking ligwahi nakatira yan sa tatay niya doon sa cikina doon na katutu siya na iraya kanyang ina inahan kanyang siya na katutu mo mo mo iraya muna ako hindi marunong di iraya nang matutu ang mga biasa magsalitan niya na itagak doon sa alatin niya nabaling siya di sa hulu laka lahat ay sanay siya dalas siya ay magdalang siya mga unaman yung mga magtukanda yung nakababaan siya nalimutan ito sa mga bata nukupungtura ng mga bata dito ng iraya para po matutu siya lang salitan pagkahindi kina turu ay magkakalimutan niya nila yan ay magkakalimutan yan ay magkakalimutan yan dapat pangatilihin natin ng iraya natin kawag natin tapo yung at mas kisaan tayo magpunta dapat iyan ng atin sa salitan natin yung atin sa reiling tuba si mamela iraya pabagayin di na mag-iraya kung wala na magpapamulat marimaiwanan nila yung kultura pero pag may magpapamulat marimang may salban nila hanggang nila nag si anak-anak pa'y mapapatuloy nila iyan ang kailangan dahil ngayon ang katasan ang mga katutubo ay walang sa pag-aral ay hindi nila alam hindi nila alam wala nila nila nila ngayon ang kailangan ay edukas yung nag-aral nila dapat iyan ang mapapamana pero kailangan mapapapamana din yun kailangan yung salita yung mapapamana din saka nila