 Salam dəyəli dinləyicilər. Yazın ki, okuya qüvəlləşirin, hər buraqlıxışında size bir-birindən maraqlı, faydalı və eyni zamanda günümüzdə səstəşən yazları təqdim etməyə çalışırın. Biz həmsinin Azərbaycanın tarixi, xüsusi ilə də Azərbaycan xalq cumhuriyyətinin tarixi və bu cumhuriyyətə həs edilmiş yazları dəsdə təqdim edirik. Bu dəfədə unvardan birini sizin üçün səstəndiririk. Dinləyin və dinlədin. Avropada, sonra Rusya da 19. əsrdən başlanan marifsilik ideyaları, 20-ci əsrün əvvələrində Azərbaycan da də yayılmağa başladı. Avropan və Rusyanın bir sürü alim əktəvlərində təhsil alan yerlizadəcan çübar alilərin evladları bu ideyaları vətənək ətirmiş, əsirlərdən cələn milli mədəniyyətimize, mənəvi əxlaqi deyələrimizə söhkənirək, halgımızda milli dövlətsilik duyqlarının oyanması işinə təkan vermişlər. Mirzəfətəli ahunzadədən, əsənbəjzərdəbidən, nəriman nərimanoğdan və diyicə mütəfəkçir ziyallardan başlanan marifsilik ruhu, millidir sərişimize zəmin yaratmışdır. 20-ci əsrün əvvələrində İngılaqların müharibələrin türiyan etdiyi milli azallıq hər açatının cənişləndiyi bir dövürdə, halgımız öz taləyi haqqında düşünməyə başlamış, əsarətdən xilas olmaq, müstəqil, azal yaşamak, tərəqi etmək, yeni cəmiyyət yaratma qurdunda mübarizəyə başlamışdır. Bu oyanış, dirsəliş, müsalman aləmində ilk dəfi olaraq onlar yurdunda Azərbaycan xalq cumhuriyyətini yarattı. Milli dövlətsiliyimizin şərəfli tarixini paralxıq ilə əksiddrən Azərbaycan cumhuriyyəti halgımızın əsirlər boyu ürəyində bəstədiyi azallıq arzularından yaranmışdır. Bu müqəttəs istəyi həyata kezirmək üçün nə qədər qurbanlar verilmişdir. 1917-ci ildə dünyanı lərzəyəs alan inglabi hadisələr Ramanovlar istibdadına son qoyanda xalqlar azalıq günəşinin doğduğunu zənd edip ayaqa daqdılar. Öz müqəttəratların təyyətməyə başladılar. Azərbaycan xalqıda bu inglab məşəlinin ışığında şərqdə ilk dəfə parlamentli-millni demokratik dövlətini yarattı. Bu sülh səvər dövlətə Azərbaycanın mükəmmət təhsil almış və təmpərvər ziyalları başlıq edirdilər. Hələ, uxtiyabır inglabın nə nəbəl unların yarattıları məktəblər, xeyriyət zəmiyyətləri, nəşd ettikləri qəzət və jurnallar, xaldın azadlı uğrundaki mübarizəsində ışıq sacırdı. Təsadüfi deyil ki, 1917-ci ilin təvvralında sarizmin devrilməsi xəbər bahçiyat satan kimi Azərbaycanın təllikki pəlvər ziyalları neşr marif cəmiyyəti adından 16 maddədən ibarət. Tərtib ettikləri məktəp haqqında mərəm nəmini vaqida keçirlən qafqaz müsləmanlarının birinci qurultaini təqdim ettilər. Mərəm nəminə deyilirdi ki, bütün ibt-dayı məktəvlərdə təhsil ana delində aparılmalıdır. Təlim ümumi, məzburi və medzani olmalı uşaqlar təhsilə 7 yaşından başlamalılırlar. Hər yerdə pedagogu təhsil verən darül müəllimlər, qızlardan müəllim hazırlamak üçün darül müəllimatlar açılmalı, məktəblərin xərzi dövlət həzinəsindən olmalıdır. Yüksək səviyyədə gəsən bu qurul tayda ilk dəfə qadınlar da iştirac edirdilər. Tiflis müəllimlərinin numayəndəsi sarıxanım Talşinskaya'nın publisiz şəfiqəxanı əfəndizadenin və paçı qadınlar xeyriyə zəmiyyəti nüzviz sarıxanım və ziruvanın qurul tayda iştiracları, alovlı çıxşları böyük narazılıqla qarşılandı. Zəhalət bərislər qadının məzlisdə iştiracına, susilə çıxşına ətiraz edirdilər. Azərbaycanın görkəmli ziyalları belə çətin şəra etdə cahilliyə müfumatə qarşı mübariza parardılar. Azarlıq amalını, xalqın gözünü açan marif və mədəniyeti təblik edirdilər. Bu dövrdə Cenub-i Qafqazda vəziyyət çox çərcün və təhlüçəli idi. Erməni millətçiləri bu vəziyyətdən istifadə edərək özməkirli oyunlarını yenədə işəs almışdılar. Onların tövəttikləri qırxınlar milli azarlıq hərəkatına ziyan vurur. Zənəzurda Qarabağda yüzlərlə Azərbaycan kəndi erməni talansların hüzumlarına məruz qalır. Açıda Quba da Şamakıda soygarımı zamanı 10.000-lərləcün ahsiz adam evindən yurdundan didərcün düşürdü. Erməni qaşnaqları elə o zaman da min bir hile işlədirək Azərbaycanın müstəqil dövlət olmasına manətsilik dövədirdilər. Ziyallarımız çox çətin şərah etdə milli azarlıq hərəkatına qoşularaq mübariza parardılar. Bu işdə Azərbaycanın marif, pərvər qadınlardır fəalıq göstərir. Bütün xalqı facələrə son qoymasına çağırır, marif və mədəniyyətin inkişafını səsləhirdilər.