 Bu yazı hələ bizim sıralarımızda olmayanlar, rejmə başəyməyə, ona xidmət etməyə məzqur olanlar, məzqur olduğunu düşünənlər, əllerin də polis dəyənəyə gəzdirənlər, əyinlərinə həpsxana nəzarətsi paltanı cəyinənlər, diznisminlər ətiratsı gəzdin yağında olmağa cəsarəti çatmayanlar, amma içilərindəki bir damcı işıqı, iğne ulduzu qədər azadlığı hələ itirməyənlər üçün yazılıb, təbii ki, cəmiyyətimizdə hələ bilələri qalıpsa. Şəyhəl əvvəl bir qadının xadirələrini oxuyurdum. Şairə və tərzüməsi Natalya Qarbunəm, skana tanımayan varsa, əvvəlzi onun barəsində birini çəkəlmə deyim. O 1968-ci ildə Augustun 25-ində Savin tanklarının çəxslavaçaya yer edilməsində eitiraz olaraq, qırmızı meydana çıxan yetdin əfərdən biriydi, iki çöripə oğlunun birini kuzağına tutu, birinin təkəlli arabasını süre-süre eitiraz eləməyə çıxınışdı. Nümayış iştirakçılarının 5ini həbsə, ikisini dəlixana yatmışdılar. Dəlixana yatılanlardan biri də Natalya Qarbunəvski idi. Onun sonraki talihini öyrənmək isteyənlər, internetdə sade bir axtarış etməklə bunu edə bilərlər. Mən sə onun bu dəyəgə yazma dəxli olan, məni təhsilləndirən bir hekayətini paylaşmaq istəyirəm. O yazdır, kamerada sümüşlərmə qədər donduğun qəcələrdə, həbsxana nəzarətslərindən biri səhələ qədərmənə çay qətirirdi. Çay Rusiyanın şaxtasına qalip gələ bilməz, amma eitiraz elədiyim rejmə xidmət edən həbsxana nəzarətslini mənim, siyasi dustaqın qayılısına qalmaqı mənid çaydan daha çox istidirdi. Başa düşdüm ki, insanlığı hər yer də eləmək olar, hətta həbsxana da da. Başa düşdüm ki, insanlığı hər yer də qoruyub səxlamaq olar. O həbsxana nəzarətslinin qayıısı onun bir səkən saymeni inandırdı ki, düz hərək etələmişəm. O bir səkən saymeni sınmaqa, ümidimi tirməyə qoymadı. Nen son, Mandela'nın həbsxana nəzarətslisi olmuş James Gregory'nin xatirələr əsasında çəkilmiş əlvidə Bafana filmində maraqlı bir məqam var. Olduğu zə ciddi nəzarət altında səxlanılan Mandela bayram günü onunla görüşə gələn həyət yoldaşına hədiyə vermək istəyir. Bu hədiyə bir parça şakalatdan ibarət olur. Amma ciddi nəzarət altında səxlanılan siyasi durslağın aradına nəsa ötürmək ibarədə səhbət belə qədə bilməzdir. Mandela əxsusi hərməti olan, onunla nəzakətlə rəftarədən həbsxana nəzarətslisi James Gregory bu şakalat parçasını zip dəsmanlı bükərək, minni Mandela götürür. Həmincün Mandela'nın əqdıdaşları iki qat bayramidir. Onun göndərdiyi şakalat parçasını xırda tişələrə bölüştürüv yəyirlər. Bu bir tişə şakalat Nelson Mandela'nın həbstə ciddi nəzarət altında belə hərə də azaldığını səxlayabilməsini, burada da hansısa imkanlara sahib olmasını işarə edir. Bu hədisə mətboatə çıxır. Gregory ciddi tövəmət alır. Iş yoldaşları, qonuşları tərəfindən ələs alınır. Amma dili çox yaxşı birlikləyə görə, Zenubi Afrikalı siyasi durslağın nəzarəti yeni ona tapşırırlar. Gəydədim ki, Nelson Mandela özünün azallıq, cədləsi uzun bir yol, adlı xadirlər kitabında Gregory'nin ona əhram dolu münasibətini təstigləyib. Belə baxanda dəyərin hədi ki, bir səkənsa ya da bir parça şakalat. Kəpi quruş müqabirlində isdənlən düş anlan, isdənlən kafədən alacağınız bir şeylər. Amma zamanın, tarixin ələ bir vaxtı, ələ saat olur ki, o bir səkənsa insanlığa inamı qaytarır. O bir parça şakalat, azallıqın simva ona çevirilir. Bir səkənsa bir parça şakalat, sənin hələ də insan olduğunu göstərisi olur. Ənini həbsxana nəzarətsi paltağını cəyinsən də içindəki bir damzı ışığı, insanlığı, azallıqı göstərir. Bir həbsxana nəzarətsinin xilmət irədiyi rejmə ətirazı belkədə bir səkənsaydan bir tiçə şakalatdan ibarət olabilər. Amma bu ölkədə həmı həbsxana nəzarətsi deyil, həmı sistəmə həbsxana nəzarətsi gizmində kulluq ələmir. Dəməli, başqalarının ətirazı daha çox olabilər. Dəməli, bu ölkədə mühəndisində, mühasibində, inzıbaçsının da müəllimin deyətiraz yolu var. Bəzən itəvəsizlik, bəzən gizli çömək, bəzən açıq dəstəklə. Biz həs birini unutmayacaq. Bize sonradan size bəraqat qazandırmaq üçün bircə səbəv verin. Ələmir, bu ölkədə həs birini unutmayacaq.