 Begin van het derde hoofdstuk van deel 1 van het kleine doorrit van Charles Dickens. Vertaald door AG van Tricht. Deze libriefvoxtopname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Koenders. Een sombere, benoude, duffe avond in Londen. Oorverscheurend, klokkengeluid. In alle trappen van onreluidendheid. In kruis en mol. Helder en dof. Snel en langzaam. Slechts weerkaatst door de afgrijslijke egos van steenen en kalk. Droefgeestige straten in een boetepleet van roet. Brachten de mensen, dierden gehele dag uit hun vensters op keken tot wanhop. In elke straat, bijna in elke steeg en op elke hoek, bimbanden, bengelden, luiden zoonzwaarmoedige klok. Als of de pest over de stad was losgebroken. En de lijkwagens de rond te deden. Alles wat maar enigszins kon dienen tot ontspanning van de moe gewerkte bevolking, was gegrendeld en afgesloten. Geen schilderijen, geen vreemdzortige dieren, geen zeldzame planten en bloemen, geen wonderen van natuur of kunst uit de oude of de nieuwe wereld. Alles verboden, met silk, een nieuwe wetsenauwgezetheid, dat de monsterachtige Zuidzeegoden uit het Brits Museum zich weer thuis begonnen te voelen. Niets te zien, dan straten, straten, straten, niets in te ademen, dan straten, straten, straten. Niets, dat enige afwisseling boot, aan de pijnzende geest, of verheffing aan de sombere ziel. Niets te doen, voor de afgebulde zwuger, dan de intonigheid van de zevende dag te vergelijken met die van de andere zes. Dan te over pijnzun, hoe moeilijk zijn leven toch was, en hoe hij er zich zo goed mogelijk of naar alle waarschijnlijkheid zo slecht mogelijk in zou schikken. Op zulk een gelukkig tijdstip, zo gunstig voor de belangen van godsdienst en zedelijkheid, zat meneer Klenhem zo juist aangekomen van Marseille, over Dover, en vandaar per dilijanse achter één der vensters van een koffiehuis op Ludgate Hill. Tienduizend met het bovenstaande over eenstemmende huizen omringden hem, alle even somber als de straten die zij vormden, zo somber en dreigend, als of ze ieder voor zich huisvesting verleenden aan tien jongelingen die hun aangezichten zwartmaakten en snachts hun afdwalingen betreurden. Vijf tigduizend woningen omringden hem, zo ongezond dat fris water zaterdag-savonds in hun overbevolte woning gezet zondagsmorgens bedorven was. En toch kon het parlementslid van hun graafschap zich niet begrijpen waarom zij niet konden slapen in de buurt van het vlees dat de slager hun geleverd had. Meilen ver, in elke richting van het compas, niets dan benauldes tegen en afschuwelijke krotten waarin de bewoners snakten naar verse lucht, in plaats van een frisse, gezonde rivier, een dood- en stankverspreidend riool, midden door de stad. Welke wereldse eisen kon dat miljoen of zo menselijke wezens die zes dagen van de week te midden van zulke arcadische toestanden moesten arbeiden, van de wieg tot het graf? Welke wereldse eisen kon de die mensen in zemelsnaam stellen op de zevende dag? Immers, niets dan een strengen politieagent. Arthur Klenham zat achter het venster van een koffiehuis op Lutgeet Hill, te luisteren naar één van de naburen geklocken en er onwillekeurige wijzjes over een vrijne van liedjes op te maken terwijl hij zich afhoog hoeveel ziekend per jaar aan dat geluid hun dooddanken hebben. Na mate de tijd voortging veranderde de maat en werd het al ondraagelijker. Op het kwartier werd het een lastig aandringen van de mensen om naar de kerk te gaan. Naar de kerk te gaan, naar de kerk te gaan, op tien minuten werd het gewaar dat de gemeente liever thuis bleef en begon er langzaam en neerslachtig te worden. Zij komen niet, zij komen niet, zij komen niet. Op vijf minuten verloor het alle hoop en liet alle huizen in de buurt driehonderd seconden lang schudden met één treurige zwaai per seconde, die een wanhoopscreed moest beduiden. God dank, zij klennen, toen het uur voorbij was en de klok ophield. Haar vervelend gebengel had echter de herinnering aan een lange reeks een lendige zondagen opgewekt. En die processie eindigde niet met het ophouden van het geluid, maar zette haar weg voort, de hemel vergeven het mij en hun die mij hebben grootgebracht, maar ik heb die dag gehaald. Daar was die akelige zondag uit zijn kinderjaren. Hij zitende met de handjes voor zich opgeschikt door een afschuwelijk tractaatje dat zijn werk begon met het arme kind al op het titelblad te vragen. Waarom ben je op weg naar de verdoemenis? Een nieuwsgierigheid die hij in zijn kieltje en brokje onmogelijk onbevredigen. En dat om zijn kinderziel te boeien, telkens tussen haakjes, verwees naar één of andere tekst, als twee, test drie, vers zes tot zeven, zodat men bij het lezen de hik moest krijgen. En dan die slapere zondagen uit zijn jongestijd, toen hij als een desserteur van de landmacht tussen een wacht van onderwijzers drie mal op één dag naar de kerk was gebracht, zedelijk geboeid aan een andere jongen en toen hij twee maaltijden van onverteerbare preken gernig wel zou hebben voor een paar onschapen vlees. Want de maaltijden, des vlezers, waren op die zondagen bijzonder karig. Daar was de onzettend vervelende zondag uit zijn jongerlingsjaren, toen zijn hun moeder met haar streng gelaad en haar onverbiddelijkheid van smorgens tot savings met de Bijbel voor zich zat, evenals de uitlegging die zij aan de inhoud gaf, in een harde, smakeloze band zonder enig idealisme met een ingedrukt versiersel op het buitenblad, veelgelijkend op een remketting en neidige rode spatten op de voorkant van de bladzijden, als of het boek ene verschancing was, tegen zachtheid, liefde en onderlinge vriendschap. Daar was de zondag, toen er vrok op kwam in zijn hart en hij, de gehele, langzaam voortkruipende dag, zat te mokken met niet meer kennis van het nieuwe testament dan wanneer hij opgevoet was onder de heidenen. Oh, er volgde nog tal van zondagen, dagend van bitterheid en tot niets dienstige zelfkwelling, en al die zondagen trokken aan zijn herinnering voorbij. Zo langzaam, zo langzaam, wil meneer zijn kamerend zien, vroeg een wakkere kelmer terwijl hij het tafeltje afweegde. Goed, daar zat ik juist aan te denken. He de heer van nummer 7 wil zijn kamer zien, wachtens even zijn klein om opstaande, ik zat aan wat anders te denken en antwoorden wat vlug, ik blijf niet slapen, ik ga naar mijn eigen huis. Ook goed meneer, he de heer van nummer 7 blijft niet slapen, gaat naar zijn eigen huis. Toen de avond begon te vallen zat meneer Klennen nog op dezelfde plek te staren naar de huizen aan de overkant en vroeg zich af of de geesten van de vroegere bewoners indien zij er nog in rondwaarden geen medeleiden met zichzelf zouden hebben bij het zien van de gevangenis waarin zij opgesloten waren geweest. Nu en dan verscheneren zijn gezicht achter de beslagen ruiten om evenpoeder weer te verdwijnen als of het in een oogopslag genoeg gezien had van de bedorvenwereld daarbuiten en nu begon het ook nog te regenen tussen hem en de huizen aan de overkant en de enkele wandelaars gingen schuilen in een open poort en keken met wanhopende blikken naar de lucht die al dikker en donkerder werd en nu dagden natte parapluus, beslijkte rocken en modder op wat de modder met zichzelf gedaan had of waar ze vandaan kwam wie zou het zeggen er scheen echter in enkele ogenblikken een massa verzameld te zijn evenals het volk bij een steentje en alle zonen en dochteren adams namen er wat van mee de lantaren opsteker begon nu zijn ronden te doen en het scheen wel dat de aangestoken lichten zich verbaasden dat zij licht mochten verspreiden over zo'n droevig geheel aarduurklennen nam zijn hoed op knoopte zijn jas dicht en ging naar buiten op het veld zou de regen duizend frisse kleuren verspreid zou elke droppel een gedachte opgewekt hebben aan een of andere schone vorm van jongleven in de stad vermeerde de regen slechts de vuile stinkende luchtjes en vormde een bijdrage tot de inhoud van goten en riolen hij stak bij de zin pol de straat over ging naar de beneden stad sloeg een hoek om en kwam bijna aan de waterkant door enige kromendalende steegjes er waren er toen maals nog meer dan nu te volgen tussen de rivier en chipsite nu eens langs een half gane poort toegang gevende tot de vergade plaats van een of andere erbied waardige vereniging uit lang vervlogen tijden dan langs verlichte vensters van een kerk zonder gemeente wachtende op één of andere ondernemende belzoni om haar geschiedenis op te graven of langs gesloten magazijnen en werven en nauw steegjes die naar de rivier leiden en waar aan de vochtige muur een billjet hing met de treuren geworden verdronken gevonden sprekenen van wanhoop en ellende eindelijk vond hij het huis dat hij zocht een oud alleenstaand bakstenenhuis zo somber aan vel dat het van zwarte steen sching opgetrokken ervoor een vierkantpleintje met een paar heesters en wat gras als men het dinam nog even mocht zo verwilderd als de ijzeren spijlend van het hek dat het erf omringde veroest waren erachter een wilderenis van boomwortels het was een dubbelhuis met hoge smallen vensters in zware kozijnen vele jaren geleden had het eens in de zin gekregen naar één kant over te hellen het was toen gestut en leunde nu op een halfdozijn reuzachtige krukken te samen een stelaasje vormend dat in de eerste tijd door de katten uit de buurt tot speelplaats was uitverkoren maar tans zo verweerd beroekt en met onkruipig groeit was dat zij het niet meer betrouwbaar genoeg vonden niets veranderd zij onze wandelaar staan blijvend om eens rond te kijken somberder en ellendiger dan ooit in de kamer van mijn moeder een licht dat altijd gebrand schijnt te hebben sinds ik twee maatsjaars van school thuis kwam en mijn koffer langs het stenen pad naar binnen sleepte oh oh oh hij ging naar de deur die van boven met een vooruit springend snijwerk versierd was een voorstelling van enige kinderkopjes echte waterhoofdjes schuilhoekjes pelend achter handdoeken die guirlandes moesten voorstellen alles naar een model dat vroeger bij grafmonumenten zeer gewild was en klopte aan al heel spoeder vernam hij het geluid van een slepende tred op de stenenvloer van de gang en werd de deur geopend door een oude gebogen uitgetroogde man met een paar vinnige ogen hij had een kandelaar in de hand en hield die in de hoogte ten einde het licht op de bezoeker te laten vallen oh meneer artuur zij hij zonder enige aandoening te verraden bent u daar eindelijk weer eens kom binnen meneer artuur ging binnen en deed de deur achter zich dicht u bent er niet mager erop geworden zij de oude man de kandelaar nog eens oplichtende om de bezoeker wat nou keuriger te bekijken maar u zult toch niet de gestalte van uw vader krijgen en van uw moeder ook niet hoe gaat het met mijn moeder oh zoals gewonelijk als zij haar bed niet moet houden blijft zij toch op haar kamer zij is in de laatste 15 jaar niet even zoveel maal de deur uit geweest artuur zij waren in tussen de kale armoedigen gemobileerde eetkamer binnen gegaan de oude man had de kandelaar op tafel gezet en terwijl hij de rechter ellenboog met de linkerhand ondersteunden streek hij herhaaldelijk lang zijn leerachtige wangen en keek de bezoeker daarbij oplettend aan de hand die artuur en aanboot werd heel koel aangenomen de mans geen meer van zijn leerachtige wangen te houden ik twijfel eraan of uw moeder het goed zal vinden dat u juist op zondag komt artuur zij hij met een bedenkelijk hoofd schudden vindt u het beter dat ik maar weer heen ga ik ik ik ben hier geen baas dat zou ik niet graag zijn ik heb heel wat jaren tussen uw vader en moeder gestaan maar ik zou niet graag tussen u en uw moeder staan wilt u haar zeggen dat ik thuis bent gekomen ja artuur zeker ik zal haar zeggen dat u er bent wacht hier alsjeblieft u zult de kamer weinig veranderd vinden hij nam een tweede kandelaar van het buffet start de kaars aan liet de eerste op tafel staan en ging zijn boodschap doen hij was een kleine strammenman in zwarte rok en dito vest veel bruine broek en lange dito slob kousen naar zijn kleding te oordelen kon hij zowel huis knecht als boekhouder zijn en inderdaad was hij beide jarenlang geweest hij droeg geen andere sieraden dan een horloge dat in het daarvoor bestemde zakje huisde aan een oud zwart lint aan welks uiteinde een blinkende koperen sleutel aanwees in welk gat het verzonken was zijn hoofd stond een weinig schuin op zijn hoge schouders en zijn gang deed denken aan die van een krop hij liep als of hij met het huis mee naar één zijde overhelden en evenals dit gestut moest worden wat ben ik toch zij artuur toen hij alleen was dat ik tranen kon storten bij de gedachten aan dit weder zien ik die nooit enige hartelijkheid ondervond en ook niet verwachten en niet alleen kon hij het maar hij deed het hij het was een ogenblikkelijke opwelling van een gemoet dat van het ogenblik af waarop het in staat was te voelen niets dan teleurstellingen ondervonden had maar toch de hoop nog niet opgaf hij bedwong zijn aandoening nam de kaars op en ging de kamerens rond de oude meubels stonden nog op de oude plaatsen de plaagend van egypten hoewel wat onduidelijker ten gevolgen van de plaagend van londen vliegen en rook hingen nog in dezelfde lijsten aan de wand het flesse geldertje met loderrand als vroeger leeg op het buffet en daar was de oude kast ook leeg evenals vroeger toen hij zelf op dagen van straf de enige inhoud was en hij zich als de deur achter hem gesloten werd op weg waande naar de plaats waar dat tractaartje hem in galop zag heen trekken en daar ging ook de wanstaltige klok die hem zo dikwijls met woeste vreugde aangestaard en de dikke wijnbrouwen tegen hem gevronst had wanneer hij met zijn lessen ten achterwas en die wanneer zij eenmaal zweeks met die grove ijzeren sleutel opgewonden werd een geluid maakte als of zij helden van genot bij het vooruitzicht op al de ellende die zij weer over hem brengen zou de oude man kwam eindelijk terug en zeiden artuur ik zal vooruit gaan en u bij lichten artuur volgde hem de trap op naar een slecht verlichte slaapkamer waarvan de vloer zo verzakt was dat de schoorsteen en keuil was geworden daar vond artuur zijn moeder in weduwen gewaad op een sofa die aan een lijkbaar dedenken zijn vader en moeder hadden van zijn vroegste jeugd af altijd onenigheid gehad de vreedzaamste bezigheid in zijn jeugd was geweest zwijgend te midden van de diepste stilte en met angst in het jonge hart de zitten kijken naar de beide van elkaar afgekeerde gezichten zij gaf hem een koude zoen en een paar stijven vingers omwikkeld met sajet na deze omhelzing nam hij tegenover haar aan een klein tafeltje plaats al vijftien jaar was er dag en nacht vuur in de haart al vijftien jaar hingen dag en nacht een ketel boven dat vuur op het vuur lag een hoopje as om het wat te smoren en een dagelijk hoopje lag op het rooster al vijftien jaar dag en nacht er was een reuk van zwarte verf in de kamer die blijkbaar nooit gelucht werd vermoedelijk afkomstig uit het kripp van de weduwenvrouw waarin zijn moeder nu al vijftien jaar bij het vuur zat en uit de lijkbaarachtige sofa die al vijftien jaar dag en nacht erbij stond einde van het begin van hoofdstuk 3 vervolg van het derde hoofdstuk van deel 1 van kleine dorrit van Charles Dickens vertaald door a.g. van tricht deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten opname door Marcel Koenders hoe is het moeder vroeg Artheur u was volger zo bedrijvig mijn wereld is ingekrompen tot deze ruimte Arthur antwoorden zijn rondkijkende het is goed dat ik nooit mijn hart gezet heb op de eidelheden deze wereld de oude invloed van haar tegenwoordigheid en haar forsen stroeven stem deed zich zo gelden dat de zoon weer hetzelfde gevoel van ontmoediging van beschroomdheid en achterhoudendheid kreeg dat hij als kind altijd gehad had komt u nooit buiten deze kamer moeder hoe zou ik dat kunnen met mijn rheumatiek en mijn zwak zenuwgestel ik kan mijn ledematen niet meer gebruiken ik verlaat deze kamer nooit ik ben niet de deur uit geweest sinds vertel hem sinds hoe lang zijden zij even achteromkijkende met kerstmis wordt de twaalf jaar antwoorden een krakende stem uit het halfduister achter in de kamer is dat afrie vroeg Arthur en keek in de richting van de stem ja dat is afrie antwoorden de stem en tegelijkertijd kwam er een oude vrouw naar daarbij kusten artuurs hand en verdween toen weder in de duisternis ik kan nog zijn mevrouw klein hem met de ingewikkelde hand naar een rolstoel wijzend die voor een hoge secretaire stond ik kan mijn zaken nog afdoen en voor dat voorrecht ben ik dankbaar het is een groot voorrecht maar nu vandaag niets meer over zaken het is slecht weer vanavond is het niet ja moeder sneeuwt het sneeuwen moeder en we hebben pas september voor mij zijn alle jaren tijdend gelijk antwoorden zij met een zeker vreedgenot ik weet niet of het zomer of winter is opgesloten als ik hier ben het heeft de heer behaagd mij boven zulke dingen te plaatsen met haar koude grijze ogen haar koud grijs haar en haar onbewegelijk gelaat even strak als de plooien van haar steenachtig hoofdtoysel sching zij niet alleen bovende wisseling der jaren tijden maar ook boven alle wisseling van aandoeningen te staan op haar kleine tafeltje lagen twee of drie boeken haar zakdoek een stalen bril die zij juist had afgezet en een ouderen wets gauw de horloge met zware dubbele kast de ogen van moeder en zoon bleven op hetzelfde ogenblik op dit horloge rusten ik zie dat u het pakje dat ik u naar vaders dood toezond in goede orde ontvangen het moeder oh ja ik zag vader nooit voor iets zoveel zorg aan de dag leggen als voor dit horloge het moest u onmiddellijk na zijn dood gezonden worden ik heb het altijd bij mij liggen als een herinnering aan je vader artuur het was de laatste wens die hij uitsprak met moeite legde hij zijn hand erop en zij toen heel duidelijk je moeder een ogenblik te voeren ik meende dat hij buiten kennis was zo als reeds enige uren het geval was ik geloof niet dat hij pijn leed in zijn korte ziekte zag ik dat hij zich in bed omkeerde en trachten het horloge te openen was je vader toen werkelijk bij kennis op dat ogenblik wel mevrouw kleinum schudde het hoofd of zij daarmee de gedachten aan de overledenen van zich wilde afzetten dan wel of zij de woorden van haar zoon in twijfel trok was niet duidelijk toen vader gestorven was opende ik het zelf denkende er iets in te zullen vinden een aantekening of zoiets ik behoef u echt er niet te zeggen dat ik er niets in vond dan dat oude zijde lapje tussen de beide kasten dat u er zeker ook aangetroffen hebt want ik liet het stilletjes waar het was mevrouw klennum knikte bevestigend en voegd erbij nu vanavond geen zaken meer every het is negen uur op deze waarschuwing nam de oude vrouw alles weg dat op het tafeltje lag ging de kamer uit en keer de onmiddellijk terug met een presenteerblad waarop een schoteltje met kleine beschuiten en een klein precies afgemeten kluitje verse blankeboter de oude man die gedurende het gehele gesprek in dezelfde houding bij de deur had gestaan de moeder aan kijkende zo als hij beneden de zoon had aangekeken ging nu ook naar buiten en keerde naar wat langer afwezig te zijn geweest eveneens met een presenteerblad terug waarop een aangetrokken fles portwijn een citroen een suiker vaasje en een specerij dosje met behulp van deze ingrediënten en de ketel fabriezeerde hij een heet geurig mengsel deed dit in een hoogglas en ging daarbij met evenveel nauwkeurigheid te werk als gold het een recept van de dokter in dit mengsel doopte mevrouw klennen enige beschuiten en ad die op terwijl afrie er enige smeerde die later gebruikt zouden worden toen de zieken al de beschuiten veroorderd en het glas leegerdronken had werden beide presenteerbladen weggenomen en de boeken de kandelaar het horloge en de bril weder op het tafeltje gelegd zij zetten toen de bril weer op en las hard op enige volzinnen uit een boek ernstig fors vol torn en gramschap een gebed dat al haar vijanden door het zwaart zouden vergaan door vuur verteerd met pest en melaatsheid bezocht dat hun benderen tot stof verteren en zij alle te samen uitgeroed mochten worden zij las op een toon die verriet dat zij bepaaldelijk haar eigen vijanden bedoelde en voor haar zoon schenende jaren van scheiding als in een droom weg te vallen en al de afgrijselijkheden die hij in zijn onschuldige kinderjaren had moeten aanhoren als voorbereiding tot een rustige slaap doemden weer in hem op mevrouw klennen deed het boek dicht en bleef nog enige tijd zitten met de hand boven haar ogen zo deed ook de oude man die weder in dezelfde houding als zo straks bij de deur stond en zo zal afrie wel gedaan hebben in haar donkerhoekje de zieken was gereed om naar bed te gaan goedenacht artuur afrie zal voor je zorgen raak mij alleen maar aan want mijn hand is erg pijnlijk hij raakte de ingewikkelde hand even aan oh wat betekende dat al waren zijn moeder in een ijzeren pansengehult geweest de weg tot haar hart had niet zorgvuldiger afgesloten kunnen zijn artuur volgde de oude man en afrie naar beneden toen zij alleen waren in de zwarte schaduwen van de eetzaal vroeg de laatste of hij ook wat wilde gebruiken nee dank je afrie als u wilt er is genoeg in de provisiekast staat een patrijs voor morgen de eerste van dit jaar als u wilt zal ik die voor u braden nee hij had laat gegeten wil er niets hebben drink dan wat dronk afrie aan ik zal een fles portwijn voor u uit de kelder halen ik zal jeremia zeggen dat u mij opgedragen hebt er één boven te brengen nee op dat wilde hij niet al ben ik doods bang voor hem fluisterde afrie terwijl zij zich naar hem overboog daarom hoeft u het niet te zijn u het immers de helft van de boedel gekregen is het niet ja ja wel nu laat u dan geen vrees aanjagen u bent immers een verstandig man artuur hij knikte want zij scheen een bevestigend antwoord te verwachten staat dan tegen hen op zij is zo vreselijk verstandig alleen een verstandig man durft haar te woord te staan hij is ook een verstandig man oh zo verstandig en hij durft haar de waarheid zeggen als het de pas komt dat verzeker ik u je man ja zeker ik ben van het hoofd tot de voeten als hij met haar bezig is mijn man jeremia flintwich is zelfs uw moeder de baas hoe kan hij anders dan een verstandig man zijn als hij dat doet een sloffende voetstap in de gang deed haar de wijk nemen achter in de kamer hoewel zij een lange forsgebouwde vrouw was met een uiterlijk waarmee de zij in vroeger jaren gerust bij de garde de voet had kunnen dienst nemen kroop zij toch angstig weg voor die kleine krap met de stekelige ogen hoe is het afrie zij hij hoe is het wat doe je toch kun je niets te peuselen vinden voor meneer artuur meneer artuur herhaalde dat hij geen trek had in eten of drinken goed dan zei jeremia maak dan zijn bed op maar haast je wat zijn nek was zo verdraaid dat de punten van zijn witte das voortdurend onder het ene oor bengelden zijn aangeboren stuursheid en voortvaarendheid in voortdurende strijd met zijn eveneens aangeboren gewoonte om zich in te tomen hadden hem het rode opgeblazen uiterlijk gegeven van iemand die welens opgehangen was geweest en daarna altijd met de strop om de hals had rondgelopen net zoals men hem nog juist bij tijds afgesneden had er zullen morgen bitterer woorden vallen artuur tussen u en uw moeder zei jeremia dat u de zaak naar de dood van uw vader aan de kant hebt gedaan zij vermoed het nog maar want wij hebben het aan u overgelaten het haar te vertellen zal haar zeker niet erg aanstaan ik heb gedurende mijn leven alles laten staan voor de zaak het ogenblik was nu gekomen op de zaak te laten staan goed riep jeremia maar hij bedoelde blijkbaar slecht heel goed maar je moet niet verwachten dat ik mij tussen u en uw moeder zal plaatsen artuur ik heb tussen uw vader en uw moeder gestaan nu het deze dan weer geen verdedigende zodat ik eigenlijk altijd in de klem zat maar nu bedank ik er verder voor ik zal u nooit vragen er weer mee te beginnen jeremia goed ik ben blij dat te horen want ik zou het niet meer doen al werd het mij gevraagd zie zo nu genoeg over de zaken op sabbatavond zo als uw moeder zegt afrievrouw heb je alles gevonden wat je nodig hebt zij had lakens en slok uit de pers gehaald en pakte nu alles haastig bij elkaar terwijl zij antwoorden ja jeremia artuur heel paar dragen wensen de oude man goede nacht en volgde haar naar een kamer boven in huis een klein slaap kamertje onder de pannen kaal en armoedig en nog veel ongeriefelijker dan de beneden kamers want het scheen tot verbandingsplaats van al het versleten mobilaire te dienen lelijke ouders toelen met versleten zittingen en lelijke ouders toelen zonder zittingen een kaalkarpet waarvan het patroon niet meer te herkennen was een gebrekkige tafel een kruipelijk leerkast het schelet van een goed hardstel een was tafel dier uitzag als of ze minstens een paar even in de wasum van welseepsop gestaan had en een ledig kant met vier spichtige stijlen zeer geschikt voor logeergasten die zich wilde spiezen ze daar het mobilaire van artuur klennems logeerkamer in zijn ouderlijk huis artuur opende het lagevenster en keek neer op het oude geblakende woud van schoorstenen en naar de oude gloed in de lucht vroeger aangezien voor de nachtelijke weerschein van de onhel spillende plaats die dagelijks enige malen aan zijn kinderlijke verbeelding werd voorgehouden hij trok het hoofd naar binnen en ging naast het bed zitten kijken naar afrie die het opmaakte je was nog niet getrouwd toen ik weg ging is het wel afrie zij trok met haar mond als of zij nee wilde zeggen maar schudde alleen het hoofd en ging voort met haar kussensloop hoe is dat zo gekomen ja hieromia dat spreekt zij afrie met een punt van het sloop tussen de tanden natuurlijk kwam het voorstel van hem maar hoe is hij er toe gekomen het te doen ik heb altijd gedacht dat jullie geen van beiden zou trouwen en zeker niet met elkaar ik nog veel minder zei je vrouw flint winch de bandjes vastmakende dat bedoel ik wanneer ben je er anders over gaan denken nooit ben ik begonnen er anders over te denken terwijl zij het kussen op de pelu plat sloeg zag zij dat artuur haar nog aankijk als of hij op de rest van haar antwoord wachten zij gaf het kussen een harde dieuw in het midden en vroeg hoe kan ik het helpen hoe je het kon helpen dat je getrouwd bent natuurlijk het was mijn werk niet ik had er nooit over gedacht ik had genoeg te doen om ook nog te denken dat verzeker ik u toen zij nog op de been was lied ze mij geen ogenblik met rust en verder verder wel zij ik tot mijzelf waartoe zou ik mij lang bedenken als die twee gladden hun zinnen erop gezet hebben wat blijft er me dan nog over niets had mijn moeder dat plan dan gemaakt god zegen je artuur en vergeven mij de wens riep effrie altijd zag je spreken de als zij het plan niet samen hadden opgemaakt hoe had het dan gemaakt kunnen worden hier in mia heeft mij nooit aangehaald en dat was ook niet te verwachten nadat wij zo langs samen in hetzelfde huis hebben gewoond en hij mij zoveel jaren had gecommandeerd op een dag zei hij effrie zij hij nu zal ik je eens wat vertellen hoe denk je over de naam flint winch wat ik daarvan denk zeg ik ja zij want die zul je voortaan dragen zij hij dragen zij ik hier in mia oh hij is zo'n gladden je vrouw flint winch legt er nu het boven laken en een deken op het bed en daarna de sprij als of de geschiedenis nu uit was en toen vroeg artuur toen hoe kon ik er wat tegen doen hij zei effrie zij hij jij en ik moeten man en vrouw worden en ik zal je vertellen waarom haar gezondheid wordt er niet beter op en zij zal voor duurende oppassing nodig hebben in haar kamer wij zullen veel bij haar moeten zijn en en zo is het het gemakkelijkst en zij denkt er even zo over als ik zij dus moet je maandag morgen om 8 uur je hoed opzetten en dan zullen wij het wel te boven komen je vrouw flint winch stopte de deken en de sprij in en toen toen nu hier in mia zij en wat de gebodel betreft het is de volgende zondag de derde keer want ik heb ze al twee maal laten aflezen en daarom zij ik maandag zij zal er zelf met je over spreken en nu ben je voorbereid effrie diezelfde dag sprak zij er ook met mij over en zij zo effrie ik hoor dat jij in era mia van plan zijn samen te trouwen dat doet mij veel genoegen en het zal jou zeker ook veel genoegen doen het is voor jou een groot voorrecht en mij is het heel welkom in mijn omstandigheden hij is een verstandig man een betrouwbaar man een volhardend man en een vrouwman wat kon ik nu daarop zeggen nu het eenmaal zover was ze hadden mij net zo goed kunnen smoeren als laten trouwen je vrouw flint winch had grote moeite om deze toepasselijke vergelijking te vinden ik had geen woord kunnen inbrengen tegen die twee gladden in vertrouwen gezegd geloof ik dat ook niet doe dat gerust artuur wat was dat voor een meisje in moeders kamer effrie een meisje zeker een meisje ik zag haar bij jou staan in die donkerhoek oh die kleine door het die is niets een geel van haar je vrouw flint winch had de eigenaardigheid nooit te spreken van mevrouw klennem maar altijd van haar er zijn nog wel andere meisjes dan die heb je je oude liefde vergeten het is wel lang heel lang geleden ik heb genoeg onder geleden dat mijn moeder onschijde om haar te vergeten ik herinner mij haar nog al te goed heb je nu een andere nee nu dan heb ik een nieuwtje voor je zij is weduwe en in goede doen als je haar nog hebben wilt kun je haar krijgen hoe weet je dat de twee gladden hebben er verleden overgesproken daar komt hierom ja de trap op wegwassen effrie had voor het web dat zijn geesel evene geweefde in de oude werkplaats waar het getouw zijn re jeugd had gestaan de draad aangebracht die nog in het patroon ontbrak de jeugdige dwaasheid van een verliefd jongens hart had zelfs in deze woning haar weg gevonden en hij had zich over het hopeloze van het geval even diep ongelukken gevoeld als waren het ouderlijk huis een romantisch kasteel geweest iets meer dan een week geleden had dat aardige meisje in marseille van wie hij met leed wezen afscheid genomen had ongewoner belangstelling in hem opgewekt en het deres naardem trillen wegenste gelijkenis werkelijk bestaande of slechts in zijn verbeelding met het eerst gelaad dat zijn sombere jeugd gedurende enige tijd een weinig verheld het had op de vensterbank zitten de keek hij wedernaar het zwarte woud van schoorstenen en begon te drogen hij had zijn leven lang aan zoveel te denken gehad dat hem ontbrak aan zoveel dat anders beter gelukkiger had kunnen zijn dat hij een droomer geworden was dit was zijn lot geworden en hij kon daar niet meer aan ontkomen einde van het derde hoofdstuk vierde hoofdstuk van deel 1 van het kleine dorrit van Charles Dickens vertaald door ag van tricht deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten opname door Marcel Koenders wanneer je vrouw flintwinch droomde deed zij dat gewoonlijk niet op de wijze van de zoon haar meester S maar met de ogen dicht die nacht had zij een zonderling levende gedroon en dat wel binnen enkele uren nadat zij de zoon van haar meester S verlaten had eigenlijk had het niets van een droom het was in alle opzichten zo overeenkomstig de werkelijkheid het droeg zich toe als volgt de slaapkamer van meneer en je vrouw flintwinch lag vlak bij die van mevrouw klenham echter niet op dezelfde gang ze moest bereikt worden langs een kronkelen trappje dat van de hoofd trap die tegenover mevrouw klenham's kamer uitkwam naar meneer liep men kon niet zeggen dat ze binnen het bereik van de stem lag want daarvoor waren muren deuren en panelen van het ouderwetse huis te dik maar toch kon men haar gemakkelijk bereiken op elk uur van de nacht en bij elke temperatuur aan het hoofd einde van het bed vlak bij het oor van je vrouw flintwinch hing een bel waarvan het kort binnen het bereik van mevrouw klenham's hand was wanneer die bel overging stond afree al naast haar bed en zij was al in de zieke kamer nog eer zij goed wakker was na haar meester S in bed geholpen te hebben de lamp aangestoken en haar goede nacht gewenst te hebben geen jevrouw flintwinch die avond slapen zoals gewonelijk behalve dat haar heer en meester nog een brak en ziet het was haar heer en meester niet het ging haar het laatst had bezighouden zoals de meeste wijze mensen beweren die het onderwerp was van je vrouw flintwinch droom het kwam haar voor dat zij na een paar uur geslapen te hebben wakker werd en heren mia niet de bed vond dat zij naar de karstkeek die zij had laten branden en evenals koning alvrett de grote de tijd daarna afmetende tot de ontdekking kwam dat zij al een hele tijd geslapen moest hebben dat zij daarna op stond een doek omsloeg haar pantoffels aantrok en ten hoogste verbaasd naar de grote trap liep om te kijken waar je heren mia bleef de grote trap was van hout en nog heel stevig afrie liepen gewoon af zonder de eigenaardigheden aan de dag te leggen van een slaapwanderlaar zij liet er zich niet afgelijden maar liep treden voor treden terwijl zij zich aan de learning vasthield want de kaars was uitgegaan in een hoekje van de benedengang was een wachtkamertje wel wat gelijkende op de ingang van een mijnschacht met een langsmaal venster als of er een scheur in de wand was in dit kamertje dat nooit gebruikt werd brand de licht je vrouw flintwinch ging de gang door waarbij zij gewaar werd dat zij geen kousen had aangetrokken en keek tussen de verroesde hengsels van de deur die een weinig open stond door naar binnen zij verwachte jeremia vast in slaap te zullen vinden misschien had hij wel een beroer te gekregen maar hij zat kalm op een stoel goedwakker en even gezond als altijd maar wat was dat de hemel zij ons genadig previlde je vrouw flintwinch en was op het punt om in zwem te vallen want de wakende flintwinch zat te kijken naar de slaapende flintwinch hij zat aan de ene kant van een smalt tafeltje en keek met zijn doordringende stekelige ogen naar zichzelf aan de andere kant waar hij met de kin op de borst zat te snorken je vrouw flintwinch kon haar wakende echt vriend vlak in het gezicht zien maar van de slaapende zag zij slechts het profiel de wakende flintwinch was hij zelf de slaapende was de dubbelganger even als zij onderscheid zou gemaakt hebben tussen een tas bij voorwerp en het spiegelbeeld in een glaswater merkte efrie dit op of schoon zij al duizeliger en duizeliger werd als zij ook maar even getwijfeld had wie van de twee haar eigen dieren meer was dan zou het ongeduld dat deze aan de dag legde haar wel van dien twijfel ontheven hebben blijkbaar keek hij rond na een of ander wapen nam de snuiter van de kandelaar op en nog voor hij de kaarsnood die dat zeer nodig had deed hij er een uitval mee naar de slaper als of hij hem wilde doorsteken wie is daar wat is er riep deze op springende flintwinch maakte een beweging met de snuiter als of hij zijn dubbelganger stilte wilde opleggen door hem de keel af te snijden maar deze kwam tot zich zelf en zij zich de ogen uitvrijvende ik vergat waar ik ben je hebt nu twee uur geslapen brom de hieromia op zijn horloge kijkende je hebt gezegd dat je genoeg had aan een ditje ik heb ook maar een ditje gedaan antwoorden de dubbelganger het is half drie mompel de hieromia waar is je hoed en je jas en waar is de trommel alles hier antwoorden de anderen terwijl hij zijn hals in een das wikkelde wacht een ogenblik zie zo geef mij nu de mouw aan niet deze de andere hey ik merk dat ik een dagje ouder wordt flintwins trok hem met zijn gewone voor het varendheid de jas aan je beloofde mij nog een glas wijn hier breng op antwoorden hieromia en sticker in zou ik bijna zeggen maar ik bedoel ga nu heen in tussen haalde hij dezelfde fles portwijn van savings voor de dag dat is portwijn geloof ik zij de dubbelganger proefende als of hij in de dokken was en nog een uurtijd had op haar gezondheid hij nam een slok op jouw gezondheid nog een slok op zijn gezondheid nog een slok en nu op alle vrienden om zijn pol terwijl hij deze tost die onder Londens burgerij zeer gebruikelijk was uitsprak dronk hij zijn glas leeg en zet het op tafel daarna nam hij de trommel die ongeveer twee voet in het vierkant was onder de arm hieromia sloeg hem daarbij met de grootste aandacht gaden onderzocht of hij haar wel steven vast hield smeet hem er toch voorzichter mede te zijn en sloopt toen op de tenen vanuit om de huisdeur open te maken evrie die deze laatste handeling had voorzien was reeds naar de trap terug gegaan alles ging zo natuurlijk in zijn werk dat zij op de trap staande de deur kon horen openen en sluiten de koude nachtwint voelde en de sterren kon zien maar nu naderde het merkwaardigste gedeelte van haar droom zij was zo bang voor haar echt genoot dat zij de kracht miste om naar haar kamer terug te gaan het geenzij gemakkelijk had kunnen doen terwijl hij de huisdeur sloot maar bleef staan kijken het gevolg was dat hij toen hij met de kaart in de hand naar boven wilde gaan haar tegen het lijfliep hij keek ten hoogste verbaasd maar sprak geen woord hield de ogen strak op haar gevestigd en bleef vooruit gaan zodat zij geheel onder zijn invloed even snel achteruit liep zo kwamen zij op hun eigen kamer en nauwelijks waren zij daar binnen of flintwint greep haar bij de keel en schudde haar zo heen en weer dat haar gezicht er blauw van begon te worden zeg efri vrouw efri zij flintwint wat heb je toch gedroomd wordt toch wakker wordt toch wakker wat is er aan de hand aan de hand jeremia vroeg efri naar adem snackend terwijl haar ogen uit de kassepelden zeg efri vrouw efri je bent in je slaap opgestaan liefste ik ben er wakker van geworden en heb je gevolgd en je beneden gevonden met deze doekom je hebt een nachtmerrie gehad efri vrouw als je ooit weer zo'n soort droom hebt er kwam een grijnslag op zijn wel sprekend gezicht dan zul je medicijnen nodig hebben ik zal je zo'n doze schepen zo'n doze zorg oudje je vrouw flintwint bedankte hem en kroop in bed einde van hoofd stuk 4 vijfde hoofdstuk van deel 1 van het kleine dorrit van tjals dickens vertaald door aarge van tricht deze librifox opname is vrij van auteursrechten opname door marxal kunders toen de klokken de volgende morgen negen uur sloegen werd me vrouw klennem door jeremia die al meer dan ooit uitzag als of hij zo pas was afgesneden naar haar secretaire gerold toen zij die ontsloten en voor het schrijfblad plaatsgenomen had verdween jeremia was het maar geweest om zich nu werkelijk op te halen en kwam artier binnen voelt u u vanmorgen wat beter moeder zij schudde het hoofd met dezelfde stuurse uitdrukking van vreedgenot op haar gelaat als de vorige avond toen er over het weer gesproken werd ik wordt niet meer beter het is een geluk voor mij artuur dat ik het weet en het kan dragen zo als zij daar zat met de handen op het schrijfblad en op enige afstand van elkaar en de hoge secretaire voor zich maakten zij de indruk als of zij zat te spelen op een orgel dat geen geluid gaf haar zoon had dit vroeger dikwijls gedacht en ook tans kwam deze gedachte weer in hem op terwijl hij bij haar plaatsnam zij opende een paar laadjes haalde enige papieren eruit te voorschijn kijk ze even in en legde ze weer weg op haar stroef gelaat was geen ogenblik een zachtere uitdrukking te vinden geen enkel draadje dat de weg aanwees door de sombere dolhof haar gedachten zullen wij nu de zaken bespreken moeder komt u dat op het ogenblik gelegen of het mij gelegen komt artuur de vraag is of het jouw gelegen komt je vader is al meer dan een jaar dood ik heb al die tijd gewacht of het je gelegen zou komen er was veel te regelen eer ik ontvertrekken en toen maakte ik mijn reis hierin wat langer want ik had behoefte aan rust en ontspanning zij keerde haar gelaat naar hem toe als of zij deze laatste woorden niet begreep rust en ontspanning zij keek de sombere kamer rond en uit de beweging die haar lippen maakten scheen af te leiden dat zij die woorden in zichzelf verhaalde en de kamer tot getuiger riep dat zij daar geen behoefte aan had bovendien moeder u bent de enige executrice en aangezien u het gehele beheer hebt over alles wat er is bleef er weinig over dat ik doen kon eigenlijk niets alvorens u tijd had gehad de zaken naar u genoegen te regelen de rekeningen zijn opgemaakt antwoorden zij hier heb ik ze de getuigen hebben alles nagekeken en in orde bevonden je kunt ze nazien artuur wanneer je maar wilt al was het nu op het oog omdik het is mij voldoende te weten dat de zaak haar beslag heeft gekregen moeder zal ik nu voortgaan waarom niet antwoorden zij op ijs koude toon moeder ons kantoor aan de overzijde van de oceaan heeft haar zaken in de laatste jaren al meer en meer zien in crimpen wij hebben nooit veel vertrouwen aan de dag gelegd nog bij anderen gezocht wij hebben de mensen niet voor ons kunnen winnen de koers die wij volgden was niet meer die van de tegenwoordige tijd wij kwamen ver achteraan ik behoef hier niet bij stilte staan moeder u weet dat natuurlijk ik weet wat je bedoelt antwoorden zij op een toon die enig voor behoudt verrit zelfs dit oude huis waarin wij op het oog omdik spreken bewijst het geen ik zeg toen vader nog jong was en in de dagen van zijn oom voor hem deed men hier veel zaken was het een handelshuis overal bekend nu past het niet meer bij de tegenwoordige tijd het is verouderd overtoller geworden al onze verzendingen worden als sinds lange tijd aan commissioneers opgedragen aan de rovinghems en de grote waakzaamheid en activiteit door u bij het beheer en het toezicht aan de dag gelegd hadden ook in een particuliere woning uitgeoefend kunnen worden is dat niet zo moeder zonder zijn vraag te beantwoorden zijden zijn ben je van oordeel artuur dat een huis tot niets dient als het je diep bedroefde zwakken toch rechtmatig beproefde moeder tot woning strikt ik spreek alleen over zaken moeder met welk doel daar kom ik niet toe ik voorzien wat het is sprak zij hem voor het eerst eens flink aankijkende de heer verhoede dat ik onder welk bezoeking ook zou moren zonder geschepsel als ik ben verdien ik bitter teleurgesteld te worden ik zal erin berusten het doet mijn leedmoeder u zo te horen spreken of schoon ik wel bang was dat u het zou doen wist je dat kende je mij zo viel zij hem in de reden artuus weeg een ogenblik hij had vuur uit haar geslagen en dat verrasten hem nu sprak ze weer koud als een steen ga voort u hebt dus voorzienmoeder dat ik besluiten zou mijn aandeel uit de zaak te nemen ik heb er genoeg van ik zal mij niet vermeten u raad te geven ik zie dat u de zaak wilt voortzetten had ik enige invloed op u dan zou ik die alleen gebruiken om uw oordeel te verzachten over de teleurstelling die ik u aandoe om er u aan te herinneren dat ik al een half mensen leven achter de rug heb hij mij nog nooit tegen uw wil heb verzet ik kan onmogelijk zeggen dat het mij gelukt is mij aan te passen aan uw leefregels even min kan ik geloven dat mijn 40 jaren iemand tot voordeel of genoegen zijn geweest ook mij zelf niet maar ik heb mij onder geschikt betoomt ik verzoek u alleen maar u dat de wil herinneren wedesmekeling indien er een was of ooit geweest was die getracht had enige toegevelijkheid te ontdekken in dat onvermurmbaar gelaten achter de toren hoge secretaire weden overtreden die zijn vond is moest vernemen van de rechtbank waar deze strengen ogen presideerden grote behoefte had de onbuigsame vrouw aan haar mystieke godsdienst waarover een sluier ligt uit somberheid en duisternis geweven met nu en dan een bliksemstraal van vervloeking vraag en verdelging vergeef ons onze schulden zo als wij vergeven onze schuldenaar dit gebet was te arm van geest voor haar dood vernietig kruizig mijn schuldenaren oh her doe jij zo als ik zou doen en ik zal u aanbidden dit was de goddelose stenen toren die zij bouwde om de hemel te naderen heb je gedaan artuur of heb je nog meer te zeggen mij dumt er kan niet meer zijn je bent kort maar zakelijk geweest ik heb nog iets te zeggen moeder iets dat mij al die tijd dag en nacht heeft bezig gehouden het valt mij echter moeilijker dit te zeggen dan al het geen ik al gezegd heb dit laatste betrof mij alleen wat ik nog te zeggen heb betreft ons allen ons allen wie zijn dat u mijzelf mijn overledenvader zij trok de handen van de schrijfplank terug vauwden ze in haar schoot en bleef voor zich uitstaren als een Egyptisch beeld u kende mijn vader oneindig beter dan ik hem ooit gekend heb voor mij was hij achterhoudend voor u niet u waart de sterkste moeder u moest hem leiden ik wist dat als kind al even goed als nu ik begreep dat u overwicht op hem oorzaak was van zijn gaan naar China om daar de zaak te dienen terwijl u hier het toezicht hield of schoon ik ook nu nog niet weet of dit de enige reden van uw scheiding was en dat het uw verlangen was dat ik tot mijn twintigste jaar bij u zou blijven en dan mijn vader volgend zoals gebeurd is u zult het mij wel niet kwalijk nemen dat ik dit na twintig jaar in herinnering breng ik ben benieuwd te vernemen waarom hij liet zijn stem dalen en vervolgde met zichtbare tegenzin ik wilde u vragen moeder of het ooit in u opgekomen is achterdocht op het woord achterdocht keerde zij het hoofd naar haar zoon en keken met gefronst voorhoofd aan daarna dwaalde haar ogen weer af naar het vuur maar de groeven in haar voorhoofd bleven als of de egyptische beeld houden ze voor eeuwig erin had gebijteld te koesteren dat mijn vader ooit iets gedaan heeft waardoor zijn zils rust verstort is iets dat hem vroeging veroorzaakte of u wellens iets vreemd in zijn gedrag hebt opgemerkt misschien met hem erover gesproken over hem zelf op het horen zinspelen ik begrijp niet wat je bedoelt je spreekt zo geheimzinnig is het mogelijk moeder ging artifoort terwijl hij met het hoofd dichter bij haar kwam om nog zachter te kunnen spreken en zijn hand die zenuwachtig trilde op de schrijfplank legde is het mogelijk moeder dat hij bij ongeluk iemand onrecht heeft aangedaan en dat niet weer goed maakt zij keek hem aan met een gramstoren geblik leunde achterover in haar stoel ten einde verder van om af te zijn maar gaf geen antwoord ik gevoel het diepmoeder dat als deze gedachte nooit in u opgekomen is ik u vreed en onnatuurlijk moet toeschijn dat ik die zelfs in dit vertrouwelijk samen zijn durf uitspreken maar ik kan haar niet van mij afzetten nog de tijd nog de grote verandering in mijn leven kunnen haar uitwissen bedenk dat ik zo lang met mijn vader alleen was bedenk dat ik zijn gelaad zag toen hij mij het horloosje in de hand gaf en traagde mij te doen verstaan dat ik het aan u moet senden en u wel begrijpen zout waarom bedenk ook dat ik hem toen het einde nadende met een potloot bezig zag aan u te schrijven het geen hem echter niet mocht gelukken hoe flauw en vaag het vermoeden dat mij zo vreed kweld ook mogen zijn de omstandigheden verhogen er de waarschijnlijkheid van ik smek u laat ons toch in zemelsnaam onderzoeken of er werkelijk enig onderrecht is gepleegd en alles weer goed maken niemand dan u kan mij daarbij helpen nog steeds leunde zij achterover in haar stoel en wel zo voors dat deze van tijd tot tijd iets achteruit rolde zodat zij de indruk maakte van een boze geest die langzaam weg zweefde tegelijkertijd hield zij de linkerhand voor haar gelaad en keek hem daar onderdoor onafgebroken aan het is niet zo onmogelijk ging artie voort dat er in de eerste tijd ten gevolge van de zucht om veel geld te verdienen en voordelige inkopen te doen iemand bedrogen benadeeld of tot de bedelstaf gebracht is ik ben begonnen erover te spreken en moet nu voortgaan voor mijn geboorte waard u de speel waarom de gehele zaak draaide langer dan 40 jaar heeft mijn vader zich door uw sterkend geest laten leiden u kunt dus mijn twijfel opheffen en die nu werkelijk helpen wilt de waarheid aan het licht te brengen wilt u dat moeder hij hield op hopende op enig antwoord maar haar grijze flechten waren niet onbeweegelijk dan haar lippen en diener aan iemand iets goed te maken is of aan iemand iets teruggegeven moet worden vertel het ons dan en laat ons het dan doen of liever laat mij het doen als het in mijn macht staat moeder ik heb gezien hoe weinig geluk het geld aanbrengt voor zover mij bekend is bracht het zo weinig vrede in dit huis en aan al de genen die er thuis horen dat het voor mij minder waard is dan voor anderen in alles wat ik ervoor zou kopen zou ik een verwijt zien indien ik voortleefde met het vermoeden dat mijn vader in zijn laatste uur door volging werd verteerd omdat het geld niet rechtmatig verkregen was op enige afstand van de secretaire hing een schelkoord met een snelle plotseling en beweging van haar voet rolde zij haar stoel achteruit en in de richting van het koord en trok eraan zo hard zij komen terwijl zij haar hand nog steeds als een schild voor haar gelaad hield als of hij haar wilde slaan en zij de slagen afweerde het meisje dat haar straat binnenkwam was blijkbaar geschikt door het ongewoon harde schellen roep flint winch in het volgende ogenblik was het meisje verdwenen en stond jeremia in de kamer wat is dat is het al aan de gang vroeg hij onverschillig met de hand lang zijn gelaad strijkend ik dacht het wel ik wist het zeker flint winch zij de moeder kijk eens naar mijn zoon kijk eens naar hem nu ik kijk naar hem zij strikte de hand uit die als schild gediend had en terwijl zij sprak wees zij naar het voorwerp van haar toren bijna in het eerste uur van zijn terugkomst nog voor hij zijn voeten heeft afgeveegd beklat hij de nagedachtenis van zijn vader in tegenwoordigheid van zijn moeder hij durft zijn moeder vragen met hem zijn vaders handelingen gedurende mensen leeftijd na te gaan als een spyon meent dat de wereldse goederm die wij met grote moeite in de loop er tijden verzamelt waarvoor wij gezwocht en ons zelfs verlogend hebben zo goed als door diefstal zijn verkregen en vraagt aan wie ze teruggegeven moeten worden aan wie wij iets hebben goed te maken hoe voedend zij ook was zij had dit alles gezegd op een toon die beweest dat zij zich volkomen meester was zelfs nog iets zachter dan zij gewoonlijk sprak elk woord was duidelijk te verstaan goedmaken hernam zij ja waarlijk hij heeft gemakkelijk praten zo fris van de reis en na een leven van eidelheden en genoegens in allerlei vreemde landen maar laat hij naar mij kijken die hier opgesloten zit ik verdraag dat zonder morgen want het is mij opgelegd dat ik op deze wijze zal boeten voor mijn zonden goedmaken wordt er in deze kamer niet dag aan dag goed gemaakt en duurt dat nu al niet 15 lange jaren zo maakte zij altijd haar balans op met de hemel vergat geen enkele post te boeken heelt nauwkeurig aantekening van het ging zij te goed had en wist dit ook op de eisen merkwaardig vooral was de kracht waarmee de zij dit deed duizenden en duizenden doen dit elke dag ieder op zijn wijzen flintwinch geef mij dat boek eens aan de oude man overhandigde het haar over de tafel heen zij stak twee vingers tussen de bladen sloot het boek en hield het toen haar zoon dreigend voor in vroegere tijd artuur zoals in dit boek de lezen staat waren er godfruchtige mensen uitverkoren door de heer die hunne zonen voor minder dan gij gezegd hebt vervloekt zouden hebben en niet alleen hunne zonen maar gehele volken indien deze hen ondersteund hadden om door god en de mensen verlaten te vergaan tot zelfs het kind aan de borst der moeder maar ik wil jou alleen dit zeggen indien je dit onderwerp ooit weer aanroert wil ik je niet meer als mijn zoon er kennen zal ik je op zo'n manier de deur wijzen dat je wensen zult je moeder nooit gekend te hebben dan wil ik je nimmer terug zien en mocht je toch hier binnen komen als ik dood ben dan zou mijn lijk bloeden indien ik dat kon bewerken zodra je de voet over de drempel zet enerzins verlicht zowel door de hevigheid van de bedreiging als hoe afschuwelijk ook door het besef dat zij in de godsdienstige plechtigheid vervuld had gaf zij het boek aan de oude man terug en zweeg verder nu ze hier in mia voor opstellende dat ik mij niet tussen nu beide wensen plaatsen zou ik nu ik geroepen ben toch graag weten wat dit alles eigenlijk betekent vraag dat aan mijn moeder antwoorden artuur toen zijn moedersweeg het geen ik gezegd heb was alleen bestemd voor haar oh zij hier in mia aan uw moeder vragen het aan uw moeder zo maar uw moeder zeiden dat u uw vader verdacht dat is niet bra van uw meneer artuur en wie zult u nu gaan verdenken genoeg filmen vrouw klein hem in zich zo wendende dat zij op dit ogenblik alleen tot de oude man sprak laat dit onderwerp nu rusten ja wel maar wacht eens even heel termia vol wacht eens even hebt u meneer artuur al gezegd dat hij zijn vader niets ten lasten mag leggen dat hij daartoe geen recht heeft dat daartoe elke grond ontbreekt dat vertel ik hem nu oh juist hernam de oude man vertelde u hem dat nu u had het hem nog niet gezegd maar nu wel oh zo nu dan is het goed u weet dat ik zo lang tussen u en zijn vader gestaan heb dat de dood daar aan geen einde gemaakt heeft en ik nog tussen u sta en dat wil ik ook en mag ik ook in alle billijkheid voorderen en luister nu nog eens meneer artuur u hebt niet het recht uw vader te wand trouwen en kunt daarvoor geen redelijke grond aanvoeren hij legt de beide handen op de rug van de rolstoel en al in zichzelf praten reed hij zijn meesteres langzaam naar de secretaire terug en nu hernam hij achter haar staande in plaats van heen te gaan en nog eens geroepen te worden wanneer de tweede helft van de moeilijkheden komt wil ik u vragen of artuur u al heeft verteld welke plannen hij heeft met de zaak hij heeft die laten varen en wie profiteert er nu van mevrouw klennem keek haar zoon aan die tegen de vensterbank geleund stond hij merkte dit op en zij mijn moeder natuurlijk zij kan er mee doen wat zij verkist als er enig genoegen voor mij kan voortspruiten sprak mevrouw klennem na een korte pauze uit de teleurgestelde verwachting dat mijn zoon in de kracht van zijn leven onze oude zaak opnieuw tot bloei en aanzien zou brengen dan is het dat ik nu in de gelegenheid gesteld wordt een oude trouwer die naar te bedonen jeremia de kapitein verlaat het schip maar jij en ik zullen de zaak samen blijven drijven over meter ondergaan jeremia wiens ogen glinst erden als of ze geld zagen weer op snel een blik naar de zoon hij scheen te willen zeggen ik ben daarvoor u geen dank verschuldigd u hebt er niets aan gedaan en daarna bedankte hij de moeder ook uit naam van afrie en zijde haar dat hij haar nimmer zou verlaten even min als afrie eindelijk haalde hij zijn horloge uit de diepte en zij 11 uur het is tijd voor uw oesters en na deze overgang in het gesprek zonder enig overgang in houding of manier trok hij aan de schel mevrouw klennem echter vast besloten zichzelf een boete op te leggen omdat men had durven onderstellen dat zij niet wist wat goedmaken was weigerde de oesters te eten toen ze gebracht werden ze zagen er anders verleiderlijk uit acht stuks op een witte schoon in een grotel in een kring gelegd op een blad met een helder nandkind servet geflankeerd door een paar gesmeerde sneetjes frans brood en een koelglas wijn met water maar zij weer stond de verleiding en liet alles naar de keuken terug brengen deze zelf op offering boekende aan de kredid zijde van haar memoriaal voor de eeuwigheid de oesters waren niet binnengebracht door every maar door het meisje dat ook binnengekomen was toen de vrouw klennem gescheld had hetzelfde meisje dat de vorige avond bij every in de duizendere gedeelte van de kamer gestaan had nu artuur in de gelegenheid was haar wat nauwkeurige gade te slaan merkte hij op dat haar bijzonder klein figuurtje haar klein gezichtje en haar dunne armoedige kleding haar veel jonger deden schijnen dan zij was hoewel zij vermoedelijk 22 was of daarom trend zou men haar op het eerste gezicht de helft hebben gegeven niet dat haar gezichtje zo jeugdig was nee er lag een pijnzende zorgvuldige uitdrukking op zoals men bij een jong meisje van die leeftijd selden aantreft maar zij was zo klein en zo licht deed alles zo bedaard en bedeest en scheen zich zo bewust dat zij eigenlijk niet op haar plaats was tussen die drie harde mensen dat zij geheel de manieren en het voorkomen had van een onderdanig kind er was iets trengs en tegelijkertijd iets wijvelends iets dat het midden hield tussen een beschermende en een neerdrukende hand een sprenkelende gieter en een hydraulische druk in de wijze waarop mevrouw klennem belangstelling toomde voor deze ondergeschikte zelfs op het oogomlijk waarop zij na het vorste schellen binnen trat toen mevrouw klennem zich als het ware in een verdedigende houding tegenover haar zoonbevond lager in haar ogen een uitdrukking van erkendelijkheid die geheel alleen het jonge meisje gold evenals er in het hartste metaal geradend van hartheid en zelfs in het zwart nog spoorend van kleur zijn was er een fijne nuance te ontdekken in de norseid die mevrouw klennem tegen kleine dorrit en tegen de rest van de mensheid aan de dag legde kleine dorrit ging uit naaien tegen zoveel of zo weinig per dag van acht uur somorgens tot acht uur savings was zij te krijgen prompt acht uur kwam zij prompt acht uur verdween zij wat kleine dorrit de overre 12 uur deed waar zij de nacht doorbracht dat was een geheim nog een eigenaardigheid van kleine dorrit behalve het loon in geld kreeg zij haar maaltijden zij had een onoverwinnelijke afkeer van gezellige maaltijden als zij er maar enig sinds kans toezag zat zij nooit mee aan altijd was zij of juist aan iets begonnen of moest zij nog iets afmaken in één woord zij had altijd een plan opgemaakt niet zo heel slim want zij liet er niemand in lopen om alleen de maaltijden te gebruiken was het haar gelukt haar bord machtig te worden en een tafeltje te maken van haar schoot of van een doos als zij niet op de tenend ging staan en het bord op de schoorsteenmantel neerzetten dan was zij de gehele dag gerust gesteld het was niet gemakkelijk kleine dorrets gezicht je goed te zien zij zonderde zich altijd af zat in de verst verwijderde hoekjes te werken en kwam zij iemand de trap tegen dan maakte zij gauw dat zij weg kwam het scheen en bleek door schijnd gezichtje te zijn met een levendige uitdrukking al was het behalve de zachte lichtbruine ogen niet mooi te noemen een fijn gebogen hoofdje een tengerviguurtje een paar vluggen altijd bezige handjes en versleten kleren ze moesten wel erg versleten zijn dat het zo in het oog viel want ze zaten toch zo netjes zie daar kleine dorret aan het werk al deze bijzonderheden en eigenaardigheden van kleine dorret kwam artuur in de loop van de dag te weten door eigen aanschouwing en door efries spraakzaamheid indien efrie een eigen wil had gehad zou die kleine dorret niet gunstig zijn geweest maar nu de twee gladden over wie efrie het voortdurend had en die haar gehele persoonlijkheid opgeslopt schreeuwen te hebben kleine dorret bij zich dulden als of dat van zelfs sprak kon zijn niets doen dan hun voorbeeld volgen hadden de twee gladden daarom tegen besloten kleine dorret bij kaarslicht te vermoorden dan zou efrie daardoor uitgenodigd zonder twijfel de kandelaar vastgehouden hebben tussen het braden van de patrijs voor de ziekenkamer en het gereed maken van het rundvlees en de pudding voor de eetkamer in had efrie al de boven beschreven mededelingen gedaan en zich daarbij niet weinig uitgesloopt om de zoon des huizes tegen de twee gladden in het harnas te jagen het stond nu eenmaal bij haar vast dat de zoon tegen hen opgehittst moest worden in de loop van de dag bezocht artuur het gehele huis wat was het somber en donker de holle kamers al jaren en jaren buiten gebruik schenende eeuwige slaap te zijn ingegaan waaruit niemand ze weer kon opwekken het huis gaat eigenlijk niets dan oude rommel meubelde de vertrekken niet het was erin opgeborgen en evenals het gehele huis kleurloos mocht er vroeger al enige kleur op geweest zijn dan hadden de zonnestralen die al lang in zich opgenomen en wie weet overgebracht in bloemen vlinders vogelveertjes kostbare stenen en al zo meer er was geen enkele vloer die niet helde de zolderingen waren zo dik beslagen met roop en stof dat oude vrouwen er zeker beter uit hadden kunnen waar zeggen dan uit koffiedik de koude haarden vertonen ging spoor van ooit gebrand te hebben behalve in de hoopjes roet dat uit de schoorsteen gevallen was en door de kamer dwarrelde zodra iemand het waagde de deur te openen in het vertrek dat eenmaal de mooie kamer geweest was hing het wevenweer de spiegels met zwarte poppetjes die met zwarte guirlandes in de dikke handjes langs de zwarte lijst wandelden maar zelfs aan deze ontbrak hier en daar een hoofd of een beentje en een cupidootje dat veel op een aansprekere leek had zich om zijn lengte als omgedraaid en hing naast de rand terwijl een ander er helemaal was afgevallen de kamer waar meneer klennen de zaken behandelde was precies zo gebleven als artuur zich die herinnerde zodat hij zich had kunnen voorstellen dat zijn vader en nog zat even als zijn moeder boven terwijl Jeremia op en neer liep van de één naar de ander het sombere ernstige portret aan de muur dat artuur aankeek met dezelfde uitdrukking in de ogen als op het sterfbed schenen oplechtergewijzen te herinneren aan de taak die hij op zich genomen had en taak die hem naar het onderhoud met zijn moeder hopeloos toeschijn in de kelders even als op de slaapkamers vond hij allerlei voorwerpen die hij zich nog herinnerde wel oud en versleten maar nog op dezelfde plaatsen zelfs ledige biertonnen grijs van de spinnewebben en ledige wijnflessen met de haals vol stof en zwammen daar tussen ongebruikte flessenrekken in het bleke licht dat uit de tuin kans zag door te dringen was het brandkamertje vol gepropt met oude grootboeken die zo'n bedoor verschimmel ucht verspreidden als of ze geregeld in het middennachtelijk uur door uit het graf verrezen boekhouders werden aangehouden om twee uur werd het rundvlees en de punning gereed gezet op de punt van de eetafel waarover het restant van een groot tafel laken was uitgespreid art u gebruikte de maaltijd met flintwinch die hem meedeelde dat zijn moeder haar gewone kalmte teruggekregen had hij flintwinch behoefde zeker niet bang te zijn dat meneer art u nog een zou terugkomen op het voorgevallenen van die morgen en één ding meneer art u berklat ins hemelsnaam uw vader niet doe dat nooit meer en hiermee basta over dit onderwerp jeremia flintwinch was al bezig geweest met het oprederen en afstoffen van zijn eigen kantoor als om zijn nieuwe waardigheid eer aan te doen toen hij zich volgeladen had met rundvlees al het nat van de pudding met het plat van zijn mes opgelepeld en in de bijkeuken het vaartje bier duchtig aangesproken had trok hij zijn morse mouwen aan en ging weer aan het werk en terwijl art u naar hem bleef kijken begreep hij dat de oude man even stilzwijgend zouden zijn als zijn vaders graf en zijn vaders portret zegens effery vrouw riep flintwinch toen zijn vrouw de gang doorkwam toen ik zo even boven was zag ik dat je meneer art u's bed nog niet hebt opgemaakt haast je toch wat meneer art u vond het huis echter zo treurig en doods en zag er zo tegenop zijn moeder nog eens haar vijanden te horen vervloeken en alle bestaande ellende en jammer over hun hoofden te horen afsmeken dat hij zijn voornemen te kennen gaf terug te keren naar het logement waar hij zijn bagage had achtergelaten flintwinch was blij dat hij hem kwijtraakte en mevrouw klennen was onverschillig voor alle huishoudelijke beslommeringen buiten haar eigen kamer als iedereen maar zuinig was zodat art u niet de minste tegenkanting onder vond er werd afgesproken wanneer zijn een moeder flintwinch en hij zich weder aan de boeken zouden wijden en toen verliet hij het rug gevonden ouderlijk huis met een diep bedroefd hart en kleine dort gedurende de eerst volgende 14 dagen werden er van tien uur's morgens tot zes uur's avonds zaken behandeld met tussenpozen waarin de zieken zich wijden aan Oesters of aan een patreis en flintwinch een luchtje ging scheppen soms was kleine dort druk aan haar nijwerk bezig op andere dagen scheen zij op bezoek te zijn evenals op de dag van art u's aankomst zijn nieuwsgierigheid klom bij de dag vooral na het geen afrie hem van haar verteld had de gedachte kwam zelfs bij hem op of zij op enige lij wijze in betrekking kon staan tot het geen hem dag en nacht bezig hield hij besloot daarom kleine dort gade te slaan en te trachten haar geschiedenis te leren kennen einde van hoofdstuk 5