 Salam dəyəli dinləcilər. Bu dövəki beləşimizdə sizə kitablar və mütaliyyədən danşa zayıq. Dinləyək. İnsanlar kimi müdafi edirlər. Onlara kimin tərəfindolmularını izləyətmək müddəq lazımdır. Müəyyən anlamda bu maraqların bəyanatıdır. Bələlikləmən mütaliyyə haqqını danşa çıxan. Bədiyə dəbət xoxumak və ümumiyyətlə ləzət almaq xatirini kitablar arasında itibat olmaq, insan həyatında ən vacib meşquuliyyətlərdən biridir. Özünlə mütaliyyə çox bağlı biriyəm. Aqı həm yazısı, həm də bədiyi mətillərin yazarıyım. Həm böyüklər, həm də balacılar üçün yazıram. Artı yaz yazmaqla nəsə yaratmaqla 30 ildir yaşayışımı təmin edirəm. Sözsüz ki, insanların xoxmasında, insanların bədiyi ədəbiyyəti mütaliyyətməsində kitab xanaların nəşirlərin mövcudluğunda və kitab xoxmaq üçün məkanların olmasında şəxsə maraqlı biriyəm. Bələlikləmən yazı haşı giyim. Amma daha çox mütaliyyətiyəm. New Yorkda olduqun cümlülərdən birində özəl həpsanların hazırda bu sahə Amerikada çox inkişaf edib. Tikintisi ilə bağlı səhbət işittim. Hər bir sanayi kimi, cəzə çəşmə müəssələri sanayesi də öz inkişaf planı əvvəl dən bilməridir. Onlara nə qədər saklanma kamerası lazım olacaq, 15 ildən sonra həps olunların sayı nə qədər olacaq və bu barədə düşənlər dərhal anladılar ki, bura qəmi tapmaq elə də tətin deyil. Sorguya əsaslanan sadı algoritmdən istifadə edirək, bunu deyə bilərlər. Bunun üçün, 10 və 11 yaşlılar arasında okuma faizini müəyyən etmək lazımdır. Bu məsələdə bir başa səbəb nəticizə alagası yoxdur. Təbii ki, təhsil-i yüksək cəmiyyətlədə dəcini açar olur. Anzəq faktorlar arasındaki alagə çox aydın görünür. Savallı insanlar bədiyə dəbət okuyor. Bədiyə dəbiyatın iki təyinatı var. Bu sizin müthalədən asıllığınızı ortaya çıxardır. Hadisəlinizə dəcəliyən edəcəni bilmək ehtirası, növbəti səhvəni səvirmək istəyi, nə qədər ağır olsa da, olabilsin də səbəd vəhliş baş verib və sən bunu bilmərisən, dəvam etmək zəru rəti bütün bunlar əsil sürücülük ehtirasıdır. Bu, sizi yeni sözlər öyrənməyə, iləlik etməyə və ən əsası fəqli düşünməyəməz bul edir. Sizi aydın olur ki, okumak öz özlüğündə bir həzddir. Siz bunu bir dəfə çəşvettikdən sonra, daha okumaktan əlçəkməyəcəksiniz. Səvallı övlaqların olması üçün ən asan yol onları okumaga alışdırmaq və okumagın gözəl bir ələnci olduğunu onlara göstərməkdir. Ən sadəsi, onlara xoşa gələn kitablar tapmaq, bu kitablara çıxş imkanı yaratmaq və o kitabları okumaga imkan vermək. Uşaklar üçün pis müəllif yoxdur. Əcər uşak onları okumada istəyirsə, onu tapı boxumasına şərait yaratın. Çünki bütün uşaklar fəqlidir. Onlar özlərinə lazım olan həkəyələri tapır və o həkəyələrin sərsinə daxın olurlar. Çöhnəlmiş, sürüdülmüş idəyə onlar üçün yenidir. Aqı uşak, onu özü üçün birinci dəfə çəşvidir. Anzaksiz, onların okumak istədiklərinə lazımsız və qeyri ciddi deyib əlinlən aldıq da onların kitaba bifrəti yaranır. Bədi ədəyibətin oynadığı Dicər Mühimrol onun empati duyulusu yaratmasındadır. Siz çınoya və televiziya verilişini baxanda başqa insanların başına gələn hadisələri görürsünüz. Bədi ədəbiyyət isə sizin həriflərdən istifadə edərək yaratdığınız bir şeydir. Siz yalnız siz öz təsəvvörünüzün gücündən istifadə edərək bütün bir dünya yaradır, o dünyadan həzzalır və ətrafa fərqli baxışlarla baxırsınız. Siz fərqli şeyləri hissedir, bilmədiyiniz və bilməyəcəyiniz yiyətləri və dünyaları gəzirsiniz. Siz başqası olmağa başlarsınız. Hanzab öz dünyanıza qay etdikdə siz də azda olsa nə hissə dəyişdiyini hissedirsiniz. Empatiya insanları bir yerə yıxıb özlərini öz nəvurgun tənhalar kim aparmağa imkan verməyən bir vasitədir. Siz kitablarda bu dünyada həyat üçün çox vacib olan şeyləri tapırsız. Budır. Dünya məs, bucur olmağa məs bur deyil, hər şeyi dəyişə bilər. Kimyət din zildəmən çin də resmi party tərəfindən təstigə olunmuş elmi fantastika və fantasy-lə bağlı bir konfransdaydım. Bir anca əldi və mən hakimət resmisindən soruşdun. Nə hissün? Aq elmi fantastika uzun müddət hökumət tərəfindən yaxşı qarşılanmayıb. Nə də hisdi? O, hər şeyin çox sadı olduğunu dədi. Siz çinlilərə nəsə çıxın verdikdə onlar mükəmməl şeylər yaratabilirlər. Hanzab onların özləri nə hisə təkmilləşdirə və ya yaratabilməyim. Onlar çəşvətməyiblər. Bunun üçün, Çin hökuməti Amerika Birləşmiş Tatlanda yerləşin Apple Microsoft Google şirketinə numayəndə həyəti gönlərdir. Həmin numayəndələr kelezəyi düşünən bu insanlardan soruşuqlar. Və onların bu soruqlara verdikləri zavabdan məlum olub ki, uşaq ovarçan onlar hamsı elmi fantastika okuyublar. Ələbiyyəs size başqa dünyanı göstərə bilər. O sizi sizin heç zaman olmadığınız yerə para bilər. Bir dəfə Həminu fəyvi dünyadakı sehirli meyvələr dəqdıktan sonra doğulub boya başa sattığınız bu dünyadan razı qalmayacaqsınız. Narazılıq çox yaxşı şeydir. Narazı insanlar öz dünyaların təkmilləşdirə, onları daha yaxşı və tamam başqa dürə də bilir. Uşaqın mütaaliyyəsini olan marağını məhv edən digər faktor, yaxın ətraqda kitab olmamasıdır və eləcidə geri atkanaların olmaması. Mənim bəqtimcətirib, mənim boya başa sattığım rayonumda mükəmməl kitabxana var idi. Kitabxanalar azadlıqdır, azad oxumak, azad söhbətlər etmək yeridir. Bu təhsildir, bu sığınacaq və məlumata çıxış yeridir. Düşünürəm ki, bütün məsələ məlumatın təbiyyəti ilə bağlıdır. Məlumatın bir dəyəri var. Amma lazımlı məlumatın dəyəri laq böyüxtür. Bir sözlə, dəyərsizdir. İnsanlıq tarixinin bütün mərhələlərin də biz məlumat qıtlığı yaşamışıq. Ahır zamanlarda biz məlumatın azlığından uzaqlaşarak onun bolqu və artıqlıqı isərsində düşmüş durumdayıq. Qoguldan olan Erik Şimidir deyir ki, hər iki gün də insanların istəhsal etdiyi məlumat, bütün Bəşər Sivilizasiyasının 2003-cü dəkimi istəhsal etdiyi məlumat qədərdir. Rədəmləri səvənlər üçün deyim ki, bu bir günə 5 eqzabayt məlumat deməkdir. İndə əsas məsələ səhrada qeyri adi gülü tapmaq yox. Zəngəllikdə olan xüsusi gül tapmaqdır. Bu informasiya bolbqu isərsində, bize lazım olan məlumat tapmaq üçün, bize yön göstərən lazımdır. Kitaphanalar insanların məlumat almak üçün gəldikləri yerdir. Kitablar məlumat Aysberginin yalnız üst tərəfidir. Onlar kitapanadadır və siz kitapanasının köməkliyilə onları əldə edə bilirsiniz. Hazırda kitapanadan kitab götürün uşaqların sayı, əvvəlki dövürlərin ismətən daha çoxdur. Onların axtadıqları isə fəqli formatlı, çağızdan hazırlanmış elektron və aude kitablar olur. Kitaphana həm də başqa təyinatlı bir yerdir. Məsələn, komputerü olmayan və ya internetə çıxışı olmayan adam bura daxil olub oturabilər. Biz iş axtarartan, tərzümeyi hal yazartan və ya internetdə pensiya formatın doldurartan, gəlib oturduğumuz yer kitaphanadır. Kitaphanacılar insanların bu dünyada yönlə müəyyən etməyə kömək edən adamlardandır. Kitaphana gələcəyi olan qapıdır. Ancaq çox təsür ki, bu günlərdə yerli hakimiyyətlər pula qanaat adı altında kitaphanaları bağlamaqla məşhuludur. Onlar anlamır ki, bu gün kitaphanaları bağlamaqla gələcəyin qaflarını bağlayırlar. Onlar açıq olası olan qafları bağlayırlar. Kitablar ölələrlə ünsiyyət deməkdir. İndi bizim aramızda olmayanlarla ünsiyyət deməkdir. İnsanlı gözünü yarattı, inkişaf etdi və elə bir nöp bilci yarattı ki, onu daima xatırlamal yox, inkişaf etdir məşhumcun oldu. Elə nəğıllar var ki, bir çox ölkələrin tarixindən daha qədimdir. Elə nəğıllar var ki, onun isəlsində bəhs edilən mədəniyyətlərdən və abidələrdən daha çox yaşayıb. Kitaphanaları qorumak çox vaazibdir. Kitaphanlardan istifad etməli, onların sayını artırmalı və bağlanmasına qarşı ehtirazımızı bildirməliyik. Əgər siz kitaphanların qədirini bilmirsizsə, demək siz məlumatın, mədəniyyətin və müdürikliyin dəyərinini bilmirsiniz, siz kezmişin səsini batırmaqla gələzəyə ziyan vurursunuz. Biz kitabları uşaqlar üçün ucadan uxumalıyıq, onlara səbindirən şeyləri uxumalıyıq, bizim uxumadan yorulduğumuz tariq hadisələrdən bəhs etməliyik, müxtəlif səsli rohularına girərək uxudumuz kitabı onlar üçün daha maraqlı etməliyik, uxumagu yüzləri bazarır deyə onlara kitab uxumadan əlçəkməliyik, elə bir zamanda uxumalıyıq ki, onun diqqəti ətrafda baş verənlərə, məsələn, telefona yönəlmiş olmasın. Biz dildən istifadə etməliyik, yeni sözün nə anlama cəldini izah etməli, və demək istədiklərimizi başa düşülən şəkildə deməliyik. Biz dildə nəsə ölmüş bir nəsnə kimi davranmamalıyıq. Biz dildən elə istifadə etməliyik ki, onu eşidən kez sözün canlı olduğunu, mənası olduğunu, hərəkət etdiyini və zamanla dəyişdiyini anlasın. Yazısılar, xüsus əndi uşaqlar üçün yazanlar, oxucuları qarçısında böyük məsuliyyət taşıyır. Biz həqiqi olan şeyləri yazmalıyıq. Bu prins, fənsuq, həkaya qurarkən və həmin həkəyədə üzünü belə görmədiyimiz tariq yerlər mövcud olmayan insanlar haqqında yazar çənəməl etməliyik. Biz başa düşməliyik ki, həqiqət əslində baş verən şey deyil, həqiqət bizim kim olduğumuzu bize anladan şeydir. Bədiyi ədəbiyyət hər şeydən öncə həqiqi yalandır, biz oxucularımızı bezdirməməliyik. Biz elə etməliyik ki, oxucu özü səhvəni çevirmək də maraqlı olsun. Həvəssiz oxuyan oxucu üçün ən yaxşı çıxış yolu onları çitaba bağlayacaq həkəyəni oxumaldır. Biz oxucularımıza həqiqəti deməliyik. Biz onları silahlandırmalı, müdafi olunmağı ürətməli və bu qısa zamanda dünyadan əldi etdiyimiz müdürçliyi onları ötürməliyik. Biz rəzməməli, mühazirə oxumu malı, hazır həqiqətləri, anaquşun balasını çeynəyə rək verdiyəm kimi oxucuların boğazına tökməliyik. Və ən önəmlisi, biz özümüzün həc səman oxumaq istəməyəcəyimiz şeyləri, həc bir zaman əslə nəyim bahasını olursa olsun, uşaqların oxuması üçün yazmamalıyıq. Bizim hamımız böyüklər və uşaqlar, yazısılar və oxucular, xayal qurmalıyıq, biz uydurmalıyıq. Həc kimin həc nəyə dəyişə bilməyəcəyi böyük bir dünyada yaşadığımızı, zəmiyyətən ispətdə bizim atomdan da balaca bir şey olduqumuzu, saman təyəsinin içində saman çöpü olduqumuzu çox asanlıqla düşünə bilərik. Amma həqiqət budur ki, fərh dünyanı daimə dəyişir, fərh həyatın başqa cür olabilecəyini inanara, gələcəyi yenidən qura bilir. Bir çölü varxanıza baxın. Mən çox ciddiyim, həc olmasa öz ətirafımızda yaşadığınız yerə diqqət edin. Mən elə bir açı qaydın bir şey göstərmək istəyirəm ki, bir çoxumuz onları unutmuşu. Baxın, sizin indi gördüğünüz şeylə, hətta divarın özü də bir zamanlar düşünərək yaradılır. Bir gün çim səbkirləşdir ki, stüldü oturmaq, yerdə oturmaqdan daha rahatdır. Və buna görə stüldü yarattı. Kimin sağılına gəldi ki, mən indi London'da oturarak, həc bir pozundu, kəsinti olmadan sizinlə danışa bilərəm. Oturduğunuz otağ, otağın içində olan hər şey, binada olan bütün şeylər bu şəhərdir ona görə var ki, bir zamanlar insanlar dönə dənə bunları fikirləşib. Biz bütün ərəkətlərimizi gözəlləşdirməliyik. Dünyanı daha ilən ziyərət sevdirməməli, okiyanların suyunu məhv etməməli və öz problemlərimizi gələcək nəsillərə yüç kimi ötirməməliyik. Biz özümüzdən sonra qoyub cəddiyimiz zirzibliyi yığışdırmalı uşaqlarımızı isə bizim axtman qızasını dağıttığımız ilən zhala gətirdiğimiz dünyada yaşamaqa məzbur etməməliyik. Bir gün albət eniştəyindən uşaqlarımızı daha ağırlı etməyin yollarını soruşublar. Onun zabı sadə və müdürc olun. Əgər siz uşaqlarınızın ağırlı olmasını istəyərsinizsə onlara nağıl oxuyun. Əgər siz onların daha dağırlı olmasını istəyərsinizsə onlara daha çox nağıl oxuyun. O, okumaqın və təsəbvür etməyin dəyərini yaxşı bilirdi. Mən ümid edirəm ki, biz uşaqlarımız üçün onların kitabı oxyəcağı, onlar üçün oxuna biləcək, onların təsəbvür edə biləcək və anlayacağı bir dünya qoyub edə biləcək.