 Salam deyəlizləyicilər. Sər vaxtının səranlısı xeyr olsun. Bu gün dilimizdən danışacaq, bir millət üçün dilin önəmi nədə nibarəktir. Ümumiyyətlə dil və fəlsəfəni vəhdəti nədə nibarəktir, dil və yazdın vəhdəti və ən önəmdəsi bugün vətəmizin güneyində də, vətəmizin vüzeyində də yaşanan anadilində həm təhsilin problemləri, həm də anadilində danışman problemlərinə danışacaq. Belə bir ifadə var ki, ger şeydə insan hansı dildə düşünürsə, məhz o millədə mənsudur. Və bəki, bu ifadə zaman-zaman muzakirələrə səvəq olub, zaman-zaman bu ifadə ilə bağlı fikir sahiblərinin, özəliklə fi oğulların fikirləri də tanış olur. Amma biz bugün bu məsələni həm də siyasət, psaloge və fəlsəfiə, en zamanda fəloge bələd olan dəyəli bir aləmimizdə müzakşirələyəcəşim. Hala hazırda bizim bağlantımızda, kardeş Türkiyədə Çanlı Mürsiddin Profesör doktor Haləttin İbrahimədir. Haləttin və xoş öldü, hər vaxtınız qeyr olsun hocam. Xoş öldü, Röfət bək, məndə dəvət üçünsüzə təşəkür eləyirəm, əhirli seyirçilərimizi də salamləyirəm. Çox təşəkürlər. Mən düşünən bu çox ciddi məsələdir və çox təsiflər olsun ki, müstəqil olmuş vətəlimizin bu zeyyində belə bu məsələ həllə də aktualını saxlıyır. Nəyə görə aktualını saxlıyır? Biz son otuz illə də həllə də həm dilimizdən bağlı, eyni zamanda millətimizin adı ilə bağlıda doğru düzgün tərif verə bilmədir. Çox təsmi tərifdən gedir. Çox tətmət anayasa da konstitusiyada təsbit olunmuş tərifdən və izahdən gedir. Bəli, biz sansi dillə danışırıq, bəlidir. Bu tüksədir. Bu tüksənin Anadolu tüksəsi də var, Azərbaycan tüksəsi də var, bu ortaisiyada yaşayan xavlarım, daha doğrusu tüks millətlərin də ayar iləkçələri var. Hama biz buna nə vaxta gedər ki, bu mənim şəxsi düşünəcəmdir, nə vaxta gedər ki, öz adilə çağırmamış, bu problemlər davam edək. Vəzən, dil aqqında belə bir ifadə işlədirlər ki, yəni, bu sual ortaya çıxır ki, dil bir millət üstün nə qədər və önəmlədir? Dil üzərində bugün fəlsəfə də formu açdırırlar. Mən düşünürəm, bitkə işdəyini, dünya səbiyəsində dil və fəlsəfənin vəhdət aqqında mənim yazarlardan biri, filosoqlardan birindir. Məsələn, fəlsəfəni dil üzərində yazanlar da var. Yəni, dilin bir millət üstün də yeri, dilin bir millət üstün önəmi olduca böyüktir. Amma, profesor Qalətin İbrahimlilinin dil aqqında, dilin bir millət aqqında önəmini eşitmək onun dilindən çox maraqlılar. Ürün, profesor. Dil, heç şüphəsiz millətin varlığı, həcəri bir millətin bir xalqın nə etmasın, deyək, dil yoxdsa da, onun deməyələr ki, özünün də adı var, amma varlığı yoxdur. Ona görə də dil yoxdsa da millət də yoxdur. Məsələ, siz indi bir limonə verək, şotlan deyə, şotlantılara bakın. Şotlant dili bilirsiniz ki, yoxdur. Şotlantılar deməyələr ki, dilləri unutdular. Və hal azırda, İngiliz dilində danışırlar. Amma və hərəmən bir xalq oluf, İngiltər həmperiyyəs, Büyük, Bütani həmperiyyəsi, oranı, kralıq, oran torbaqlarını, kralıq torbaqlarını qatmaq üçün illərlə mübariza farıftı. Belə deyə, uluq, qan tüçüftü. Nəhayət, bu xalqın müqabətini qırıftı və şotlant yana İngiltərəyə bağlıdır. Şotlant yana azatlıq, şotlant xalqının azatlıqını elindən alıqdır. Və dilini də asimləsi elədi, uddur, dilini də ortadan qalıqdır. İndi, şotlantılar var. Sen şotlantılar özdəri də bilirlər ki, bu şotlantı. Çənərdən baxanda onun İngilis və şotlant dolduğunu heç kim bilmir. Özü sənə deməsə, bir də indi mütəxəssilər soyaqlarından anlayırlar. Çünəsə, nil, gypsonlar, şotlant mənşəlidir. Yəni, burada söhbət mənşəlidən giydir. Şotlant mənşəlidir, nəmənşəlidir. Amma xalıqın dili yoxdur. Hə, heç məyişət sevməsinə də xalıqın dili yoxdur. Də qəhrəman xalıqdı, ağılı bir xalıqdı. Və bilirsiniz ki, İngiltərədə bilim alanında çox böyük örməti olan, şəkisi olan bir xalıqdı. Amma nə yazıq ki, dili yoxdur. Dil olmadığına görə, şotlant milləti deyilə bir millət deyoxdur. Kimlə divəsindən asıl olun mərəx, belə bir millət yoxdur. Büyüyü Britanya milləti var, İngiltərə milləti, İngiliz milləti var. Onun təşküb isəsidir şotlant. Ona görə də dil milləti varlığıdır. O yoxdursa da xalıqda yoxdur. Nəsələ, sabahacər bizim günü dəki soydaşlarımız, eyni taleni yaşasa, hansı ki, rasis biricisi, yaxın 40-il də 50-il də yaşayacaqdır. Eyni taleni yaşasa, orada da onlar farçların içerisində əri bitirlər. Və heç kəsdiyə bilmək, şurada bir azərbaycan xalıq var, azərbaycan milləti var. Dili yoxdursa da o da yoxdur. Ona görə də dil bir xalıqın varlığını ispat edən, bir xalıqın varlığını göstərən, əsas hətiribuht da əsas göstəricidir. O dildə danışan adamlar varsa da o xalq var. Çünki hər bir danışan adam, hər bir yazan adam, hansı dildə yazırsa da o dilə xidimət edir. Əgər bir azərbaycanlı farç dilində yazırsa da o farç dilində xidimət edir. Əgər bir azərbaycanlı rus dilində yazırsa da hətta ünlü bir yazsızsa da o rus dilində xidimət edir. Və ona azərbaycanlı xalq yazısı üçün bir ordun vermək yanlışdır. Ona görə də hansı dildə, bir şəxhansı dildə danışırsa da o xalqın da dilinə xidimət edir, xidimət göstərir. Bu məsələ ilə bağlı bəziyyət təxminən budur. Əgər mümkünəsə, biraz arkaya oturardırsa qadrdan çıxırsız qadr böyəndə, çox təşəkür edir. Birlə bir fikir, hər də mən də bundan bağlı düşünürəm ki, məsələn William Shakespeare öz ana dilində yazmasıydı, onun əsərləri bu qədər dünyada qalfrı olmazdı. Bu bütün dönəmlərdə bütün yazarlara ait olabilər misici? Əlbət də, vəziyyət o məsələdə vəziyyət bilədir. Hər bir sidadıl adam öz dilində təhsil alırsa da, üç olaraq öz dilini öyrənirsədə və özünü öz dilində geliştirirsədə, başqa dillərin öyrənilməsinin bu prosesi təbəki qaqısı var, hiç bir zərəri yoxdur, əksinə çox faydası var. Bu, başqa bir məsələdi, iki dilliliyim, üç dilliliyim insanın zihni, hiç şüphəsiz faydası var. İç dillə adamlar, üç dillə adamlar qərar qəbul eləyən zaman daha ası sətinli seçillər bir problem çözən zaman daha ası sətinli seçillər. Bunları ayrı məsələdi, amma bir insanın öz dilini də təhsil alması, öz dilini də ilk öyrəndiyi dilim öz ana dili olması və öz dilini də təhsil alması, hiç şüphəsiz mühum əmiyyətli bir məsələdi və gələcəkdə onun istedadıl olmasını şəhdləndirən əsası amirlərdən biridir. Əgər Şəxspir bir İngiliz ibladıçimi aradan olanda öyrəndiyi dil öz ana dili olmasaydı, başqa bir dil olsaydı, mən inanmıram çox Şəxspir istədi adında olar. Şünki onun fiziyoloji imkanları, onun fiziyoloji yapsı, biyoloji yapsı, o dilə umgun qorluftu. O dil, o fiziyoloji yapıya umundur, və o fiziyoloji yapı, o dilin imkanlarının asılması üçün çox böyük potensiyala sahibdir. İndi bəzən deyirlər ki, Nizami Gəncəvi farz dilində yazdı, yarattı və özü Türk idi. Bəl Nizami Gəncəvi təsirki farz dilində xidmət elədi, iyni zamanda Çinciza etimatov çox təsirki rüzdilində xidmət elədi. İndi Çinciza etimatov rüzdilində yazmasaydı vəkədə daha az faqlılar olardı. Amma qırqız dilində yatsa və ya Türk dilində yatsa Türk dil ailəsində daha böyük tükrələr verərdir. Və yaxudun Nizami Gəncəvi, və hiç ki, onu deyə bilməz ki, Nizami Gəncəvi, ona görüb böyük yasirid ki, mütəfəkirid ki, Nizami Gəncəvi farz dilində yazdırdı. Hayır, Türk dilində yatsa vəkədə daha artıq məsul verə bilərdir. Və daha istidadır, daha şöyrətlə olabilərdir. Onu hiç ki, Nizami Gəncəvi farz dilində yazmaqla bilməz ki, Nizami Gəncəvi farz dilində xidmət elədi. Amma ruh itibari ilə, onun Məmmə Dəmirə suzərdə də Azərbaycan Şahid Nizam məsəlində yazır ki, Nizami Gəncəvi okuyanda onun ruhunun bir türk ruhu olduğunu həmən anlamıq mümkün. Ona gülə, mənim düşüncə bundan ibarət ki, bir insan öz ana dilində danışmalı, uzana dilində təsil almalı, uzana dilində yazıfəyərətmalıdır. Ümkanı varsa da İngiliz dilində də Rus dilində yasın yarası, bunun heç bir belə dəxizələri yoxdur. Amma əsas dil, təməl dil, ana dil olmalıdır. Yəni ana dilinə xidmət eləməlidir, ana dilinə töhvə vermelidir, o bir qəizinədir. Ona nə isə bir şey atmalıdır, ona nə isə bir şey qoymalıdır. Sənə gər bir Azərbaycanlı olaraq, bir türk olaraq, başqa dildə yazarsansada, hansı dildə yazarsansada o dilə xidmət edirsən, o dil zəngiləşdirirsən, o dil üçün işləyirsən, o dil üçün çalışırsan, bu net olaraq bilədir. Yəni, danışmaqı da düşünməklə, düşünməkdir, danışmaqla alagələndirən filosoqlar olub, bir də dil üzərindən fəlsəfənin və yeniləyən filosoqlarımız olub. Onlar son dönəmdə özəlliklə, bu fəlsəfi dünyaya görüş, daha çox xormalaşandan sonra ortaya çıxdılar. 19. yasının sonları, 20. yasirlərlə əmvəllərində və bu günümü zə qədər doldu təndensiyaya davam edir. Nizə düşünürüz, o dil və fəlsəfənin vəhdəti haqqında biz nə qədər məlmalıqlıyı? Ümumiyyətlə, o sada yazı bir yaratanların hədəfi nədir? İstəyədim, bu arada də fikirlizi. Allah! Dil və fəlsəfə bir-birə çox bağlıdır, çox yaxındır. Çünki, hər kisi metadır, dil də metadır, fəlsəfə də metadır. Fəlsəfə, metadır, dəd dəkən nəyi qəstiririk? Yəni, elm dediyimiz, hər hansı bir nəsinənin hər hansı problemi çözümləm məşğul olur. Hər hansı bir hadisəni çözümləm məşğul olur. Yəni, bizim bilincimiz, hər hansı bir olayın, hər hansı bir problemi çözümləm məşğul olursa da, ortaya çıxanın məhsulun adı bilimi olur, elmi olur. Yox, əgər bizim bilincimiz, bilinci möyüzünləni uqlaşırsa da, ortaya çıxanın məhsulun adı fəlsəfədir. Ona görə də elm deyik, fəlsəfə bilim deyik, metadır. Dil də metadır. Niyə? Çünki, dil olmadan fəlsəfə də gördüklərinə anlayabilər, ama izah edə bilməz, başqasını çatdırabilməz. Ona görə də dil burada hər hansı bir fikirin, istənilən bilim üçün, hər hansı bir fikirin bir ifadə vasitəsidir. Başqasına aktarma deyirlər, başqasını çatdırma vasitəsidir. Ona görə dil də bilim deyir, dil də elm deyil, dil də metadır. Mumiyyət ilə dil bütün elimlərə xidmət vasitəsidir. İster fizika olsun, istək çimiya olsun, dil burada öz xidmətini göstərir. Oradaki bilcileri, oradaki anlayışları, oradaki qavramları, simbolizə eləyəri, simbolları dönüştürərək, ya ir, axtarır, başqalarını çatdırır və s. Matematik də bilədir. Klasik anlamda matematik də bilim deyir. Niyə çünki matematik başqa bilimlərə düsturlar verir. Fizika üçün çalışır, fizika üçün düsturlar verir, fizika üçün asarlar verir, çimiya üçün, biyoloji üçün asarlar verir ki, onların öz problemlərini, qarşısında duran problemləri hərliləsin. Amma matematin qarşısında özünü gəliştirmək problem olabilək. Daha doğrusu yeni modellər, yeni paradigmalar, yeni asarlar, çəşf eləmək, tapmaqşı başqa elimlərə daha asan xidmət iləsin, daha çeyfiyyətli xidmət iləsin. O baxımdan matematik də dil kimi din? Dil də xidmət ilə ilmlərə xidmət göstərir, matematik dilimlərə xidmət göstərir, matematik də bilim deyir. Fəlsəfə bilim deyir, klassik anlamda və matematik bilim deyir, dil bilim deyir. O baxımdan, dil də matematik də fəlsəfiə çox yaxındır. Ən yaxın olun da hisşifəsiz dildir. Dil nədir? Dil bir simbollar toplusu. Dil deyilən bir şey əslində yoxdur. Bu insanların uydurduqlarını. Əgər, biz hər hansı bir hərfi qaldırın çəkir isədə, bu bizim uydurduğumuz bir şarədir. A şarəsi, ziht şarəsi. Ona görə də fərqli dillərdə fərqli xalqlar, bu şarələri fərqli şəkirləri salqlar. Məsələ, Hindistan'da a hərfi bir başqa şəkirlədir, Avropada a hərfi, bir hərfi bir başqa şəkirlədir və s. Hər bir xalqın özünün yaratdığı simbollar var. Əlqalar bu simbollar. Onun dışında, kəlmələr dil əcər səslər simboldu sada, səslərin şarəsi simboldu sada, kəlmələrdə simboldu. Əslində var olan hərflər deyil, var olan səslərdir. O səslərin ifadesi üçün biz çeşitli şəkirlər uydurmuşuq və buna a hərfi, zi hərfi, bir hərfi vermişim və ya hər ismə bir ad uydurmuşuq, almaya alma adı uydurmuşuq, alma, niyə alma demişi onu da bilmirik və ya çaya, niyə çay demişi onu da bilmirik. Sadece olaraq bunlar bir simbollardır. Bu simbollar, bu kəlmələrin bize bu çayı çağrışdırmaq üçün, o çayı və ya almanı çağrışdırmaq üçün bizə lazım olan arası kərislərdir. Dil, yəni, cəneliklə dil simbollardır. Cərsəyə olan dilin kəlmənin özü deyil, kəlmənin səslənməsi deyil, nəslərinin adı deyil. Cərsəyə olan onu şəkirlidir. Yönə gərtək şəks bir deyil ki, kızın cülün adını nə istiyirsən qoy, onun qoxsu deyişməyəcəkdir. Yəni, kırmızı kızın cülün adına nə istiyirsən deyil, zətəndə deyirlər, fərqli xalqlar, fərqli adı verir. Ruslar roza bir, biz kızın cül deyirik. Yəni, bu adlar simbollardır, onun ətrı deyişməcəkdir. Onun ətrı olduğu çimi qalır. Fərqli dillərdə siz onun adı deyiştirə bilərsiniz, amma şəkirli və ətrini deyiştirə biləsiniz. Onu şəkirlik iləcə də her hansı bir nəslən, məsələ bir bardaq və ya çay, və ya ağaç, nədir? Bunlar belə deyikdə bizim bildiğimiz simbolik adılardır, onun şəkirli tamam. Ona görə də bildiğimiz simbolik adılardır, əsəs olan girsiyorun şəkildir. Şəkirli var. Və insan məs bunun üzərində, fəlsəfə də məs bu şəkirlerin üzərində düşünür. Amma onun alıqlanması şəkirli necə alılanır, necə vasbriyyət edir Ruslar. Bizdə qavraş deyirlər. Qavraş cəlməsimizin cəlmə deyil. Türklər alıqdir, yəni alıqlamaq, alıqlamaq. əsəs olan alıqlamaq, necə alıqılırsa, necə qabul edir isə, artıq burada bilinç devriye girir, burada fəlsəfə devriye girir. Bəz gerçəkliklər var ki, insan onları da fərqlə alıqılır, artıq bu rəz başqa mövzudur, psikolojcəni konusu. Madam ki, dil və fəlsəfənin vəhdətindən danışırıq, bitikənçdən deyir ki, dil yarımçıq mübarizə və tamamlanmayan arzulardır. Nəyi nəzərdədur, sizcə? Bunu kim deyirdi deyirsiniz? Müdvik bitikənçdən deyir. Yəni, əslində fəlsəfənin dilin müqabiləndə rollunu böyükməydən ödür deyir ki, dil yarımçıq mübarizə və tamamlanmayan arzulardır. Bunu bir nəsi anlamda başa tüşməyurlar. Rəcərin dilin özünün kapasitəsin, dilin özünün anlamını açıqlamak istəyirsədə, yəni, dilin anlamodku, dilin hər zaman önü açıqdır. Dilin maksum seviyyədə, dilin maksum seviyyədə gəlişdirməyurlar. Ona biri deyir tamamlanmamış bir şeydir. Hər zaman dilin çox böyük sürətlə gəlişməsi imkanlar var. Tək ki, sən o dilək hidimət göstərisən, tək ki, sən o dilə tövvələr verəsən. Nə gələk gəlişdirməyəcəsəsədə, o dilək tövvə verməyəcəsəsədə, o dil dediyimiz kimi yavaş yavaş soz alacaq və ahırda ortadan qalxıq çox edəcək və ölü dillərə çevirəcək, ölü dillər siyasına, ölü dillər qəvristanlığı qəlişsəsəsədə. Ona görə dili gəlişdirmək, bəzi dillər məsələ çox böyük leksik imkanlara malişdir. Elə dillər var, çəxə onun ərab dilində aşağı yıxarı, gəddi miliyon ayaqın söz var. Nəsir təşirləyəndə, yüzerin min sözün olduğu deyilir. İngiliz dilində daha çoxdur. Gəddizmin, çüüzmin və üzərində söz, bəzəni çüzmin, dillər Rus dilində var və s. Nizə oldu ki, bu xalqlarda kelimə sahi, kelimə davarçılır, bu qədər böyü yoldur. Gəlişdirdilər öz dillərini, danışıqla gəlişdirdilər və ünsiyyətlə gəlişdirdilər, yaimaqla gəlişdirdilər. Bilmək olmaz. Məsələ, iləri də, bu türk devlətlər təşiratı cərçəş ortaya, öz gücün ortaya quarsa və aralarında ilətişim, yəni, ünsiyyət gücülən ərsədə, iləri də heç vəsiz bu ortaxlayın hesabına türk dilinin o leksik bazası 120 minin üzərindən olabilsin, ki, bəlçədə yaxın illərdə qüzymin və qüzyminin üzərində qalqıçın ki, zaman da göstərir ki, dill gəlişdir. Məsələ, ilə azərbaycan dilində nə qədər sözü var? Hardsıda 100 minin üzərində də azərbaycan dilində muasir, ufografiyyəl qətmə gəlir görəm. Amma, Savit dönemdə rəsimi, dəvəli təsivdə görə, hardsıda səhsəmin bizim lüqətimizin, səhsəmin lüqət fondurunu, səhsəmin bir sözü vardı. Sövvətlər dağlanına sonra, Türkiyə ilə aradaçı irtibat, dili gəlişdirdir, qarşılıqlı olaraq gəlişdirdir. Və Türki dillində lüqət fonduru zəngiləşdir burada. İndi, üstə gəl, bura dört ortası cümrətin dağıl olması, kıpırızdan və vələk, kıpırızın dağıl olması. Və bunun yanında, Tataristanla, Başqurdistanla, Tərəftavu-Urkustanla, ilci ilişkilərin artması, ələqələrin artması, həç şüqəsiz dilə özün törbəsini verəcəkdir. Ona görə də o sözdə, əgər dilin kapasitəsi potensiyalı asrınla nifada olunufsadır, ufşir, allama umut üçün, dili sən işlət, dil böyəcək. Dili sən, dilə xidimət göstər, dili sən xidimət üçün bütün qapularına asıcaqdır. Ələ dili işlətməylə davam eləyək, hürmətli xalətdir məlum. Dili işlətməyim bir başqa yolu. Məsələn, bizim vətəmizin günəyində 40 milyona aşan soydaşlar, onu zifər yetməz. Güney Zərbaycanda, en zamanda İran coğrafəsində yaşayan düklərin hamsır rəsmi Farsilin də təhsil allar. Yəni, ana dilin də təhsil yoxdur. Yazı var. Mən orada uzun illər yaşadın usun. Hər kəs öz müntəqəsinin yazısını tətbiq eləmək istiyir. Yəni, bunda da bir gəlbə. Sualıma aydındır mı? Aydındır. Aydındır. Arada son kelimələr... Dili, yazının dilin yaşamasındaki önəmdir. Önəmdir deyik. Zətən, boşluğulanda da insan psikologiyası o boşluğu dondurur özlükdə. Yəcək, sən bir şəhkilin yarısın, şəhdinsə də o şəhkil səni aşın atsada, şəhkil tanıyırsan, tanış nəsinəni şəhkil insədə o tamamlanmamışsa, sən deyəcən ki, hə, bu məsəlata türkün rəsmindir. Cümlə deyilədir. Cümlə, əcər tamamlanmatsa da, orada boşluğ olduysa da istərisəmiz beyin özü onu tamamlayır. Çalaca da buna qeşdalt deyirlər. Ona görə də qeşdaltımızı çətüştü və cümləngizi tamamları aldıq, hürmətini rürətmək. Sualımıza gələndə, əlbətdə ki, güne yazarı bulacağında durum çox vahemdir. Güneydə ki, sorun çox çiddi sorundu, təkməndən orada qalmışdıq. Niyə? Çünki, xalqın dili qəlişdir. Xalqın dili gəlişməsi üçün imkanlar yoxdur. Niciə gəlişə bilər? Dil, niciə inkişaf eləyə bilər? Kəlməd agarcaqla, niciə artıra bilər? Ancaq bunun yolu, hiç şüphəsi təsində kezir. Birinci şərt xalqın yasının olmasını, əlbəsinin olmasını, çüncə şərt mükemməl eğitim sisteminin olmasını, təhsik sisteminin olmasını. Təhsiz sistemi, təhsiz sistemi dilin gəlişməsi üçün ceniş imkanlar yaradır, belə ki, onu bütün xalqa yağır, onun auditoriasını böyüdür. İnsanın təhsilli insanların saya artıqsa, artıqsa dilə tövvə bilən insanların da saya artır, yaradırıcı insanların da saya artır. Ona görə də, təhsil yağicii bir mekanizma, çox önəmlidir. Diqər bir vasitə, dili gəliştirən önəmə vasitə prozanın olmasıdır, roman dilin olmasıdır. Poiziya, dilə tövvə bilir, hiç şüphəsiz. Amma dilin gəliştirilməsi üçün, ədəbi dilin formalaşdırılması üçün, roman dilin çox vacibdir. Niyə? Çünki, roman dilin hər hansı bir xalqın ortak dilini yaradır. İstenilən, xalqın yaşadığı böyledə çeşirli gəliklər var, çeşirli ağızlar var və bu ağızlar, çeşirli ağızlar bir-biri ilə ilə çim zamanı dildə problemlər yaradır. Dilin qəlişməsinin önünü tam olara asabilmir. Ona görə də bu çeşitli dialektləri ortadan qaldırmaqıq çeşitli dialektləri vahit bir meclisiyyə yönətmək üçün ədəbi diləyə yetiyəsi var. Ədəbi dilin əsas fonksiyası, yəni, roman dilin əsas fonksiyası bunlan ibarət ki, bir göy çaylı öz rəyöründə yə başqa yerdə göy çaylı olaraq bir qazakhlı qazakh dialektləri danışabilər. Ava bunların hamsının ortak bir danışıq dili də var ki, bu dilin adı ədəbi dildir. Ona görə də ədəbi dil, roman dili çox önəmlidir. Dikər bir məsələ halqın eliminin formalaşması ki, bu ədəbi dilin təvəlində formalaşır. Əcər ədəbi dil yoxdursa də ədəbi dil gelişin ifsədə demək olar ki, elimin de gelişməyəcəkdir. Elimin gelişməsi ədəbi dilin gelişməsinə bağlıdır. Çünki elimin terminləri, terminologiaları, qavramları oradan alır, ədəbi dildə alır. Bu, elə bil ki, bir əhər hansı bir sulamağı ehtiyası olan ərazilərdə bir şeyi açmayı, amma bunu sulamağıq üçün bir şeydir. Əcər sulayacaq sənsədə orada məsul əldə eləyəcəksin sulam yəcək sənsədə məsul əldə olunmayacaqdır. Ədəbiyyət da bir suvarma sistemikim idi, o tarımın suvarma sistemikim idi və elm için bir suvarma sistemi roluna oynayır. Və elimin gelişməsində əlimin gelişməsində özünü geliştirməsində çox bir rola sahibdir. İndi buradan biz baxaq əh də mələ çünə yazır, və esə nə. Əlbası yoxdur, bizdən fərqləri padadır. Türkiyədən, mümətli Türk dünyasında fərqləri padadır yazınlar. Şəndici əh təsirləri yoxdur. Anadilində təsilal bunlar. Anadilində təsilahqın əh əh alma xaqrından əh Allahım verdi, təməl haqqda burundan bir adında İslam cümuniyyəti qofdur devlət. Allahın təməl qanuna qarşı çıxır. Təhsil almaqım çanları yoxdur. En zamanda roman yaratmaqım çanlara da yoxdur. Və əvvələr ola biz ki, künəyədə qətıflan yazırdılar vəzür nümunələr vardır. Əma mən inanmıram ki, bu dünki günəyiş insana əzərbacan dilində hansısa da mükəml bir hikayə və mükəml bir roman yasın. Bu imkan artıq yoxdur. Əma 20-30-i bundan qabax yazabilərdilər. Şehir yazabilələr. Çünki şehr için əh şehr için əh söz materyalı əh əh əh çox lazım olur. Yəni roman, roman qədər çox lazım olur. Şehir yazabilələr həm də şehir birazda əh impravizasiya tələbəliyir. Əgər əh dedik ki, ədəbiyyət yoxdur, də elimdə yoxdur. İndi, günəyiş əzərbacanın ortax ədəvidiləyə yoxdur, ətçıqəsiz günəyəzərbacanın elimi də yoxdur. Siz deyə bilməsiniz ki, arıq elimi, günəyəzərbacan əh kimya elimi, günəyəzərbacan, fisika elimi, riyaziyyət elimi və s. Niyə? Çünki yoxdur. Əh əh olmamasında təməllədən əh təhsilim olmaması və ədəvidilim olmaması. Əh buna görə də günəyəzərbacan da dilətövə verilmir. Təhcə günəyəzərbacan diliyəni yox, umumiyyətlə bütün vəzərbacan diliyəni o xəzinəyə hansı ki, bizim 100 milyon müzərində bir xəzinəmiz var. Kəlmə fondumuz var. Bura günəyidə tövbə cəlmir. 50 milyonluq elə bil ki, bir toplum onun böyük isəsi, əhsıda % bərkədə 80-90 o toplumun dillə ilmə imkanına məhrum oldu. Dil bizim dill nə inşaf edirsə də həmən bu 10 milyonun hesabına inşaf edir. Bu azrı cərcəhelikdir. Bu günəyidə ki, həsi bir qardaşınızı inzitmək üçün məndirmirəm. Cərcəhelik budur, cərcəhelik payı budur. Və deyə bilələrlər ki, günəyəzərbacan çox közəl mütəqaciləri var. Düniyyədə tanılan tib buzumanlar var, fizik uzuman olabilsin ki, var. Bunlar azərbacan dilinin məhsulu deyil. Azərbacan dilinin ürün deyil. Bunlar yaşadığı ölkənin təhsil sistemini və yaşadığı ölkənin dillərinin məhsulu. Bizim dilin məhsulu deyil. Və biz deyə bilələr, ki, məsələ, bizim alibimiz var, bizim köşkəmli, fizikimiz var və s. bu azərbacan dilinin məhsulu deyil, azərbacan dilinin. Olabilsin ki, özünü qəvişdir, iftə qarici ölkədə artısa da yedir çalışır, özünü qəvişdir, və amma təməlində duran azərbacan dilinin. Amma günəyəzərbacanlığı təhsil ki, bu iddiyada olabilməz, bunu deyə bilməz. Çünki onun bilimsəl təməli, ədəbi məhsuresinin təməli ki, azərbacan dilinin de qul müftü, günə azərbacan da qul müftü. Vəziyyət təxminə bak bilədir. Əgər bu işin qarşısı alınması, bu məsələdə günəyəzərbacan öz təliyyinə özü səhək çıxmasa günəyəzərbacanın vəziyyəti dəliyim kimi, diliyən illərdə çox çətin olacaktır. Niye öz təliyyinə özü dilim? Çünki bəzə dililər ki, Amerika izin vermir, günəyəzərbacan müstəqli olsun, günəyəzərbacan israel bunu etdi, Fransa onu etdi, edəcəyələr onun senin mübazələrinən hiç bir adiyyət olmamalıdır. Qalq əgər özü mübarizə aparırsaqı, qalq əgər istiyirsə də Amerikanın isteyinlə, ondan sonra israelin isteyinlə, Fransan isteyinlə, nəsrə olmaq istədiyin, bələk ki, bu, çüüz devlət müstəqil oldu, də indi, aşağı qarı, 10.000 qalq var, 10.000 qalqın sərisində çüüzük özünün devlətini qururdur. Indi, bu, devlət quran qalqların qarşısını, qurum yanların qarşısını Amerikan kəsdi və ya quranların qarşısını da Amerikan yolaşdı, hansınlar və ya israel yolaşdı, dün əsrə qalq üçün qururdur, əsrə alın özü qurum olmuşdan öncə nə qədər devlətlər var. Ona görə də, şərək yetişmişti, məbəl-i Amerikan verir bir Fransan, bunlar boş laflardır, bunlar insanları oyalamaktı, kendini oyalamaktı və imuun prosesə zərbə qurumaktı, ziyən gətirməkdir. Qalq özü istiyirsə də öz dilini sahib olacaq. Mən dünyanın heç bir yerində pisad, azərbaycan büyüklüğündə bir toplum yoxdik ki, aşağı yoxarı 35-40 milyon nüfus var, gələ bir toplum yoxdik ki, öz dilinə sahib çıxması və sahib çıxmaq istəməsin. Həsür ki, Rufət bəy, bu dilə sayıqısızlıq bizim azərbaycan adıların xalqın bilətin dilə sayıqısızlığı hər yeri də var. Hər yeri də var, elə biləsin. Mən o məsəliyə gəlmə istiyirəm, ərmətli qalətdir müəlləyəm. İzmən istiyərim sualı təkmilləşdirim bu yöndə də devam edək. Büni azərbaycanında ən sonuncu anal elimizdəki məşidə 1946-cu ildi 1945-cu ildi qurlağın dekaburda və 46-cu ildi ilə rükumət zamanı. Ondan sonra anal elində məşdəb olmayıb. Anal elində qurslar olub, qurslar da zaman-zaman uxtalib bəhanələrlə yıqışdırılır, çox təsqlar olsun. Amma itiraf ediyək ki, o deyil, o baskılar müqamilində aşıqların sazında ışarilərin dilində devam ediyib. Amma sizdən razıyam ki, dili inkişaf etirməkdir nəsr lazımdır. Nəsr üçün də tekmil ədəbi dil lazımdır. İndibətənin rüzeyində çox maraqlı bir ifadə istifadə etmis. Dili inkişafı, azərbaycan tüşçəsinin inkişafı məsək o milyonun hesabına girir. Amma burada da çox ciddi problemləri var. Son illərdə ana dilində təhsil problemləri ana dilində məşdəblərdə təhsil oluması əvəzində 330-340 Rus dilində məşdəblərdə mükemməl təhsilin teqdim oluması. Mən düşünürəm, bu tendensiyada bizim dilimizi də hədəf alın istəyərdim və təhərin rüzeyindəki durum haqqında da bir ziyalımız kimi fikrinizə yaşadık. Rüvvət bəyi, baxın bu başıda adım başı siz ristanallar, tuyxanallar ondan sonra şədliq evləri nə bilm, nələr görərsiniz ki, onların adılarının bizim dilinən, bizim tariximizinən, bizim kültürümüzinən və gelinələrimizinən heç bir evisi yoxdur. Qlepatra var, Mona Lisa var, nə bilm sorsan ki, bu Mona Lisa kimdir bilməcəklər o, tuyxanallar sahibi bilməcək çox Qlepatra kimdir Venice yada, nə yap oldu, nə bilm nədir çox gününç bir şeydir, indi dəvlət bunu qarşısın alabilərmək? Əvət, bir qərarının qarşısın alabilərmək bircə qararnın qarşısın alabilərkək ki, bu xüsusi kamesiyanın rəli olacaq ictimai yaşa abiyektilərlə, nə bilm ictimai abiyektilərlə, pablik abiyektilərə xüsusi şəhər meryasında ya prizidin habaratına, ya nazirlər qabinetində arca bir kamesiya formalaşdırsınlar ki, üçün əfərdən ibarət ki, hə, bu bizim tarixə gelənəyə unumsa da bu adı verin. Yoxdur, bu nə bilməcə bilmək? kim hansı adı istəyir onu qoğur? birinci məsələ və ətrəz eləyəndə də dələr ki, kəricisi sən kərdi qalquştan və s. aşırı türkçü sən nə bilməm digər bir məsələ bu dilin, dil qurumları tərəfindən geliştirilməsinin önəmli istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsidir və ya səh müəyyənləşdirilməsidir. məsələs məsələləri qurumlar kedilər kincicüncü dələzərləm məsələlərinə məşğul olurlar. məsələ, ölümçə sözü rədə, əskər sözü çiynə yazısı, yuza çiynə yazısı ilə boş-boş mənəsiz mənəsiz şeylə. amma nəyə üstün də durmaq lazımdır? o şeylər ki, məsələ, türkçə ilə bizim ortaq problemlərimizdir. məhəndi burada yaşayır məsələ vaxtı görürəm ki məhəndi edirik, bunlar mərdivəndir. məynəm başdır mərdivəndir. Əndi, olabilməs ki, bunun kisi də doğrulsun. və bir ortaq qərara cəlində biri məsələ kelbəhdir, orisi kəpənəkdir. biri qırlanguşdir, orisi qaranguşdir. Əndi, həni kisi də doğrudur deməyə olmaz. Şünki, ələyəl vahid ədəmi dil bahmınla vahid bir qərara gəlməsən, kəlmədən istifadə iləməsək, təbii ki, bunların heç bir xeyr görməcəm. Ona görə də bu tip kəlmələr ki var, burada ortak bir qərarə gəlmək lazım. Elə məsələr var ki, məsələ, bunlar yanlış işlədirlər. Bunlar biz yay dediğimizi yaz deyirlər. Hansı doğrudur? Elbəttə ki, yay doğrudur. Yay yaylaq yayılmaq sözünləndir. Mən onu da fəmələndə demişəm ki, yay çəlməsi, yay oq da oradan gəlir. Yay yaylaq nə bağlıdır. Onda deyirəm, siz yaylaqa neyi yazlaq demirsiniz? Yaylaqa da yazlaq deyirlər. Yəni, əcər, yaya yaz deyirsinizsə deyirlər, yaylaqa da yazlaq deyirlər. Təbii ki, burada yanlışlar var. Amma biz, məsələ, bunlar biz deyirlər ki, adam yıxıldı, bunlar dir, adam düştü. Adam düşmədi, adam eşyət deyirlər ki, əldə eşyət deyirlər, ağacın başında armut deyirlər ki, düşsün. Bu adam yıxıldı. Yəni, yanlış kellmələr var. Bunları yanlış kellmələrin yanlış anlamlar var. Bunları ortadan qaldırmaq və düzələ. Məsələ, biz deyirlər ki, təyərə düştü, bunlar dir, təyərə indi. Təyərə gerçəkdə deyirlər ki, təyərə düşməz. Məsələ, qələr deyirlər ki, onun bağlıdır. Potensial debəl, potensial enerji ne, ağacın başında armut düşələr, armut düşələr, təyərə göydən yerə düştüsə də deyirlər bu, yerə düşür dəğiləcəqdə, ədin, məsələ. Yəni, bu təyinət üzrə yanlış işlələn kellmələr var ki, Türkiyədə deyirlər ki, Azərbaycanda da yanlış kellmələr var ki, bunları düzələtməyə lazım. Bizim dilçilər hara vaxillər, bizim dilçilər niyə buların üzerində düşümlələr. Məsələ, dilçi deyirlər, bir aləm söz yazmışam ki, bu sözlər yanlış işləlidir, yanlış işləlidir. Bunlar düzətməyə lazımdır. Məsələ, bunlar il deyirlər, biz əyalət deyirlik, bunlar il deyirlər. Il də biz ilə il deyirlikdə, aydın məsələdir. Amma el dəməldirlər, el dəməldirlər. Ona görə də elə eynə yazıldığını görə, elə el dediyinə görə orada da elə il düzəldiklər, məcbur olun və elə düzəldiklər. Mən belə təsəbhür eləyirəm. Çünki, əvşisi də yanlışdır. Ona görə də bunun yanlışları ortadan qaldırmaq üçün dilçilər bunun üzerində, yəsə şüklikanın üzərində işləyirlər ölüm, çək sözünü, kulağının, ilə mənəsiz mənəsiz şeyləri üzərində çalışınlar. Diqər bir məsələ, çox ciddi məsələ, Rövvət Bəyq və Rus dilinin ölkəin şərzində Rus kültürü, Rus zihniyyəti, Rus yanın varlığı bizim üçün Müsləminəkə simboludu. Bizim təməl facələrimizin kökün də dayanan Rus imperialist üçüncəsidir. Rus zihniyyətidir, Rus siyasətidir. Ona görə də oradan gələn nə varsa da çox hastasınə bilgətilir yanaşınxal azından olanlar. Bəzən, bu Rusafoviya deyil. Çünki Ruslar bizdən Rusya, bizdən Rus devyəti nə istirək onu bilirik. Bizdə Rusya fəvbiye yoxdur. Amma ən zamanda o sömürcənin nə istədiyində gözəl verir. Onlar bizi hər zaman ən altında görmə istirilir. Onlar bizi hər zaman kincidə rəcəli bir xalq kimi, özləmlən asılı olan bir məmluşət kimi görmə istirilir. Bu aydın da. İndi belə olan tərzdə, sən Rus tanıya tanıya, sən Rusu bilə bilə. Nədir bu Rus və etəvləri parta parta artır? Azərbaycanda Rus və etəvləri hər gün artır qosumistlə qeyr olun. Dünyanın baxımı heç bir ölkəsində siz bir statistika analiza aparsanız heç bir ölkəsində siz görə bilmətsiniz ki, hər hansı bir ölkənin içerisində başqa bir ölkənin bu qədər deməli məktəv var. İndi İngiliz dilli məktəv var idi, dünyanın hər yerində var. Amma siz İngiliz dilli məktəv mi çoxdur, Azərbaycanda yusur Rus dilli məktəv mi çoxdur? Emin olabilirsiniz ki, qat qat çoxdur. Niyə qardaşın? Bu, Azərbaycanda Rusya nəyələti deyik ki, Azərbaycanda müstəqil bir devlətdir. Niyə Azərbaycanda İngiliz dilli məktəv yox, Fransız dilli məktəv yox, Niyə məsələ, Taxca, Türk dilli məktəv yox, Rus dilli məktəv olmalıq. Nə idi bunu səhvəm? Buna ilk öncə ziyalı dillin kəsimi etiraz eləməldik. Çünki dillin keşinin dillində duran birinci əskər ziyalıdır. Dillin keşinin dillin hər bir vətəndirşi durmalıq. Amma öncədəki, öncədəki, sen gerdəki ziyalıdır. Sanki heçinə olmamışsınız, sülvalıq. Amma çox böyük bir faciədir. İnanılməni çox böyük bir faciədir. Və gerəcəkdə Rusya, Azərbaycanın, Rusya'nın yenidən hansı şəkildəsə də ilərdə hansı şəkildə bizə özlərinə müslənməkə eləyəcəklər bunu biz bilmirik. Yəni, alt yapsın hazırlılar və bu şəsanlaşdırılırlar. İstənilən vaktı Azərbaycanı, yəni, alt yapsın hazırdır. Çünki, Azərbaycanda Rus təvbi, axt Rus kültürü, Rus dili və s. kifayət qədər yayaqınılır. Bir məsələ də, ştumayı qıraq yoxdur bizə. Siz məsələ, qonşölkələrə gedin, heç uzağa gedin, qonşölkələrə gedin. Qonşölkələrdə, siz Gürsistan'da rahat rahat Rus dilində yaşayabilməksiniz. Rus dilini bilmək. Amma Azərbaycanda indi illərləyən yaşayan insanlar var. Çünki, mən tanirəm bunlar, bunlar Rus dilini bilmədən, Azərbaycan dilini bilmədən rahat yaşayırlar. Və səni çox asandıqla Rus dilini də danışdırılırlar, rüzdillərini də danışdırılırlar. O zəniyyət burada da var. Son zamanlar Türkiyədə çox kərdirlər, ən çox da Antalya'dan. Bir qəribə bir şeyin şəhidə oldum, mən. Deməli Rus adamı Türki Rus dilini də danışdırmaq istəyir. Çiçədə. Bu, deyir ki, və ya da mən Rusya bilmirəm, sən burada yaşayırsan, Türkiyədirsən, nə Rusya, Türkiyə danışırsan? Dilməm məcbur deyiləm ki, kültürümlən, kültürümlən aşağ olan bir xalqın dilini də danışır. Və ya mənim günahın deyil ki, sizin kültür bizim kültürdə yıxarda deyil. Həcək kültürümüz bizim kültürdə yıxarda olsa, o zaman mən ürcənərim. Həndi, bunların zihniyəti budur. Senə aşağılır, sənə çizdirəcəli adam kim bahır? Və bu kimin dilini öyrənir? İngiliz dilini öyrənər həçin ki, İngiliz dilini İngilizə, Vən, Gəmi, Erkiya, İngiltəriye özünlən yıxardaşı aşama da bahır, yıxarı status da bahır. Ona görə də bu dil məsələsində çox əsasa sənaşı bahır. Cüneyi heç cüneyindir dərdi, dedikdə cüneyin tamam ən fərqli bir dərdi var və cüneyi farstar, düşmənçili yəni qatın övüdüdə, düşmənçili xalbi qətlələyirlər, 40 milyonluq bir toplumu qətlələyirlər, dilini qətləyirlər. Hansı çəkində qətlələyirlər, bunu da mexanisimlərinə lazib əsada onu söhbətləyirlər. Çox təşəkürəyirəm, xalətlim məlləyəm, əsində bir vərişə sığmayan bizim söhbətlərimiz olacaq, əgər zaman olarsa irəlliyən zamanlarda yenəsizdən, ələ online olsa görüşək. Amma müsaibəmizin sonunda mən bir daha bu sualı sizdən soruşmaq istəyirəm. Çünki vərişimizin əsində qayəsi də ruhu da bu sualıclarında vurulur. Gerçəydən, insan hansı dildə düşünürsə, o millətə mənsudur. İnsan hansı dildə düşünürsə də o dildədə yazır, çündüyü dildə yazır. Və hansı dildə düşünürsə də hansı dildə yazırsada, o dildədə xidimət göstərir. Xidimət göstərisə də deməli oraya ait, o auditoriya ait. Məni düşüncəm bilətir, ölmətir. Çox təşəkləyirəm, mən düşünürəm ki, cevab, kifayət kədər lakodinq, amma eni zamandan hədəfi alan bir cevab oldu, hədəfi görəm bir cevab oldu. Çox təşəkləyirəm size, mən çox istəyərdim ki, növbəti görüşlərimizdə bir ortax-türkcə haqqınlığı danışasın kindi, o çox iləmlə mühsudur. Ortax-türkcəsində biz bir işimizi işare ettik. Mənim də bundan bağlı çoxlu və ilişlərim olub, amma bu məsələ artıq rəyallaşmalıdır. Məncə bugün türk dövlətləri birliyi bir araya gelirsə, ortax-alibbə və ortax-türkcə məsələsi bugün çayet et olmalıdır. Çünki hər şey ondan başlayır. Biz dedik ki, insan hansı dildə düşünürsün, o millətə mühsudur. Gəl şeydən, türk dövlətləri birliyi də formalış alcaqsa, birinci orada bir faktor önəmli olmalıdır. O dil hansı türkcəyə yaxandısa, biz o haqqla danışarıq. Çox təşəkür edirəm isə hürmətli profesor. Mən düşünürəm ki, 50 də gedən artıq, bundan artıq sizi yormayaq. Dəlizləyicilər proqramımızın qonalı, kardeş türkiyədə çalışan hürmətli soydaşımız, profesör doktor Qaləttin İbrahimlidir. Qaləttin məhətə şəkdür ediyərik, bu yünki şövbətimizi burada sona çaktırılır. Çox sağ olun, növəli görüşürüz. Sağ olun. Sağ olun. Teşəkür edirəm. Ördünlər, sağ olun.