 Oj. Czy ja uruchomiłem teraz spotkanie? Tak. Ok. Dobrze. No to już nie ma problemu. Bo już nas widać, ale jeszcze nigdy nie wiem, ale już ktoś jest. Dobrze, dobrze. Nie ma problemu najmniejszych. Rozpocznijmy sobie na spokojnie. Ale już jest wystartowany, już się ludzie schadzą. Tak, widzę, widzę. Nie ma problemu. Wyłączam mikrofon w takim razie. Powodzenie. Jasne. Witam serdecznie, jeszcze chwilka nam została do rozpoczęcia, więc proszę się spokojnie rozgościć i napisać na czacie, czy dobrze mi widać oraz czy słychać, tak? Bo tutaj prosiłbym o informacje na czacie, czy dobrze mnie słychać. Super. Fajnie. Dziękuję. Jacek Szuba, że mi odpisałeś, że jest ok. Mamy jeszcze pięć minutek, więc na spokojnie za chwilkę rozpoczniemy. Jakbyście mieli jakieś pytania przed spotkaniem, to śmiało możecie zadać je teraz. Albo odpowiem jeszcze przed spotkaniem albo na spokojnie, na spokojnie później. Jeszcze minutka. Więc za chwilkę będziemy rozpoczynali nasze dzisiejsze spotkanie. Super. Jest godzina dwudziesta. Witam Was serdecznie naszym dzisiejszym spotkaniu z takiego czterospotkaniowego cyklu związanego z inwestycjami na rynku walutowym, towarowym, czy też generalnie z wykorzystaniem CFD. Dzisiejszy nasz temat związany jest z popełnianiem błędów, a dokładnie jak ich nie popełniać i będziemy mówili sobie o trzech głównych błędach, które moim zdaniem powodują, że inwestorzy tracą pieniądze na rynku przede wszystkim lewarowanym, bo to jest bardzo ważne, żeby tutaj rozgraniczyć sobie na jakich rynkach podejmujemy decyzje, bo co innego jest handlować na rynku, gdzie nie mamy dźwigni finansowej, gdzie możemy kupić spółkę, trzymać ją przez lata lub na przykład ETF bez obowiązań finansowych, które mogą gdzieś nas tutaj pociągnąć do większej straty. A co innego jest podejmowanie decyzji w miejscu, gdzie w każdej chwili rynek może nietonizową ruszyć o 1-2% w górę i dla nas ten 1-2% w zależności od dźwigni finansowej może być albo podwojeniem rachunku albo stratą wszystkiego, co na tym rachunku jest zdeponowane. To są bardzo, bardzo ważne kwestie i o tym właśnie dzisiaj sobie będziemy mówili. Tak jak wspomniałem, będą trzy podstawowe błędy. Będziemy sobie operować trochę na wykresach, tak żeby wam unaocznić na tym, co się aktualnie dzieje na rynku, jak najczęściej te błędy wyglądają, bo one są bardzo często popełniane przez nawet doświadczonych traderów, gdzie handel troszeczkę na wydaje mi się powoduje, że dekonujemy transakcji w miejscach, które są po prostu bezsensowne lub nawet jeżeli w tych miejscach transakcje byłyby ok, to problemem jest to, że są zbyt dużej wartości i przez to powodują dużo, dużo większe emocje. Mam nadzieję, że dzisiaj troszeczkę większa interaktywność nam się uda tutaj na tym spotkaniu, więc też będę was prosił o odpowiedzi na moje pytania na czacie. Mam nadzieję, że to jest wszystko z waszej strony też technicznie możliwe. Zwrócimy sobie uwagę na niemieckiego DAX-a jako taki pierwszy instrument, który chciałbym gdzieś na tapetę i omówić pierwszy problem, który bardzo często powoduje duże straty. Widzicie na pewno z tej perspektywy, na której teraz się znajdujemy, że to jest pewnego rodzaju wsparcie, na którym się aktualnie DAX znajduje. Jeszcze jak pomniejszymy sobie wykres i spojrzymy sobie na większą historię, to widać, ewidentnie tutaj ten poziom około 12 550. Jest takim poziomem, gdzie rynek wielokrotnie odbijał z jednej czy z drugiej strony, więc to są takie poziomy dość istotne. Zresztą znowu, jak sobie tutaj troszeczkę zmniejszymy ustawienia, może zrobimy inaczej jeszcze. Jak sobie tutaj postawimy taką kreskę grubszą, żebyśmy wiedzieli, gdzie jesteśmy, to zobaczycie, że to miejsce jest po prostu z poziomu właśnie takiego analizy wsparcia i oporów bardzo, bardzo istotne. Tak, zobaczcie, wcześniej rynki tutaj robiły się w szczyt tej dołki, więc takie miejsca po prostu, gdzie rynek odwracał wielokrotnie. Jest godzina dwudziesta, więc teoretycznie jeszcze sesja amerykańska trwa. Tak naprawdę jest nawet środek tej sesji, więc tutaj jeszcze nie zostało rozstrzygnięte. Natomiast patrząc tej perspektywy, mogą by było sobie wysnuć taki wniosek, że w sumie tak, rynek próbował wczoraj odbić od tego poziomu troszeczkę wyżej, jakbyśmy rozrobili strefę, próbował odbić, nie udało się, ostatecznie rynek strzedł, wybił nowy dołek, była próba podbicia z tego poziomu i ja ja się, że już jest bardzo blisko wybicia tego poziomu, już no aż, aż się prosi. Mamy ogromną podaż, ten popyt aktualnie jest taki znikomy, więc można by było spróbować sprzedać. Jakby z natury nie jest to jeszcze sam błąd, że próbujemy na wsparciu sprzedawać, bo wiecie, każde wsparcie w trendzie spadkowym jest tylko przestojem, po którego wybiciu rynek podąża dalej w obranym kierunku i podobnie we wzrostach, kiedy mamy trend wzrostowy, no to wiadomo, że opór, tak jak tutaj na przykład ten poprzedni szczyt, jest tylko przestojem, gdzie rynek się cofa, ale ostatecznie go wybija. Poprzedni szczyt znowu, cofnięcie, ale ostatecznie go rynek wybija. Jest tylko jedna bardzo ważna rzecz, nigdy nie wiemy, jak mocne będzie cofnięcie. Tego nie wiemy, a priori, nie wiemy tego upfrontem. Możemy się o tym dowiedzieć dopiero, kiedy rynek to robi. Więc nawet jeżeli mamy rację i tutaj bardzo ważne jest to, że używam tego słowa racja, jeżeli mamy rację, że rynek spadnie z tego poziomu, to po drodze może się bardzo dużo wydarzyć. Może być wzrost na przykład do poziomu 12660, może być wzrost nawet do poziomu 12780. I dalej jakby z perspektywy analizy trendu, czy z analizy linii trendu, z innych metod, to cały czas będzie tylko korekta. I pytanie, czy mentalnie wytrzymasz taką korektę i czy finansowo wytrzymasz taką korektę. Więc największym błędem, jaki się robi na rynkach finansowych, jest kupno lub sprzedaż bez planu wyjścia. I to, czy to robimy na wsparciu, na oporze, czy na korekcie, czy po korekcie, jakkolwiek, bez planu wyjścia jest poraż... jest drogą do porażki. Od tego planu wyjścia, czyli inaczej mówiąc od poziomu, przy którym godzimy się na realizację straty, zależy tak naprawdę wielkość pozycji. Więc w momencie, w którym jesteśmy w stanie określić, na którym poziomie cenowym chcielibyśmy wyjść, no to wtedy możemy dobrać odpowiednio pozycję. I tutaj na przykład, jeżeli popatrzymy sobie na DAXa, no to ja bym akurat w tym momencie uważał, że poziom około 12680 jest takim poziomem, który jeżeli będzie wybity, no to zdecydowanie nam powie o tym, że tutaj faktycznie ta presja podażowa została załamana i tutaj trudno oczekiwać pogłębienia tego spadku. Dlatego musimy sobie określić, że tutaj takim naszym poziomem nazwijmy to stop loss, jest poziom 12683. Jeżeli tak jest, czyli ten poziom jest naszym stop lossem, to należy tak dobrać wielkość pozycji, aby rynek, jeżeli dojdzie w to miejsce i nazwybije na stop lossie, to żeby ta strata dalej była mniejsza, aniżeli tą, jaką maksymalnie akceptujemy. Czyli pierwsza rzecz, pierwszy problem, który należy rozwiązać w trailingu, to pierwsza, zawsze jakby pierwszym krokiem jest określenie miejsca, przy którym zrealizujemy straty, jeżeli ona nam się przydarzy i od dopiero od tego uzależnienie wielkości pozycji. I tutaj to jest prosta sprawa tak, oczywiście patrząc w ogóle kalkulując prosto na to, co się dzieje aktualnie na rynku, bez sensu byłoby sprzedaż w ogóle teraz, dlatego że ryzyko mamy właśnie w okolicach poziomu 12680, take profit, no okej, możemy sobie popatrzeć na to z takiej perspektywy, że tutaj jeżeli rynek by wybił, no to wtedy możemy mieć kolejne wsparcie na 12500, może niżej na 2400, ale to są wszystko wsparcia dopiero będące w grze, kiedy rynek wybija nowy minimum. Więc może racjonalnie jest wejść w pozycję, kiedy rynek zacznie wybijać to minimum, wtedy też można zabezpieczenie inne postawić. Więc pierwsza rzecz, zawsze mieć moment wyjścia przed otwarciem pozycji i dopasowywać wielkość tej pozycji przed dokonaniem transakcji. Druga rzecz, która jest bardzo istotna i która bardzo często blokuje traderów przed zarabianiem, to jest kwestia tego, że obieramy sobie pewien kierunek i nie dopuszczamy sytuacji, w której ten kierunek po prostu się zmienia, czyli upartość. W rynkach finansowych często mówi się, że sukces zależy od wytrwałości. Czyli inaczej mówiąc, że jesteśmy zmotywani do tego, aby podążać w wybranym kierunku i cały czas wykonywać tą pewną pracę, która jest potrzebna do tego, żeby poprawiać swoje umiejętności, swój warsztat, poprawiać efektywność swoich działań. Natomiast jeżeli popatrzymy sobie na rynki finansowe, to wytrwałość zdecydowanie jest czymś innym niż upartość. Uparty jest osią, który nie chce pójdź w jakąś stronę, tylko dlatego, że nie chce. I na rynkach finansowych, jeżeli ktoś jest uparty, to niestety ma duży problem, ponieważ rynek nie respektuje osób, czy inaczej. On nie idzie w tę stronę, którą chcemy, on idzie tam, gdzie ma pójść. Więc jeżeli będziemy uparci w kontekście tego, że będzie spadał, tak jak na przykład teraz, sprzedalibyśmy i jesteśmy uparci, że rynek będzie spadał, nie ważne, co się będzie działo po drodze, to nawet będziemy dosprzedawać, tak żeby po prostu coraz to większą pozycję posiadać, no bo w końcu pójdzie w dół. Teraz jest trochę lepsza cena, więc na pewno to nam i większy zarobek. No niestety problem jest taki, że niekoniecznie tak się musi wydarzyć i myślenie tylko o pozytywnym scenariuszu, niestety powoduje, powoduje jakby zaślepienie na ten scenariusz i niemożliwość realizowania po drodze innych, innych dróg. Pado pytanie, czy będzie nagranie? Tak, oczywiście spotkanie to jest nagrywane, później będzie udostępnione. Tutaj Tick Meal na pewno przedstawi ten link, czy też poda ten link. Natomiast kontynuują zwątek samego, samej realizacji, że tak powiem scenariusza. Wchodząc na rynek zawsze trzeba mieć scenariusz ten, który nas interesuje, ten, który chcemy rozegrać oraz ten, który jest dla nas negatywny. W tym przypadku, jeżeli ktoś mi powiedział sprzedaj teraz, no to dobra, okej, to sprzedaję teraz. Natomiast zakładam, że jeżeli rynek nie zacznie spadać poniżej poziomu 12,550, a zacznie wybijać w górę powyżej 12600, to dla mnie to już będzie bardzo, bardzo słaba sytuacja. Natomiast jeżeli bym założył większy stop loss, no to właśnie powyżej tego poziomu 12700. I tego bym się trzymał, bo wiem, że jeżeli rynek ma podążać w ruchu spadkowym, to nie wybiję mi tego szczytu u góry, a nawet nie powinien wybić tej małej konsolidacji, która jest na dole, nie powinien jej wybić górą. Bo zobaczcie, jak wejdziemy sobie na niższy interwał pięciominutowy, to tutaj rynek już stworzył taką małą konsolidację, była próba wybicia z tej konsolidacji, nieudana, bo rynek ściągnął z powrotem tę cenę. A jeżeli ściągnął tę cenę z powrotem, to znaczy, że tutaj czychała podaż, podaż bardzo regularna, więc jeżeli tutaj czychała ta podaż, no to kiedy rynek zacznie wybijać powyżej 12577, no to niestety, to znaczy, że tak naprawdę ta podaż już się wykruszyła, więc nie ma sensu utrzymywać pozycji dalej. Nawet jeżeli by się pojawiła po raz drugi, to zawsze można wskoczyć w pozycję jeszcze raz. I to jest scenariusz alternatywny względem tego, który bym oczekiwał, bo jeżeli bym miał z pozycji sprzedaną, to oczekiwał bym, że rynek z tego miejsca już nie będzie szedł w górę, tylko będzie podążał dalej na południe, więc to jest mój podstawowy scenariusz. Jeżeli zakorzenie się tylko na tym jednym podstawowym scenariuszu, to nie dopuszcza do siebie myśli, że może się wydarzyć coś innego i tym samym przegapię moment, w którym na przykład rynek podbije powyżej tego poziomu, zrobi korektę, da mi moment do wyjścia z małą stratą i później ruszy dalej na południe, bo zignoruje to wybicie, powiem sobie ok, to teraz wracamy do mojego scenariusza. Zacznę popełniać pewną pułapkę myślenia, która nazywa się efektem utopionych kosztów lub nawet efektem trochę myślenia wstecznego, bo obie te rzeczy mają podobny wydźwięk, jeżeli chodzi o nasze działania. Patrzymy sobie na to, co się wydarzyło wcześniej i uwzględniamy tą sytuację, czy tamtą sytuację do tego, jaką decyzję podejmujemy teraz, czyli na przykład jeżeli widzę DAX-a, który wybija mi w górę, ale zaczynam szukać, to też też efekt konfirmacji się włącza, że zaczynam szukać potwierdzeń tego, że jednak ta pozycja jest dobra, czyli na przykład, że tutaj jakieś cienie od góry się pojawiają, że na przykład pojawia się jakaś informacja za 5 minut, może będzie akurat na moją korzyść, że jakiś inny indeks amerykański na przykład nie chce tak mocno rosnąć jak inne i tym samym DAX może być pod presją. Zaczynamy sami sobie budować pewną taką strefę komfortu, w której chcemy się poruszać i nie dopuszczamy myśli innych niż te, które są zgodne z naszą pozycją. Jednocześnie zaczynamy podglądać jakby to, co się wydarzyło i zaczynamy jakby uważać, że te pozycje, które mamy otwarte, już nas zbyt dużo emocji kosztowały, dużo pieniędzy kosztowały, żeby je teraz zamknąć, co to jest po prostu krótko mówiąc efektem utopionych kosztów, efektem konfirmacji i to krótko mówiąc są pułapki myślenia, które powodują, że drenażujemy sobie sami portfer, bo to nie rynek nam zabiera pieniądze. My zazwyczaj oddajemy pieniądze rynkowi, robiąc po prostu takie głupie błędy. Mówię głupie dlatego, że przeważnie inwestor, który je popełnia, jest ich świadomy, dlatego że na przykład teraz, widzicie, że rynek po mało gdzieś tam się wspina w górę, jeżeli byłaby pozycja dobrze dobrana, to tak naprawdę ta strata, która by była teraz, jest mało mało znacząca. Można by było ją zrealizować i za chwilkę poszukać znowu wejścia, jeżeli rynek zaczął robić coś bardziej pozytywnego. Natomiast kiedy pozycje mielibyśmy zbyt dużą, względem tego, co mamy na rachunku lub względem tego, co możemy sami udźwignąć, no to wtedy ciężko nam zamknąć tę pozycję, ponieważ się przywiązujemy do niej. No i to jest piękny przykład tego, w jaki sposób sami siebie wiążemy z rynkiem, sami siebie zobowiązujemy do tego, żeby podejmować coraz większe ryzyko, nie wiem, dołożyć do pozycji, trzymać ją, boimy się realizować stratę. Więc drugi błąd, to jest powiązanie pierwszego z drugim, pierwszy błąd tak jakby obranie pewnego scenariusza bez dobrania odpowiednio wielkości pozycji uwzględniającej nasze ryzyko, które akceptujemy, a drugi błąd jakby zakotwiczenie się na jednym scenariuszu. Kiedyś taki znajomy w wywiadzie jednym mówił o tym, że jego w biznesie, akurat nie na rynku, ale w biznesie, pogrążyło zbyt pozytywne myślenie. Przez te zbyt pozytywne myślenie miał na myśli to, że rynek, że jego partnerzy biznesowi mogli na nim wywierać pewien wpływ, oszukując go po prostu, no bo nie weryfikował tego, co oni mówią, nie weryfikował ich obietnic, po prostu im zaufam na słowo, nazwijmy to tak bardzo krótko. Natomiast na rynku jest podobnie, jeżeli myślemi tylko o jednym scenariuszu i jednocześnie nie duprzczamy do siebie innych, to jesteśmy właśnie zbyt dużymi optymistami, czyli zakładamy, że rynek po prostu spadnie, bo wykazywał mocną siłę spadkową, więc tutaj nieważne coś się będzie działo, na pewno rynek spadnie. Tylko po drodze się tak jak wspomniałem może dużo wydarzyć i jeżeli będziemy zbyt dużymi optymistami, to zignorujemy te negatywne możliwości. Będziemy się zakotwiczać tylko na tym bardziej pozytywnym, a top ha do czego? Do zbyt dużej pozycji, która powoduje później to, że na przykład jak rynek zrobi kilka punktów tak naprawdę, to jest ile? Z 5 630, to jest jakieś 20 punktów od tej czerwonej kreski do tej bieżącej ceny, ale co dla Taksa jest tak naprawdę sekundą czasami, którą robi, czyli te 20 punktów to jest nic. I w momencie, w którym pojawia się taki ruch i dla nas jest już emocjonujące, to znaczy, że po prostu mamy zbyt dużą pozycję i należałoby ją w przyszłości teraz, najlepiej zredukować, ale w przyszłości także i takiej po prostu nie zawierać. Czyli te dwa pierwsze błędy są takie kluczowe, które powodują, że sami sobie podkopujemy, że tak powiem, dołki i zaczynamy sami sobie robić problemy na rachunku, który zaczyna po prostu topnieć, bo realizujemy straty w najgorszych momentach. No i właśnie trzeci problem, do którego zmierzałem, który też trzeba zawsze sobie zaadresować w swojej strategii, to umiejętność doboru narzędzi i doboru oczekiwań do możliwości czasowych i finansowych. Czasami jest tak, i z tym się spotykam non stop i bardzo uparcie, że inwestorzy mają bardzo wygrowane oczekiwania względem wyników, na przykład, że chcą zarabiać 100% miesięcznie na rachunku, nie mając nawet czasu na to, żeby to robić, a przede wszystkim wiedzy czy umiejętności, bo to są rzeczy, które potrzebne są obydwie. Więc jeżeli dopiero zaczynamy na rynku finansowy, no to trzeba oczywiście dopasować swoje oczekiwania względem tego, co robimy, do tego, jaki poziom wiedzy mamy i doświadczenie, jaki mamy. Jeżeli natomiast jesteśmy inwestorami, którzy już mają pewne doświadczenia, mają pewien kapitał i na tym rynku zjedli zęby, to też z pełną odpowiedzialnością i świadomością jesteśmy w stanie powiedzieć, jakie oczekiwania możemy mieć i to nie jest tak, że my to wysycaliśmy z parca. To wynika ze statystyki naszej strategii, po prostu stosując pewne podejście, pewne swoje założenia, jesteśmy w stanie określać pewne miejsca, możliwości do zawarcia transakcji, tak aby wykorzystywać je najlepiej, jak potrafimy i tym samym jesteśmy w stanie na bazie historii czy na bazie badań określić, jaki ten nasz oczekiwany poziom zysków czy możliwości jest. Jeżeli ktoś handlowałby na przykład w tym przypadku, typowo trendowo i wziął pod uwagę, bo tu jest akurat 100 kresowa średnia krocząca, ale na przykład 55 wykładniczą średnią kroczącą i to jest dla niego średnia krocząca, która jest najważniejsza w tradingu i na nią patrzy. Na przykład teraz ma okazję, no ok, no to skoro mam okazję, no to na przykład sprzedaję, oczywiście trzeba mieć poziom, że tak powiem wyjścia, w tym przypadku na przykład ten cień 12600, dobór takiej pozycji, aby ta strata nie była większa niż ta dopuszczalna, dla przykładu weźmy na przykład 100 złotych, więc jeżeli dobierzemy tak transakcję, aby ta strata nie była większa niż 100 złotych, to trader, który wie co robi i który ma przetestowaną swoją pozycję, swoje strategię, otworzy pozycję, zabezpieczy się, pójdzie sobie gdzieś, łączy alarmy, na przykład ja bym włączył alarm na poziomie 12550, bo to jest ważne wsparcie, oraz pod poziomem stop-lossa, czyli w okolicach 12594 i zostawił tę pozycję samej sobie. Niech rynek zrobi to, co ma zrobić, bo statystyka mi mówi, że na przykład 80% dojdzie do mojego pierwszego take profitu i mi nie interesuje, co się będzie działo po drodze, tam może będzie wzrosty, mogą być spadki, dopóki wzrosty są do momentu mojego stop-lossa, to jest okej, dopóki spadki nie dojdą do mojego take profitu, to mnie to nie interesuje, nie tyka mnie to. Więc tutaj bardzo ważne i kluczowe jest to, aby wiedzieć co się robi i jakby ten trzeci błąd właśnie związany jest z niewiedzą, z nieumiejętnością skonkretyzowania swoich oczekiwań, cerów, możliwości i dobrą strategię, przepraszam, dobrą strategię takiej, aby na te rzeczy odpowiedzieć. Tutaj Arthur napisał, że oczekuje 5-8% jak rozumiem miesięcznie, do takiego skali się odnosiłem i słuchajcie, 5-8% miesięcznie na rynku walutowym, gdzie mamy gdzieś tam dźwignię finansową, na rynku CFD może tak, to nie jest wygórowany procent, ale on zależy od tego, jakie mamy ryzyko, bo jeżeli ryzykujemy bardzo mało, na przykład 1-10% kapitału na pozycję, no to te 5-8% wymaga tego, żeby tych pozycji było więcej. Jeżeli zaryzykujemy 100%, tutaj się śmieję, dlatego że to jest abstrakcja, tak się nie powinno robić, ale jeżeli zaryzykujemy 100% na pozycję, no to 5-8% jest procentem, który też można zrobić w ciągu jednej transakcji, to jest bardzo szybko. Tutaj jeszcze Arthur napisał, że rocznie i super, jakby to są bardzo racjonalne podejścia i teraz tutaj odniosę się do tego w jaki sposób liczyć te procenty, bo bardzo często się podaję, że ktoś zarobił 100-200 milion procent z tego, co tam zdeponował u rachunku, tak na przykład z 1000 zł, zrobił 10 tysięcy złotych i to jest super wynik i ok, tylko tyle, że te procenty powinno się tak naprawdę liczyć od kapitału, który jest przeznaczony na inwestycje ogólnie, bo ja na przykład w swoich inwestycjach, znając swoje możliwości i ograniczenia, zarówno czasowe, jak i psychologiczne, bo wiecie, ja jestem osobą, która handluje 2008 roku na rynku walutowym i towaru, i giełdowym i przez ten cały okres tych 12 lat poznałem swoje słabości naprawdę bardzo mocno. Rynek walutowy jest rewelacyjnym miejscem do tego, żeby poznać swoje wszystkie problemy, jakie się ma. I wiem o tym, że mam problem z tym, że jeżeli rynek ucieknie mi, tak, czyli wchodzę w pozycję, ja nie wiem, coś mnie rozproszę, jadę samochodem, nie mogę spojrzeć na rynek i rynek mi ucieknie i ucieknie mi o zbyt dużą kwotę, czy tam procent względem rachunku, może to jest bardziej miarodajne, bo zazwyczaj to jest odnośnie procentu od rachunku, to zaczynam mieć problem zamknięciem tej pozycji. I słuchajcie, ja nie mogę siebie zakarać za to, że mam taki problem gdzieś tam emocjonalny, bo ktoś inny po prostu by stwierdziła, trudno, i tyle, i zamykam, bo takie mam zasady. Ktoś inny powie sobie, że okej, to zaraz dołożę, spróbuję tym zarządzać, zobaczymy, co mi się uda, czy nie, ale są w stanie tego wyjść. Ja wiem, że po pewnym poziomie zaczynam mieć problem. I uważam, że to jest akurat ludzka rzecz, bo ja to nazywam progiem bólu. Prog bólu to jest takie miejsce, taki poziom straty po przekroczeniu, którego zaczynamy popełniać, no już serię błędów, z których się bardzo trudno wyrwać. I dobrze jest mieć tę prog bólu określone, aby wiedzieć, żeby się do niego nie zbliżać, ale ja wiem, że taki problem mam. W związku z tym po prostu moje zarządzanie kapitałem i moje zarządzanie pozycją od razu zabezpieczam je przed taką rzeczą i robię to na dwa sposoby. Pierwszy sposób jest taki, że nigdy na rachunku brokelskim nie posiadam więcej niż 10% środków inwestycyjnych ogółem. Czyli jeżeli teraz dla przykładu zupełnie niech będzie, że mam 100 tysięcy złotych, które chcę przeznaczyć na inwestycje kapitałowe, tak, czy nie w ziemię, nie w obrazy, nie w jakieś inne rzeczy, tylko kupować akcje, spółki, czy właśnie ETF'y, Forex, cokolwiek, to wtedy 10% przeznaczam na rynki lewarowane, bo to mi w zupełności wystarczy, żeby tym obracać i zarabiać pieniądze, które miała satysfakcją. I jednocześnie wiem, że jeżeli by się potknęła mi noga i coś się wydarzyło, albo nawet głupio technologiczny błąd, że zabraknie mi internetu, nie będę w stanie zareagować i wyczyści mi rachunek, bo też musicie być mentalnie na to gotowi, no to po prostu stracę 10% swoich inwestycyjnych środków, czyli środków, które założenia, których założenia strata nie powoduje uszczerbku na mojej jakości życia. Druga rzecz, którą sobie zabezpieczam, w sensie moja strategia zabezpiecza, to takie zarządzanie kapitałem, aby ewentualna strata nawet nie zbliżała się do progubulu. To powoduje, że mam duży spokój w realizacji strat, po prostu rynek nie idzie w moją stronę, widzę, że to nie jest to, więc po prostu realizuję tą straty i zamykam temat, nic się złego nie dzieje. Kiedy bym jednak dopuszał do tego, żeby te straty były większe, to wtedy za każdym razem byłoby to wyzwanie emocjonalne, aby taką stratę zrealizować. Więc tutaj to musicie też poznać siebie. W ogóle rynek, tak jak powiedziałem, jest fenomenalny, żeby poznać siebie, bo z każdą stratą czy z każdym zyskiem, każdy z was tak naprawdę, uchyla rąbek tajemnicy na swój temat, czyli na przykład jak się zachowujecie pod wpływem stresu, jak się zachowujecie pod wpływem długiego, ciągłego nadzorowania pozycji, jak się zachowujecie w postaci, czyli w momencie szybkich, krótkoterminowych wahań, nawet jeżeli handlujecie długoterminowo, to czasami was dotknie taka sytuacja, że otworzyście pozycję, a rynek nagle dynamicznie poszedł w nie waszą stronę i musicie się w tym jakoś odnaleźć emocjonalnie. I tutaj też może być wskazówka na to, że sobie w takich sytuacjach radzicie lepiej lub gorzej, jak sobie radzicie w momencie, w którym pojawiają się sytuacje, których nie przewidzieliście. Na przykład związane z jakimś wystąpieniem, który nistonizową zmienił 100%, czy 180 stopni wasze podejście do rynku, czy waszą waszą pozycję. Czy jesteście w stanie realizować straty i zyski w sposób racjonalny, szybki, czy jednak macie problem z tym, aby to robić, tak jak sobie zaplanowaliście, jak z waszą konsekwencją, z waszą dyscypliną. Rynek wam to wszystko mówi. Pytanie, czy macie otwarte oczy na to, aby z tego skorzystać, bo w momencie, w którym tego nie robimy, czy nie korzystamy z tego, co rynek nam mówi, co nam podpowiada nasz temat, to niestety budujemy sobie znowu przesłankę pod ewentualne straty. Chciałbym się was zapytać, czy ktoś z was, jak teraz słuchać tego dzisiejszego spotkania, poczuł kiedyś taki właśnie próg bólu, czyli przekroczenie jakiegoś poziomu straty, która powoduje, zaczyna być problem z tym, żeby zrealizować tą stratę. Czyli zaczynacie myśleć o tym, gdzie by dołożyć do pozycji albo gdzie tu jeszcze rynek może odbić od jakiegoś poziomu, zanim zacznie być to, zanim zacznie iść w waszym kierunku. Czy spotkaliście się, czy odczuliście taki próg bólu w waszym tradingu emocjonalny, typowo emocjonalny. Strata przekroczyła pewien poziom. Dajcie znać, tak, nie, będę wdzięczny za informacje, bo to zawsze jest dodatkowa rzecz, która gdzieś tam wspiera wprowadzeniu takiego spotkania. Na razie tylko Daniel napisał, nie wiem, czy wszyscy wiedzą, gdzie pisać na czacie, więc poczekam jeszcze sekundkę. Ok, tutaj Wojciech też napisał, że nie jednokrotnie, reszek też, no właśnie, jakby to się często pojawia, tak, taki problem, ten próg bólu jest często gdzieś tam doskwierany. Ok, Jacek też napisał, że tak. Rozumiem, że na ten moment, albo kolejne osoby nie wiedzą, gdzie napisać albo nie chcą się tym podzielić, więc tutaj tylko dopowiem, że dla mnie nie jest to zaskoczenie. Ok, w 2008-2009 roku Artur napisał, że stracił dość sporo euro, no i to odczuł w postaci bólu. No ja to rozumiem, jakby dla mnie jest to tak, szaleństwo się zaczyna, fajnie, że się tym ucożsamiacie, czyli generalnie czujecie ten temat i to jest bardzo ważne. Więc jakby każdy z was gdzieś tam ten próg bólu określił sobie, czyli w sensie doświadczą, więc teraz jakby zadaniem jest to, żeby sobie go określić, gdzie on się znajduje dokładnie, w którym miejscu, w którym momencie, aby po prostu do niego więcej się już nie zbliżać i nie zbliżać się poprzez zarządzanie kapitałem, bo tylko i wyłącznie w ten sposób jesteście w stanie się zabezpieczyć. Artur, tutaj akurat bym był ostrożny z deklaracją, że brak wiedzy jest problemem. Myślę, że brak wiedzy może powodować pewne trudności, ale bardzo często za dużymi stratami, czy za tymi największymi stratami nie stoi sama, sam brak wiedzy. Bardzo często stanowi brak, czy jakby stoi za tą stratą brak pewnego rodzaju planowania. W momencie, w którym otwieramy pozycję, tak jak wspomniałem na początku, musimy mieć pewien plan. Plan, podążania, plan działania na przykład jak różnych sytuacji na rynku. I to jest niezależne od tego, jaką mamy wiedzę, po prostu musimy sobie to określić. Jeżeli sobie określimy pewną stratę, pewien poziom, przy którym wychodzimy z rynku i tego nie robimy, to znaczy, że nie mamy problemu z wiedzą, tylko mamy problem z dyscypliną, z realizacją naszego planu, z naszego podejścia i na przykład taką przysłowiową pozycję. Jeżeli byśmy tutaj faktycznie otwierali tą pozycję krótką, zobaczcie, że rynek wybija nie w naszą stronę, to tutaj jeżeli byśmy mieli zbyt dużą pozycję, zaczynalibyśmy się denerwować, zaczynalibyśmy myśleć o tym, co tutaj z niej zrobić. I na przykład nasza strategia zakłada, że dopóki jesteśmy poniżej poziomu 12609, no to jest wszystko ok. Ale jeżeli damy zbyt dużą pozycję, to zaczynamy maltretować siebie sami i na przykład w tym momencie zaczynalibyśmy myśleć o tym, żeby ją zamknąć. Ponieważ uważamy, że po prostu rynek nie idzie w naszą stronę, bo stress jest zbyt duże związany z tą pozycją. Natomiast i zamkniemy na przykład pozycję na stracie, a rynek zaraz cofnie, zacznie spadać sobie niżej i będziemy mieli później do siebie wyrzuty. Bo, bo co się stało? Bo rynek nie zrealizował naszej straty zgodnie z założeniami. Zamknęliśmy tylko i włącznie dlatego, że się baliśmy w większej straty. Dlatego tak ważne jest, żeby mieć plan przygotowany a priori, czyli zanim coś się wydarzy, dopiero reagować na to, co się dzieje na rynku zgodnie z założeniami. Tak, tutaj Arthur podpowiada, że mój problem to brak wiedzy i w sensie nie było planu i czasu, więc kupował, kiedy rosło, sprzedawał, kiedy tracił. Tak, no generalnie to jest też zrozumiała, więc tutaj wszystko musi być przygotowane. Otwieracie sobie pozycję, bo to jest zgodnie z waszym planem. Będziemy sobie jeszcze mówić w naszej serii tych 4 spotkań, zostały nam jeszcze dwa. Właśnie na temat budowania też swojej strategii, jak podejmować decyzję w sposób racjonalny. Natomiast żadna strategia nie uchroni was przed popełnianiem błędów, jeżeli nie będziecie zdyscyplinowani. Więc te trzy najważniejsze błędy, o których sobie dzisiaj chciałem z wami porozmawiać. Wszystkie wiążą się z tym, że nie podejmujecie decyzji na rynku zgodnie z pewnym planem, przy wykorzystaniu zarządzania kapitałem i jednocześnie akceptując to, że rynek nie musi koniecznie zrobić tego, co wy zakładacie. Jeżeli te trzy rzeczy wyeliminujecie ze swojego tradingu, czyli zaczniecie dostrzegać inne możliwości niż tylko ten, który zakładacie. Zaczniecie patrzeć na to, jaka może być strata z tej pozycji, a nie tylko zysk. Jeżeli zaczniecie planować swoje pozycje, nawet w najprostszy sposób. Ja zrobiłem kiedyś badania, czy polegające nad tym, że rzucamy kostką, czyli krótko mówiąc kupno czy sprzedaż jest na bazie typowo losowej. Natomiast zarządzanie kapitałem i pozycją powoduje, że ta pozycja jest w jakiś sposób tam zarządzana, czyli zysk miał być na przykład dwukrotnie, czy trzykrotnie większy od stoplosa. Stam stoplos i take profit uzależniono od warunków rynkowych, takie jak zmienność i to determinowało jakby całą strategię i ta strategia potrafiła zarabiać. Czyli typowy automat, który nie ma nic z analizy technicznej, nie ma nic z jakby inteligencji, wiedzy, doświadczenia, on tylko i wyłącznie zarządzał kapitałem. Więc jeżeli wy tak samo będziecie robić, czyli będziecie zarządzać kapitałem, to ubezpieczycie się przed głupimi błędami. I to jest moim zdaniem najważniejsze, czyli nie dopuszczać się do tego, żeby doprowadzać do dużych strat, bo małe zatroszczą się same, bo będą po prostu pokryte przez małe zyski, natomiast duże straty powodują, że trzeba dużo energii włożyć to, żeby je po prostu odrobić, więc szkoda na to czasu. Danie podpowiada, że przydaje się jeszcze dziennik inwestycji. No i tutaj w ogóle dwóch zdanń nie ma, oczywiście, że przydaje się dziennik inwestycji. Generalnie dziennik inwestycyjny, czy dziennik trejbingowy, ja dzielę sobie na dwa, czyli z jednej strony mamy dziennik, który związany jest ze strategią, czyli dziennik, którym piszemy sobie, czy nadzorujemy sobie, w jaki sposób rozwijamy swoje podejście do handlu. To jest jeden dziennik, który ja prowadzę, drugi dziennik, który prowadzę, to jest dziennik psychologii. Czyli jakby określam sobie, jakie swoje własne emocje odczuwam na rynku, czy są to pozytywne, czy negatywne, czy coś mnie rozprasza, czy wszystko jest w porządku. Ponieważ to my podejmujemy decyzję na rynku i to podejmujemy ją cały czas, jeżeli handlujemy krótkoterminowo, to niestety cały ten handel podatny jest na nasze emocje. Jeżeli pozwolimy emocjom władać nam na rynku, to wtedy będzie bardzo trudno nam zarobić pieniądze, bo zazwyczaj one są negatywne wtedy, kiedy rynek nie podąża w naszą stronę, wtedy kiedy trzeba po prostu zacisnąć zęby, poczekać i dać strategii, zacząć zarabiać. Natomiast w drugą stronę, kiedy rynek idzie w naszą stronę, nie potrafimy przetrzymać tych zysków, bo już chcemy księgować, już chcemy je mieć u siebie, bo one tak fajnie wyglądają, więc szkoda by było je stracić, dlatego też zwracamy na nie uwagę jeszcze większą i nasz umysł ze względu na różne jakby historyczne uwarunkowania ludzi generalnie płata nam takie figle i w związku z tym my musimy sobie też z nimi radzić, ale przede wszystkim, żeby sobie radzić, musimy sobie odpowiedzieć na kilka podstawowych problemów, jak sobie radzimy, jak sobie nie radzimy w różnych momentach. Więc tak, dziennik inwestycyjny jest rzeczą ważną i dla mnie osobiście te dwa rodzaje dzienników sobie prowadzę, czyli dziennik związany z emocjami, gdzie zapisuję sobie swoje odczucia przy pozycji i przed pozycją, czy wszystko jest w porządku, czy generalnie mam jakieś problemy, tak żeby zwerbalizować swoje myśli, a druga rzecz to ten dziennik strategii i tak żeby zapisywać i kontrolować po pierwsze wyniki, które posiadam na rynku, a z drugiej strony, aby kontrolować czasem błędy, które się pojawiają z mojej strony na przykład, tak, czyli niedopełnienie jakiś zasad mojej strategii, nie powtarzają się zbyt często, bo to jest taki sygnał ostrzegawczy, nie tylko dlatego, że my coś robimy źle, ale także, że strategia nie do końca jest dla nas odpowiednia, bo jeżeli nie jesteśmy w stanie respektować strategii, to znaczy, że gdzieś dotyka naszej słabości, której nie zaadresowaliśmy, czyli dotyka naszego jakiegoś problemu psychologicznego, którego nie jesteśmy w stanie bardzo łatwo i bardzo szybko pokonać, a to powoduje, że po prostu narażamy się na to, że będzie większa strata i w dzienniku strategii też to zostanie wyłapane, bo jeżeli będziecie sobie notowali, że tutaj straciłem więcej i w tym momencie na przykład zrobiłem to, to i to i pojawię się to raz, drugi, trzeci, no to wtedy będziecie w stanie na to zareagować, budować pewną odpowiedź w strategii, załatać dziurę. Jeżeli nie będziecie prowadzili dziennika inwestycyjnego, to niestety popełnianie błędów będzie regularne, bo nie będziecie mieli narzędzia, które wam pozwoli je wyłapać. Wy jesteście taką jednoosobową działalność ciągospodarczą, która nie dość, że musi podejmować akcję w postaci zarabiania, to jeszcze musi kontrolować efektywność, musi się rozliczać podatkowo oczywiście, ale przede wszystkim macie wszystko na swoich barkach i to jest trudne, dlatego trading jest trudny, bo wymaga tego, aby każdy z traderów w pełni kontrolował siebie samego, nadzorował strategię, nadzorował rozwój swojego podejścia i to wymaga bardzo dużo samodyscypliny i wiedzy na temat tego, co się dzieje w sobie samym. Od kiedy zacząłem się interesować rynkami finansowymi, to też zacząłem się interesować psychologią, w takim ujęciu zarówno personalnym, czyli Poznania siebie, jak i też pomagania innym ludziom i dla mnie jakby kluczową kwestią, która się gdzieś pojawiła, to to, że trudno powiedzieć, co jest pierwsze w sukcesie. Czy wiara w sukces, czy sam sukces. Spotkałem się kiedyś takim stwierdzeniem, że ja uwierzę, że mogę, jak mi się coś uda zrobić, czyli np. jakiś trader mówi o tym, że ja uwierzę, że mogę zarabiać milion złotych, jak go zarobię, ale jakby tak zastanowić się trochę głębiej, czy będzie ci łatwo zarobić milion złotych, jeżeli nie wierzysz w to, że możesz go zarobić, to jest podobnie jak z jajkiem i kurą, co było pierwsze. I sprowadza się to tak naprawdę takie rozważanie do momentu, w którym w sumie nie ma to znaczenia, czy było pierwsze, czy wiara, czy sukces, bo niezależnie od tego, czy co było pierwsze, ja i tak muszę wierzyć w ten sukces, no bo po co mi się starać, po co mi podejmować akcje, jeżeli ja nie wierzę w to, nie wierzę w to, że ten milion złotych jest możliwy, to jakby bez sensu w ogóle poświęcać czas. I właśnie tak jak Daniel mówi, że jedno wynika z drugiego, a bo jedno jest bezpośrednio związane z drugim. I tutaj zachęcam was do tego, abyście zastanowili się nad swoimi oczekiwaniami, swoimi możliwościami i stwierdzili, czy to, co chcecie osiągnąć na rynku, jest i teraz uwaga z waszej percepcji możliwe, bo jeżeli powodujecie sami w sobie dysonans poznawczy, czyli z jednej strony oczekujecie pewnych efektów, ale nie wierzycie w nie, że są możliwe do zrobienia, to sami siebie będziecie podkopywali, podkopywali swoją wiarę. Natomiast i wtedy co można zrobić, jest taka bardzo fajna metoda radzenia sobie z takim problemem, małych kroczków, baby steps, czyli jakby określamy cele i możliwości, w sensie cele tak naprawdę, pod kątem możliwości, które akceptujemy tu i teraz, bardzo krótkoterminowe, żeby regularnie cały czas coraz to większe cele osiągać, ale w takie, które wierzymy. Jeżeli, bo wiecie, jakby, nie wiem, najprostszy przykład zawsze się podaje z wagą, jeżeli mamy 100 kg na dwa, czy dobra, 100 kg ważymy przez wzroście metr prędziesiąt, to lekko na wagę jednak mamy. W związku z tym, no trzeba było coś z tym nad wagą zrobić i teraz, OK, wiadomo, że chcemy dążyć do wagie typu, nie wiem, 50 kg, 60 kg, to by było idealnie, ale to jest bardzo trudne do wyobrażenia sobie, że zejdziemy z wagi 100 kg do 50 kg. Natomiast, no powiedzieć sobie, OK, spróbuję w tydzień zejść kilogram, to już jest coś bardzo wartościowego, wystarczy nie zjeść dwóch obiadów i już jest kilogram mniej, albo wystarczy dwa razy się przejść na spacer, już jest kilogram mniej, to jest bardzo realne do osiągnięcia i o to właśnie w tym chodzi. Osiągamy jeden mały cel, który jest bardzo realny, ale to nie ma być koniec, to ma być dopiero początek kolejnego celu, kolejnego małego realnego celu. Niech będzie to kolejny kilogram, który chcemy zbić. I tak od kilograma do kilograma coraz to dalej, coraz to dalej, oczywiście z każdym kilogramem będzie trudniej, w sensie takim, że wiadomo, że zbić pewną wagę już później jest bardzo trudno, ale na rynku jest podobnie. Jeżeli nie wierzymy w milion złotych mentalnie, nie jesteśmy na to gotowi, bo nasz mózg mówi nam o tym, że to jest po prostu nierealne, to nie mówmy sobie o tym, że zarobię milion złotych, bo inaczej marzmy o tym, to jest marzenie, które powinniśmy mieć w głowie, ale po drodze ustalmy sobie cel zarobienia 100 złotych tygodniowo. Dużo łatwiej sobie wyobrazić, że zarobię 100 złotych niż milion. I jednocześnie, czy ja tutaj abstrakuję w ogóle od kapitału, które posiadamy, chodzi mi po prostu jakby o pewne możliwości. Jeżeli mam 1000 złotych na rachunku i powiem sobie zarobię 100 złotych w tydzień, czyli 10%, to nie jest zły wynik, wbrew pozorom. Natomiast jakby jest on realny, jeżeli handlujemy jeszcze z wykorzystania dźwigni finansowej i robimy to w sposób racjonalny i zdroworostsądkowy. Jeżeli nawet zmniejszymy go do 10 złotych, to dalej to jest realne, ale najważniejsze jest to, żeby ten cel mieć i przede wszystkim go osiągać, bo to osiągnięcie celu jest dla waszej psychiki, dla waszej podświadomości najważniejsze. Ono powoduje, że się dalej motywujecie, dalej chcecie pokonywać kolejne opory i dalej się rozwijacie w tym temacie. Jeżeli sobie postawimy zbyt trudny cel, to wtedy bardzo trudno będzie nam go osiągnąć i jednocześnie będziemy się domotowywać. Dlatego tak ważne jest to, żeby te małe kroki, te baby steps, o których wspomniałem były określane na każdym etapie tak naprawdę handlu i żeby wprowadziły was do tego głównego celu, bo później po tych 10 złotych będzie 50 złotych, później 100 tygodniowo, później 1000 złotych, a później możecie to przerobić na pipsy, bo już wam pieniądze nie będą istotne tak w tym przypadku, bo już będziecie gdzieś tam zarabiali regularnie w X-Festa tego, żeby po prostu się poprawiać. Tak, tutaj żona oczywiście ma rację, zianką, zianka i się zbierze. Słuchajcie, ja największe wyniki, jakie robiłem, seria takich naprawdę wyników, to robiłem z małych kwot, w sensie z małych pipsów, a może to jest bardziej racjonalne, tak? Tutaj 5 pipsów, tutaj 10 pipsów na parach walutowych, tutaj 15 punktów na indeksie. Małe punkty się zbierały, zbierały, ale one były regularne, były systematyczne, nie były przerywane seriami dużych strat, ale przede wszystkim nie były przerywane seriami podkopywania własnej wiary w sukces, bo z czym jest duża strata? Trata jest czymś takim, jakbyście biegli w maratonie i nagle się przewrócicie, albo, nie wiem, będziecie biegli dalej i wam się sznurówka rozwiąże. To jest jakby rzecz, która was praktycznie dyskredytuje, dlatego że musicie się zatrzymać i dopiero po pewnym czasie, minucie 2-3, kiedy już cały peleton sobie odbieg, wy dopiero możecie ruszyć znowu. To jest bardzo, bardzo trudna rzecz, żeby później to nadgonić i to podkopuje wiarę w sukces. Nawet jeżeli byliśmy pierwsi, to przez to cofnięcie się, to przez to zatrzymanie się, straciliśmy bardzo dużo pozycji, więc trzeba robić wszystko, aby takich podknięć nie było, bo wtedy trzymamy swoją wiarę, trzymamy swoje możliwości na cały czas w wysokim poziomie i możliwe jest to, żeby cały czas pracować, cały czas skupiać się na tym, co jest pozytywne i cały czas skupiać się na tych dobrych transakcjach. Dlaczego jeszcze strata jest zła, taka duża strata jest zła? Duża strata, przez dużą stratę rozumiem taką, która was boli emocjonalnie i jednocześnie jest większa, niż zyski, które regularnie osiągacie. Taka duża strata powoduje dwie rzeczy. Po pierwsze, uszczerbek na kapitale, ale to jest najmniejszy problem z wszystkich. Druga rzecz, to jest oczywiście ta wiara, o której powiedziałem, podkopujemy wiarę we własny sukces. Natomiast kluczowe jest to, że wtedy zaczynacie myśleć o tym, że coś w was jest nie tak i w strategii jest nie tak i nie daj Boże próbujecie coś zmienić. Jeżeli próbuje się zmienić strategię, tylko dlatego, że przeniosła ona stratę, to niestety prowadzi to do tego, że zaczynamy skakać z kwiatka na kwiatek, myśleć o coraz to nowych okazjach, możliwościach, nie testując ich być dobrze. I to sprowadza się tego trzeciego problemu, którym wspominałem wcześniej, że zaczynamy podejmować decyzję bez konkretnego planu, bo nawet jeżeli teoretycznie wiemy, jaka jest strategia, ale nie przetestujemy jej sobie wcześniej, to po prostu zaczynamy podejmować decyzję w sposób nieprzemyślany, w sposób przez nas niepewny. O, może tak, niepewny. Więc ta kwestia jest też niezwykle istotna, aby po prostu trzymać się swojej strategii, trzymać się swojego planu, a podejmować jego zmiany to wtedy, kiedy jakby wynik średnio terminowy, gdzie widzimy kilka, kilkanaście transakcji, zaczyna nam mówić o tym, że tutaj coś jest nie tak, czyli zaczyna nam pokazywać, że faktycznie przesadziliśmy i zrobiliśmy trzy razy pod rząd ten sam błąd. To znaczy, że coś jest nie tak, to jest po prostu nie tak. Widzicie teraz rynek na tym dachie po małym, po małym się wspina, dobiera teraz do oporu na 12 600 i no z perspektywy strategii można by było sobie myśleć, patrzeć na to, o, w sumie nic się nie dzieje, zaraz mi zamknię na stoplosie, trudno. Ale jeżeli dalibyśmy zbyt dużą pozycję, to będzie takie myślenie, kurczę, po co ja taką pozycję wchodziłem? Znowu się pomyliłem. Taka strata mnie teraz czeka, będę musiał to odrabiać, a może przesunę stoplosa, bo może rynek stąd jeszcze odbija, jak przesunę go trochę wyżej i rynek zrobi tylko cień, to jeszcze będę szansę miał na tym, żeby to zarobić na tym, tak? Ale generalnie, no nie gozę się z tą stratą, spróbuję sobie to jakoś do przesunę po prostu tego stoplosa. I to jest droga do Nikon, bo przesuwając stoplosa, możecie go przesuwać w nieskończoność i jest to też nie doprowadzać do momentu, w którym po prostu będziecie mieli stratę dużo, dużo większą, niż po ta początkowa założona. I to wynika nie z tego, że macie złą strategię, że nie potraficie realizować dobrze jej założeń, tylko że przesać, że było przesadzone z wielkością pozycji i to jest kluczowe, żeby zawsze trzymać w ryzach te wielkości zarządzania kapitalem. Jeszcze tak teraz mi przyszło do głowy, że pamiętam kiedyś taki dzień na początku swej drogi inwestycyjnej, gdzie można sobie wyobrazić taki rynek, on spada, mocno spada, a w tamtym czasie bardzo dużo handlowałem na takiej zasadzie, że kiedy rynek mocno od, czy mocno spadł, to ja kupowałem, czyli po prostu zwykłe takie odbicie, od reagowanie, w ten sposób trochę nazwijmy to głupi, jeszcze dokładając do pozycji, czyli tutaj kiedy rynek spadał, no to ja po prostu dokładałem do pozycji tak, żeby zbierać sobie te, te pozycje coraz to większe, niektórzy to nazywają gridowaniem, czy dokładaniem do strat, piramidowaniem w dół, generalnie metoda, która prowadzi do tego, że w pewnym momencie zbieracie coraz poniższej cenie i trudno znaleźć moment, w którym trzeba wyjść. Ale abstrahując od tego, co tam było powodem do otwierania pozycji, pamiętam jak dziś, że to było, to w ogóle jakaś abstrakcyjna sytuacja, bo wiecie wtedy jeszcze nie było tak spopularyzowanych telefonów komórkowych, że tam platformy były na telefonach, że wszystko było pod ręką, a musiałem gdzieś wyjść, musiałem po kogoś pojechać, coś takiego zrobić i z laptopem na siedzeniu bocznym, czyli na siedzeniu pasażera jechałem, tak, te pozycje tam były otwarte, internet jakoś miałem ten internet mobilny, już teraz nie pamiętam, już lata temu było, dawno temu i jakby kupowałem, nie wiem czy to był euro-dolar, czy jakaś inna parawalutowa, nie ma to znaczenia teraz już, ale rynek mi spadał, ja tam dokupowałem, dokupowałem, zaczynało być tak, że ta strata była spora, jak na rachunek, wtedy też ta dźwignia finansowa była przeze mnie wykorzystywana regularnie bardzo mocno i słuchajcie, to było dla mnie coś, co nie wiem, tak jakby ktoś was wrzucił do lotowanej wody, spuścił kubeł zimnej wody na głowę, albo są takie momenty w życiu, gdzie po prostu stajecie, mówicie, no nie, to jest po prostu niemożliwe. To, co się wydarzyło, jest niemożliwe. Słuchajcie, po około 50-60 pipsach, kiedy rynek zbierałem, że tak powiem po coraz niższych cenach, margin call zamknął mi dosłownie pół pipsa od dołka, tak? Czyli w tym przypadku, kiedy bym zbierał na przykład od tego poziomu, rynek zamknął mi tutaj, czyli inaczej, broker, zamknął mi pozycję w tym miejscu. No i później oczywiście gdzie jeszcze bym zarobił na tym wszystkim. I trudno mieć problem z brokerem w tym przypadku. Czy do rynku mieć jakąś uwagę? To nie jest tak, że ktoś śledzi wam i te pozycje wam przesuwa i zarządza nimi. Nie, to jakby to była moja decyzja, ale to był taki kubeł zimnej wody, który mówił mi, Marcin, co ty robisz? Nie dość, że handlujesz bez sensu, bo nigdy nie wiesz, kiedy z tego wyjść. Jedziesz samochodem z laptopem na bocznym siedzeniu, patrzysz tam coś coś dzieje na tym monitorze, no to jest bez sensu, do niczego nie prowadzi. To spowoduje tylko i wyłącznie to, że będziesz rozemocjonowany. Będziesz podejmował decyzję bez sensu w głupich momentach. Jeszcze nie daj Boże spowodujesz jakiś wypadek. Zamknąłem wtedy laptopa, zostawiłem go już i mówiłem nie, to jest ostatni raz, kiedy generalnie takie pozycje mogą mieć miejsce, bo to jest po prostu czasami trzeba mocnych słów użyć, żenujące. I od tamtej pory bardzo mocno zwracałem uwagę na to, w jaki sposób moja strategia jest konstruowana, bo jeżeli ktoś podejmuje decyzję na zasadzie do kupowania transakcji, to zauważcie, że dla niego okazją jest każda niż szacena. Jeżeli rynek by spadał niżej, to skoro tu była dobra cena i tutaj też była dobra cena, to niżej będzie też dobra cena. A bo tutaj, jeżeli sprzedajemy, bo uważamy, że spadnie, to tu była dobra cena, no tak, a teraz będzie jeszcze lepsza cena, bo wiecie, jakby nie ma innej możliwości, jest tylko ten spadek w mojej głowie, tak, w tym momencie, to jeżeli nie ma innej możliwości i zakładam tylko spadek, no to przecież każda wyższa cena jest lepsza, to jeszcze więcej trzeba dołożyć, bo więcej zarobię. Z tego miejsca, jak dołożę jeszcze więcej, to przecież zarobię no dwa razy więcej niż zakładam z tego miejsca, to jest super okazja. I to myślenie powoduje, że nigdy nie udaje już jest lepsza cena, po której mogę to sprzedać, po której mogę to kupić. Strategia nie może w ten sposób działać, zwłaszcza na rynku lewarowanym. Na rynku giełdowym jest troszeczkę inaczej. Na rynku giełdowym, albo ETF-u, gdzie nie mamy dźwigni finansowej i ryzyko straty wszystkiego lub konieczności do płacania do rachunku jest zerowa, przez zerową rozumiem prawie niemożliwa, tak, czyli zawsze się może wydarzyć coś takiego, że będzie strata pełna, ale nazwijmy to, jest to bardzo mało prawdopodobne. I kupujemy aktywa trwałe, na przykład srebro, złoto, albo kupujemy jakąś spółkę, która upaść, no musiałaby bardzo podwinąć sobie nogę, typu jakieś spółki, które mają, są jednymi z największych, największych spółek w Polsce, no nie wiem, PKN Orlen, PZU, to są spółki z karbu państwa, no nie upadną, ale skąd wiemy, jak daleko te spółki spadną? No nie wiemy. Jedyne, co możemy zrobić, to to, że do kupowania coraz tu niżej, są ceny, więc szybciej wyjdziemy na plus, ale dalej jest to strategia, moim zdaniem, no nie efektywna, krótko mówiąc, nie efektywna. Więc jak miałbym, wam dać dzisiaj jedną radę, poza tymi trzema błędami, od których się trzeba grubą kreską oddzielić, to radę tego, aby nigdy nie budować strategii na zasadzie wykupienia czy wyprzedania rynku. Inaczej mówiąc, nie interesuje was to, że rynek jest wykupiony czy wyprzedany perse, jakby tylko z tego powodu. Interesuje was ok, wykupienie czy wyprzedanie rynku jako pewien moment, który was interesuje, ale sygnał do wejścia powinny być bardziej konkretny, który zawiera w sobie poziom stop-loss, po prostu poziom stop-loss, czyli sprowadza się tak naprawdę do każdych z tych trzech punktów, o których mówiłem wcześniej, bo tylko wtedy jesteście w stanie racjonalnie zarządzać swoją pozycją i z tą myślą pomału chciałbym kończyć, więc pytanie, czy macie jakieś pytanie do tego dzisiejszego bardzo o emocjach i o psychologii, czy wokół emocji i psychologii skupionej? Czy ktoś z was miał kiedyś taki problem, jak ja, w sensie, że z taką dziwną pozycją gdzieś mu broker zamknął tą pozycję i później jeszcze nie daj Boże miał pratencję do innych ludzi? Myślę, że to jest dość popularne, niestety problem, tylko mało kto ma odwagę się do tego przyznać, że takie błędy robi, bo też nie wolno ich robić nieskończonoć, tak, to trzeba po prostu się przyznać do tego odgrodzić się od historycznych transakcji grubą kreską i powiedzieć sobie, że od dziś od dziś takich rzeczy już po prostu nie robię, tak, czyli od dziś handluje racjonalnie, odpowiedzialnie, tak jak to powinno być. OK, jeżeli tutaj mówicie o tych, że mieli się takie pozycje czy takie problemy wczoraj, dzisiaj, no to mówiąc szczerze, że jeżeli to się wam przydarza teraz, to bardzo ważne jest też to, aby pod dużej stracie która wam się wydarzyła, umieć odpocząć, nie próbować odrabiać tego odrazu, zwłaszcza jeżeli czujecie, że to jest odrabianie, bo co innego, jeżeli ktoś jest doświadczony i na przykład dla niego taka strata OK zdarzyła się, była za duża, ale generalnie to nie wpływa na kolejne transakcje. Jeżeli jednak wpływa, bo czujecie to, że wpływa, no to wtedy trzeba się oddzielić grubą kreską no i po prostu nie, nie podejmować jakby kolejnych transakcji od razu, tylko poczekać, aż się wszystko zmieni, najlepiej jak się zmieni rynek, żebyście mogli podejmować decyzję na innym rynku, nowym, nie w tym samym miejscu, żebyście nie widzieli tego, co widzieliście wcześniej, odejść od komputera i po prostu umieć odpocząć i dać czas rynkowi, żeby zmienił swoją pozycję. To są takie najprostsze rady w takiej dużej stracie i uwierzcie mi, prawdopodobieństwo, że odrobicie stratę po dużej stracie jest dużo mniejsze i to naprawdę dużo, dużo mniejsze, aniżeli to, po głębicie to jest stratę emocji, po prostu. Więc nie warto w ogóle o tym myśleć, to po prostu trzeba zamknąć, odejść, możecie nawet wypłacić czasami pieniądze z rachunku i wrócić dopiero za jakiś czas, znowu deponując to środki, po to po prostu, żeby was nie kusiło, po prostu, żeby nie dokonywać nieracjonalnych i głupich pozycji od razu, wywalić telefon, na albo odinstallować platformę. Tak, no generalnie uważam, że platforma na telefonie są rzeczą, jeżeli się nadzuruje te swoje pozycje, ale potrafi czasami dać w kość, jeżeli ktoś wciąga się, że tak powiem, w ten rynek i cały czas nadzuruje pozycję, cały czas handluje, no to wtedy faktycznie jest to takie, tak trudne oderwanie się od tego rynku. Natomiast też, no nie o to chodzi, żeby cały czas być w grze, żeby efektywnie handlować, trzeba też umieć nabrać dystansu do rynku. A to jesteśmy w stanie zrobić tylko wtedy, kiedy po prostu, no jesteśmy w stanie odejść na chwilę, ten rynek nabierze nowych informacji, znajdzie się jakaś nowa rzecz i dopiero wtedy znowu racjonalnie podejmować decyzję. Okej, w porządku, dzięki wielkie za uwagę. Jeżeli byłyby jakiekolwiek pytania, zapiszcie sobie na spokojnie, możecie mi je zadać za tydzień, na kolejnym spotkaniu naszym, więc tutaj was już teraz serdecznie oczywiście zapraszam na to kolejne spotkanie, więc tutaj też w środę o godzinie 20 w ten sposób będziemy mogli podyskutować o kolejnym temacie, który jest tutaj w całym tym ciągu zaplanowany, a te spotkanie będzie na temat już wam mówię, bo to jest tylko sięgne do archiwum, zapisałem oczywiście, nie pamiętam wszystkich tematów, jak zawsze, ale tutaj kolejny temat to jest niemarnowanie czasu, tak, czyli w jaki sposób przestać sobie szkodzić a zacząć pomagać w inwestycjach, jakie metody stosować, aby wasza efektywność do rynkowa była większa. O tym sobie porozmawiamy za tydzień, konkretne metody dla was tam przygotowałem i do usłyszenia. Pozdrawiam serdecznie. Trzymajcie się. Cześć.