 Ayong dalawa natin kasabang unang tagapagsalita ay nagbigay sa atin ang napakayamang first-hand, dakara na sa hingil sa produksyong pangkultura sa panahon ng batasbilitar. Yung ibabahagi ko naman ngayon ay patungkol sa mga panoori ng hingil sa batasbilitar na nabuta ng mga kagaya ko na ipinanganak batapos ang unang edge of people power. Kung yung mga nagdigay ng kanilang panayam kanina ay mga veterano ng batasbilitar at nakaranas talaga ng pakikisangkot sa pakikibaka laban sa diktaturang Marcos, ako naman ay ipinanganak apat na taon matapos ang revolution edsa, unang revolution edsa at kung anuman yung alam ko hingil sa ala-ala at karanasan sa panahon ng batasbilitar ay nanggaling mula sa kuwento ng mga nakatatanda sa akin na yung iba, yung version nila lang kuwento ay dahil na sa province kami, relatibong mapayapa daw kung bagay hindi nila masyadong naranasan yung sigalot at yung pandarahas na nangyari sa ibad-ibang mga komunidad at maging sa ilang mga espatio sa Kalunsuran. Nag-relai ako sa ganong klasi ng ala-ala for the longest time, hindi na tawag ng teorista ang si Marian Hirsch, the post-memorino, yung ala-ala na nanggaling mula sa unang generation na nakatatanda sa atin na direct ang nakaranas ng mga karahasan at karanasan sa partikulan na panahon. So balit meron pa kung isang source ng ala-ala at ito yung tinatawag nating imagined memory sa porma ng mga pelikula tungkol sa edsa people power, tungkol sa martial law. So itong still na ito ay mula sa pelikulang sigwa na isinulat ni Sir Bonnie Ilagan, si Sir Bonnie ang nag-sulat ng script ni itong pelikulang ito na di nirek ni Joel Amangan. At nakapanay ang kung Sir Bonnie actually hingil sa kung paano na conceptualize itong pelikulang ito at paano ito nakabatay sa ilan sa mga susing pangyari at even susing mga personalidad na nakasalabukan sa panahon ng kanyang pakikisang quote noong dictadurang Marcos. So nabangit ko kanina na yung ala-ala ng dictadura ay nakabatay sa kaso ko mula sa mga testimonia mga kwento ng mga nakatatanda sa aki na direct ang nakaranas ng mabuhay sa panahon yun and at the same time nanggaling din sa tinatawag na imagined memory. Yung conceptualization ng imagined memory ay nanggaling sa teorist ang si Andreas Huysen sa kanyang aklat na present past ay yung kaya Andreas Huysen, meron tinatawag na cultural memory kung saan isa sa mga plataporma kung paano na ipapasang ala-ala ay sa pamamagita ng fiction. So ito yung mga ala-alang nabuo mula sa encuentro sa mga cultural media at texto sa halip na sa direct ang danas o yung tinatawag natin lived memory and ito yung gusto kung turulen sa aking pagtalakay ngayon hinggil sa kung paano nililika ng pelikula yung imagined memory, paano iniimahe ng pelikula yung ala-ala ng karanasan na hindi nating direct ang natunghaya sa kaso ng mga kagaya ko na nanggaling sa isang generation na masbata so balit kina kailangan matutunan din ito dahil ito ay nagdegayhugi sa ating kamalayan sa kasalukuyan. So ayon kay Andreas Huise, yung cultures of memory, these are intimately linked in many parts of the world to processes of democratization and struggles for human rights to expanding and strengthening the public's fears of civil society. Yung paglikahan ng ala-ala ay isang napakakomplikado na proseso. At komplikado ito hindi lamang dahil sa napakaraming mga interest na involved sa pamamatnugos ng ala-ala kung hindi dahil nakikibahagi ang mga kultura ng ala-ala sa malawakang pakikisankot sa pangpublikong ispero para sa pagkakamit ng hostisha. Kung kaya naman yung pag-create ng mga pelikula, pag-create na mga likang panitikan na nag-recall na unang panahon ng batas militar ay mahalaga upang magaroon tayo ng publicong tala kaya. Hingil sa kahulugan ng martial law, hingil sa legasiyan ito at sa nagpapatuloy at nagbabad yung mga banta na muli itong maibalik o di kaya naman ay muli makabalik sa kapangyarihan yung mga tao na responsable sa ganitong klasi ng sistema ng pananupil. So sa maraming bansa, halimbawa sa Latin America na may marami tayong mga kaparehong karanasan ng diktatura sa mga bansa ang ito. Yung cultures of memory ay makikita natin sa napakaraming mga pelikul ang post-dictatorial na red-deconstruct, nag-dedramatize ng karanasan ng batas militar. At napakahala ganito para sa kanila kasi tumutulong ito para maipasa sa mga nakababatang generation, yung ganitong klasi ng mga karanasan na pelik na binubura ng kontemporaryong pangiral. Actually medyo kina kailangan natin banggitin na yung context tungpinaglulun sa rana mga alalang ito ay na sa isang intellectual context na very pluralistic na pinapayagan ang familyhan ng mga discursos, sinasabi nila malayang merkado ng mga discursos. And unfortunately, yung ala-ala ng karahasa na dapat ay patuloy na pinapanatili sa gunita hindi lang ng nakatatanda ng generation kung di sa hanay na tinatawag natin post-memory generation ay nabubura dahil nakikipag-itgitan sa familyhan ng discursos, mas kina kailangan ng maraming production, pangkultura na kina kailangan magpag-pagting ng klasi ng proseso ng ala-ala. So titing na natin yung importanting role ng pelikula upang panatilihin ang nasisikil na gunitang ito na sa ngayon ay unfortunately threatened ng maraming institutional forces kagaya ng gobierno natin mismo. Yung paglilibing kay Marcos ng 2016, yung pataksel na paglilibing kay Marcos ng 2016 sa libingan ng mga bayani ay isang asunto, isa itong atake sa ala-ala ng anti-dictatorial resistance dahil binuburan ito yung karahasan at itina talaga siya sa pangpublicong ala-ala bilang isang bayani. So maraming ganitong banta sa gunita kaya pagpinugusapan ng Marshalo lumilitao yung mga terminolo hiyang gaya ng authoritarian nostalgia, historical amicia kasi ito ay contest for memory and we have to recognize the power of cultural texts in order to advance certain forms of remembering. Sige, kanina na ilatag sa atin kung paano yung second golden age ng Philippine cinema ay nag-anap noong panahon ng batas militar and of course even some scholars are actually, they recognize the kind of vibrant cinematic culture that developed under this very repressive condition. Magandibin ang gate kanina nung ating na unang dalawang tagapagsalita na para bang kailangan ating ikontes yung malawakang pagtanaw na nag-create ng space ang Marcos dictatorship for artistic patronage na itatag ang experimental cinema of the Philippines na nagdegay ng funding even for dissident filmmakers. Pero at the same time, kailangan ating kailangan na yung ganitong klasig mga opening ay hindi naman yan mag-work e kung walang pag-igigit sa hany ng mga artista na bumuok ng mga pelikula na hindi lang estetically innovative kung di politically committed. So halimbawa yung Himala ay funded by ECT by the experimental cinema of the Philippines. Pero maliwanag yung critic niya doon sa idolatry, maliwanag yung biting social criticism niya hingil sa kahirapan ng sambayanan sa panahon na yun. At siyempre yung pag-ahabi ng celebration ng politika sa pigura ni Elsa na isa sa mga political resources na ginamit ng Marcos dictatorship kung baga gumamit sila ng napakaspectacularized at celebrity-fied na mechanismo para mapanatili yung kanilang hegemonic influence sa sambayanan. At isa ito sa mga nodes of critique na peanut form ng Himala within this framework of the experimental cinema of the Philippines, within this framework of the new cinema that Emelda and Ivy envisioned. So kikilalani natin yung pamanan ng artistico at political nainubasyon sa pelikula ng mga mga gagawa sa pelikula sa panahon ng Marshall Law. At nababangit ito dahil yung mga texto o yung mga post-ed sa films na ipapakilala kumamaya ay may influence siya ng mga director at mga manonulat na involved sa new cinema movement. Sabingan ni Jose Capino, isang film scholar na nagsulat ng isang nang bagong pagaalal sa mga pelikula ni Lino Broca, Marshall Law era films enhanced cinema sensitivity for registering politics. In fact, yung new cinema movement o yung second golden age sa pelikula ay nakatulong upang lumika ng bagong political vocabulary sa cinematic form ang mga filmmakers na ito pala yung mga pulidad na kaya ang abuti ng pelikula sa pag-encode ng politika sa paglalatag ng panlipu ng kritika. And this is something that post-ed sa Marshall Law cinematic memory has been trying to to enact. So ayano pabilyari sa ating si Lino Broca, sila Ishmael Bernal, sila Bariludia Zabaya, sila Rikili, sila Luwal Hattie Bautista na yung ibasaka nila ay na involved actually sa pagbook ng cinematic memory na na produced sa post-ed sa year. So yung susunod na bahagi na maikling panayam ay malawakang survey ng ilan sa mga examples ng tinatawag natin post-ed sa cinematic memory. So ito, inihanay ko yung mga pelikulang babanggitin ko batay sa mga tema na kanilang pinursu sa kanilang mga narratibo. So nandiyan din yung nandito sa tatlong pelikulang ito yung politika ng pangkababae sa panahon ng batas militar. Lagit-lagig sinasabi na isa sa mga regimented regimes ng panlipu ng pangiral sa panahon ng Marcos dictatorship ay yung gender and sexual regimes. So yung pag-create palang ni Imelda ng imahe bilang maternal figure at pang-create kay Marcos bilang isang healthy, masculine ideal ay bahagi ng pagsesexualize at pag-impost ng particular gender regimentation sa lipu ng Pilipino. And meron tayong tatlong pelikulang na nag-reconstruct ng isang radical napagkababae sa panahon ng batas militar. So nandiyan siyempre yung dekada 70 na gusto kung kilalani ang pelikulang ito bilang isang landmark film dahil mainstream siya pero nakapag-articulate siya ng isang very politically radical na mensahe sa isang production na nilikay ng isang big studio and nag-employ siya ng big stars sa panahon na ito. Meron akong particularly fond memory ng dekada 70 dahil isa ito sa mga pelikulang na nagturu sa akin na ito pala yung nag-anapong batas militar na bilang may certain problem din ang education na na experience ko ng elementary at high school sa usapin ang pagtalakay sa Marcos dictatorship pero yung dekada 70 yung nagpakita na hindi malay yung pakikibaka ng New People's Army during that period. So it is one of those mainstream films that boldly created a very positive image of the New People's Army in the context of the Marcos dictatorship through the character of Piola Pascual and in fact the character of Piola Pascual the NPA figure along with his guerrilla wife played by Anna Capri they were constructed in the film as radicalizing figures for the main character si Amanda Bartolomeo kung paano na-transform ni Amanda yung pagiging ina niya at pagiging housewife into her transformation into her edification of a maternal radical figure. So yun yung politikan ng pagkababae sa dekada 70. Yung Barber Steals na man ay independent film na hango sa isang pala ang ka-award winning screenplay ni Jun Lana noong 1990s na nirevise niya at ginawang isang rural melodrama. So yung Barber Steals na man para sa mga nakapanood, familiar na tayo dito, interesante siya for me dahil tungkolito sa transformation ng isang babae na siya yung nagtake on ng juties ng kanyang namatay na asawa na Barbero and she had to confront the sexism and patriarchy in the community. At interesante para sa akin yung paggamit dito ng trope ng Catholicismo na yung Catholicismo kung tutuusin ay very very feudal and very reactionary in terms of its gender politics dahil di ba nandyan yung Madonna versus whore binary na ang ideal feminine figures sa Catholicismo ay si Mama Mary versus the prostitute image embodied in Mary Magdalene. So meron dito yung silang prostitute character. So but for the film di na yung ganitong klasin ng Catholicismo bilang mode of bringing female characters together so that they can support the revolution. So yung feminine social relations ay na deploy towards radical feminine performances through support for the revolution and this film is also very very brokawish in a sense na yung narrative ng tinimbang kangunit kulang yung paggamit ng small town trope na meron kang corrupt mayor na womanizer at meron kang mga community archetypes na nandito din sa pelikulang yun and of course according sa mga scholar yun naman tinimbang kangunit kulang it goes a long way galing ito sa social archetype imaginary ni Rizal sa kanyang mga novella. So kasunod yun yung leeway natungkol naman sa isang female NPA figure na na detain ang panahon ng Marshalo at ay pinakita kong karanasan sa kulungan upang iperform yung kanyang pagkaina at yung mesmong pagkaina na yun bilang isang aporma ng resistance na sa tikatura. So it's really about the politics of survival under the condition of political detention in the framework of motherhood. So kung meron tayong usapin ang kababaihan meron tayong usapin ng kabaklaan. So meron tayong dalawang pelikulatong kul sa kabaklaan sa panahon ng batas militar. Una na dyan ay yung liheast na I think this is actually one of the first films na tumalakay sa kabaklaan sa loob ng New People's Army. Nandyan dyan yung muli na tungkol naman sa mga cadre ng Partido Comunista na nakaranas yung common denominator sa dalawang pelikulang ito ay yung karanasan ng homophobia sa loob ng Tilosang Revolutionario. Pero ang interesante para sakin dito ay yung pag-valorize dila na mga homosexual figures dila mga participan sa pakikibaka labang sa tikatura na hindi lang mga Enterprise ang Revolution ng mga heterosexual characters kung dito ay Enterprise din na sinangkutan na nilahukan ng queer figures. And this is very important considering bahagi ito ng pag-recuperate ng hidden histories of resistance na kailangan kilalanin at kabilang sa kailangan i-recuperate na history ay siyempre yung kuento ng pakikibaka na mga sexually marginal figures kagaya na mga bakla. Nagaantay ako actually ng lesbian narratives, cinematic narratives sa Marshalona. Siguro in the future ito yung i-expect natin na makita sa silverscreen, yung narratibo na mga lesbian na sa panahon ng batas militar. Yung common denominator din sa mga pilikula sa kabaklaan at sa kasa pagkababae sa unang set na tinalakay ko ay yung fact na yung pag-create ng alaala ng pakikibaka sa panahon ng batas militar ay nakahugis na sa contemporary yung mga discurso hinggil sa kasariyan. Sa panahon ginawa ang mga pilikulang ito during the 2010s develop na yung LGBT at feminist movement sa Pilipinas and pwede nating sabihin present conditions, present discourses give shape to how we create imagined memory at malino na malino yun sa gender and sexuality discourses ng post-eds sa years na nagbigay yuhugis sa ganyong klasi ng mga texto. Meron akong pangbangkit din dito sa dalawang epiko ni Love Diaz. Si Love Diaz ang isa sa mga filmmakers natin na consistent yung kanyang pag-construct ng cinematic memory ng Martial Law. Of course, very demanding yung mga pilikula dahil sa kanilang pace. Si Love Diaz nga daw ang foremost practitioner ng slow cinema na very common sa European cinema, particularly sa post-communist countries na meron din silang iniindang traumatic memorino sa mga experimento sa socialism na nabigo sa Eastern Europe in particular. So yung ganyong klasi ng estetika ay in-apply ng Love Diaz sa kanyang mga pilikula. So itong dalawang pilikulang ito ay tungkol sa mga karanasan sa panahon ng dictatorship. Yung mula sa kung ano ang... small community na may community archetypes din meron kang babay na may kapansanan sa pag-iisip meron kang bangihilot meron kang every man na nag-sisilbing compass ng pilikula. At itong community na ito marami na siyang problema, bat na siya sa kahirapan, people are desperate to survive, tapos big lang pumasok ang mga military forces dahil ito ay panahon kung kailan din declare ang Martial Law. So yung pilikula ay kung paano yung isang broken social system ay lalupang mababasag sa pagpasok ng militarization sa kanilang pamayanan. So it's really a narrative of how militarization which in official discourse intends to create the nation into a united cohesive fabric is actually inimical to that agenda of unification dahil in essence ito ay laluma lamang nakakabasag at nag-create ng mas matitinding ka rana sa nangkarahasan sa mga pamayanan. And yung pangalawa yung panahon ng Halimaw, I think this is the first musical, lavious film, tungkol naman ito sa isang Makatan o yung character ni Piolo Pascual na very alienated siya pero nagaroon siya ng political awakening sa pamamagitan ng pakikisang kut sa sa isang kilusan. Pero I think staple din kay lavious talaga yung klasing perspective na mayroon kong middle-class character na nagahahanap ng kahulogano sa buhay. And this existentialist crisis is interrupted by what happened to his lover, isang Doctor to the Barrio na naging desaparicidos at dinukut ng mga ginahasa at eventually ay laging desaparicidos. So these are very violent narratives na nagpapakita ng ng militarization sa mga community at kung paano binabasag binasag ng martial law period yung psyche, yung kalulawa ng sambayanan. Yung sunod na set ng mga pelikula at nabagit ko kanina yung sigua siya siya padilya sa unang slide ko. Ito ay dinerek ni Joel Labangan isinulat ni Sir Bonnie Ilagan. Dito sa dalawang set ng pelikulang ito, nakatauntayos sa pagtutulay ng nakaraan at kasalokuyan kung paano nagpapatuno yung mga dating karahasan, kung paano tinaikap ng mga post-eds sa administrations, yung karahasan na minovate sa ilalim ng diktatura ni Marcos. Yung sigua'y isang memory film tungkol sa grupo ng mga former revolutionaries na nag-reunion sila para hanapin yung nawawalang anak nung isa sa mga kasama nila and pinakita dito yung politics of disillusionment sa hanay ng ilang mga dating revolutionaryon na because of their trauma during the martial law period and probably because of the various compromises and the attractions offered by a comfortable middle-class life ay tumalikod sila sa earlier political commitment nila at sa kasungan ng karaktoin ng Tears of Christian na na nakadirty finger siya no ahabang nasalikod yung banner nung first quarter store movement ay naging state apologist no sa panahon ni Arroyo ito ay example kung paano isa itong reflection isang generational reflection kung paano binibigang kahuluga nang mga nakatatandang generasyon kasa panahon ng kanilang kabataan at kung ano yung kahuluga nito sa kasalukuyan and this is very interesting because this reflective process is undertaken in the context of newer forms of counter-insurgency violence ginanap yung pilikulang ito yung modern-day frame nung narrative na ito ay nag-anap sa panahon ni Arroyo kung saan iniimplemento yung counter-insurgency project niya na tinawagno o ng media na Marcosia no so may ganitong klasin ng parallelism na sinubukang itawed nung pilikula para ipakita na yung revolution na ina-niyakap nung panahon ng diktatura ay nilika na mga kondisyon ng karahasan na nagpapatuloy hanggang sa kasalukuyan yun naman ML ito yung US addition at ito yung nagdegay ng huling award kay Eddie Garcia ay tumatalakay sa isang retired military general ang torturer ng panahon ni Marcos tapos parang may isang curious na estudiante eventually ay nag-invictima ng theater of terror na bangkit ka kanina ng military general na ito and this is a very interesting genre exercise political thriller siya at meron siyang parang conventions ng torturer pornography na sinubukang i-apply sa pilikulang ito at very interesting siya sa panahon na marami kang mga torturer nang panahon ng Marshal Luna na nanatili yung pag-invict nila ng karahasan I mean you have Pan Pillolaxon who has declared his intention to run for presidency never mind the fact that he used to be a torturer sa panahon ni Marcos so meron ganitong klasing allegorical resonance yung ML na pwede nating basahin sa ganun klasin mga developments sa ating political affairs sa kasalukuyan so upang ilagom yung aking mga tinalakay ilan sa mga common elements na pwede nating matufoy mula sa mga binanggit ko ay yung pagamit ng social realism yung social realistic impulses na ito misan ay nakapadrudin sa melodrama and of course pwede nating sabihin ay yung melodrama isa sa mga pinakaelastic narrative modes para magreenak ng personal experiences in the context of larger political struggles at, of course, staples sa mga marshalo films yung mga eksenay ng torture dahil gusto nating e-emphasize sa mga pelikulang ito yung presence ng corporeal violence ng bodily violence na naranasan na mga political subjects na nakisankot sa pakekibaka sa panahong iyon and of course it adds to the sensory experience sa panunood ng pelikula nandin yung pagamit ng flashbacks at flash forwards lalo sa kaso nung hulingset ng pelikula na tinalakay ko na sinusubukang itawed yung karanasanoon at karanasan ngayon siyempre, nandyan yung naratibo ng kilisang revolutionario sinasabi nila kapang tungkol sa marshalo ang pelikula kinakailangan nating maglagay ng karakter ng NPA upang kilalanin yung pinakaabanting expression ng political resistance sa panahon nung batas militar at siyempre yung presence ng militar at police na pwede yung magkaroon ng symbolic register sa barbers tails yung presentation ng militar sa mga checkpoint ay nakakapagdagdag ng masculinized imaginary na kapaloob yung sa larger fabric ng pelikula at larger statement ito hingil sa gender and sexual struggle sa panahon ng marshalo So dito ko tatapusin yung aking pagtilakay at maraming salamat po sa pagkakataon. Padayon.