 Het was Sinterklaas uit Familie en Kennissen. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders. Familie en Kennissen door François Havers-Schmied. Het was Sinterklaas. Het was Sinterklaas avond. En een mistige avond. Zoals de goede heilige, liefst heeft. Want nu kon hij zijn beroemde rit over de schoorstenen doen, zonder dat iemand er iets van zag. Behalve natuurlijk de kinderen. Die hebben oogjes. Daar kunnen ze mee ontdekken wat geen professor met behulp van een sterkste telescoop vermagwaar te nemen. Ik heb tenminste zo'n jongetje gekend. Dat zag alles duidelijk. En het hoefde er niet eens voor uit de kamer te gaan naar buiten op de donkere straat. Als het bij de kachel zat op zijn vaders knie, hoorde het ook het trappelen van Sinterklaas zijn paard over de pannen van het dak en het briesen van den prachtige schimmel. En dat dit geen verbeelding was, bleek aanstond stond daarop. Want in hetzelfde ogenblik dat het ventje zijn kleine wijsvinger aandachtig omhoog hief, daar hagelde het eensklaps tegen het behang. En in een omgezien lag het bezaaid met pepernoten en met suikerbonen. Van wie kon dat anders komen dan van den grote kindervriend, die net toen hij boven den schoorstenen was, een paar ferme grepen had gedaan in zijn onuitputtelijke zak. Maar men moest er zo'n aardig jongetje voor zijn, of een evenlief meisje, om dat te weten. En dan moest men ook geen vader en moeder hebben. Oh, zo verstandig, oh, zo volkomen nuchter, die had hun plicht achter hem, den kinderen, voor alle dingen in te printen. Er is geen Sinterklaas. Sinterklaas? Die is al lang dood. Lang dood? Ja, voor hen is hij dat zeker. En ach, ook voor hun armenkindlijnen. Want al krijgen, die nu op den 6e december, ik weet niet wat voor dure presenten, er is niet half zoveel aardigheid aan het kostbaarse speelgoed en lekkers waarvan aan het kind gezegd is, vader en moeder hebben het in die en die winkel gekocht, als aan een handvol pepernoten die onverwacht uit de lucht komen vallen. Niet dat ik ervoor ben, de lieve jeugd nog langer onnozel te houden, gesteld ook dat het mogelijk was. Wanneer zij er eenmaal uit zichzelf aan begonnen is te twijfelen, of alles wel echt bovennatuurlijk in zijn werk gaat. Maar, later dan, ook uit eigen beweging tot de ontdekking geraken, dat de weldadige macht die zij eerst daaromhoog op den Schoorsteen zocht, nergens anders geldt dan onmiddellijk bij haar in het liefderrijk ouderhaard. Dat is een prettige manier van wijze worden en waarbij niemand iets verliest. Hoograppig als het kind nog wijfelt, wie het vuurigste bedanken, Sinterklaas of vader en moeder, en als het dan in alle stilte de stoutenschoenen aantrengt en op zijn beurt beproeft, om ook eens voor den goed en heiligen te spelen. Wat kijken de oudjes dan mal op de neus? Of, liever, wat een echte, blije verrassing is dat voor hen, wanneer zij mogen opmerken, hoe hun eigen, vriendelijke liefde werklang heeft gevonden in het gemoet van hun kroost. En daar niet minder aardige uitingen van het edelst gevoel aan ontlokt. Och, zeg niet dat al dat aardige er niet bij hoeft, dat het al wel is, wanneer het kind, maar diep door drongen is van zijn plicht om vader en moeder, al zijn grootste weldoeners de heren en te gehoorzame. Zeker, ik gaf wat als alle kinderen, dien heiligste van alle plichten, diepe zeffen en nimmer vergaten. Doch het lijkt me toe dat eren en gehoorzame, en in het algemeen alle deurden die men samenvatten kan in dit ene woord liefde, eerst dan haar volle beslag krijgen. Als er nog iets bij komt, iets, ik weet niet wat, is het iets poetisch. We zullen maar zeggen, zo iets aardigs. Ik houd niet van opvoeders, die geen aardige manier hebben van opvoeden. Ik houd niet van weldadigen, die het wel doen, niet aardig afgaat. Ik houd niet van vroomen, wie er vroomheid, misschien onberestblik is, maar in het geheel niet lief, niet bemindelijk. Nu, maar gij houdt zeker niet van vertellingen, die dreigen te ontaarden in een verhandeling of in een beschouwing over. Vergeef mij, ik moet weer terug tot waar ik mee begonnen ben. Het was dan een Sinterklaasavond, mistig, natig, kil, maar in duizenden hartjes en harten branden een lekker warm vuurtje. Dat de ogen uitschitterde en de wangen hoogrood kleurde. Voor eerst waren daar de rijke luiskinderen, die zich in de banketbakkers en galanteriewinkels rondom de rijkvoorzienende tafels en langs de sierlijk gerangschikte uitstellingen verdrongen. Al mijn dagen, wat wonderen waren daar niet te zien, denk maar uit wat gewild, en gezout het in suiker of chocolade vinden nageboodst. Het gedierde des velds, de vissen en de vogelen, ja de sterren des hemels en dan natuurlijk de mens in alle mogelijke toestanden, snoeperige zuigelingetjes, in luiers of in wiegen en niet minder snoeperige jonge dames bij piano's met heuse muziek voor zich. En misschien konden de piano's wel wezenlijk spelen en behoefte ze alleen maar opgewonden te worden met het sleudeltje dat er in stak, want alles was even natuurlijk. En gezout sweren dat die herders in hun witte overhemden van witte suiker en met hun safraandgele schapjes gekond de safraanruiken, ik zeg gezout sweren dat ze allemaal leefden. Doch, wat was dit en nog zoveel meer tenminste voor iemand die gevoel had voor grootste afmetingen, bij de kolossale vrijers en vrijsters die met de goedmoedigste gezichten en de handen in de zakken stonden af te wachten, wie hun straks meenemen zou om Sinterklaas met hen te houden en nu het schouwspel dat de galanterie winkelsboden hier ontsinkt ons de pen. Dit was letterlijk de wereld in het klein. Spoortrainen en stoomboten vol met reizigers om niet bussen om hen af te halen zodra ze zouden aankomen en comedies om hen naartoe te brengen en waar de acteurs al vast begonnen waren met een roeren-toneelstuk of gezellige huiskamers waar men reeds om de teettafel zat te wachten. Sleeperskarn om de groederen te vervoeren over ophalbruggen naar pakhuizen met ruimte in overvloed op de verschillende verdiepingen voor kisten en balen en vaten en met toestem om alles naar boven te heizen en dan magazijnen waarvan alles te koop was en kerken met klokken in de torens en boerderijen en bossen volleden en tijgers, maar ook dierentuinen waar men die verschrikkelijke beesten bekijkend kon zonder gevaar te lopen. Van door hen te worden opgegeten, hoewel er voor wie die bang was uitgevallen ook wapens te krijgen waren om de monsters te bevechten. Ja, men kon zich hier alle wapens aanschaffen en alle uniformen die men nodig heeft om mensen te beoorlogen. Tot dortjes van revolvers en mitrailleuzes, toeziet, daar is de kreigel uitgebroken. Honderden tinnensoldaartjes, infanterie en kaffalerie, belegeren en vesting, waar de dood hun uit tegenbraakt door de mond van kanonnen die bij de minste aandraking alles vernielende ertjes uitblazen. Maar uw oog wend zich misschien reeds af om met grote welgevallen te rusten op die netjes, sommige, niet onmogelijk, wat al te zwerig aantrekleden poppen daar. Nu, geen wonder, als zij u blind maken voor al het overige, hier schijnt het leven wel op de daad betrapt. Echt haar, althans, even echt, als dat de meeste echte dames u te zien geven, ogen, neen, maar ze booren u tot binnen in de ziel en kijk hier dan eens. Hier ligt een kleinje gerust te slapen, maar als zij het uit zijn ledikantje tilt, dan opent het de gesloten oogjes en drukt zij het aan uw boezem. Dan stamelt het pei of mei of iets dat het midden houdt tussen die twee. Ontdrukken wij ons aan deze toverwereld, waar waren wij ook, oh ja, in een speelgoedwinkel, en links en rechts nevens en voor en achter ons, groter en kleiner kinderen, met of zonder gelijden, maar allen door de diender of klepperman op den stoep waarde gekeurd, om tot dit paradijs te worden toegelaten en allen in stille of luide verrukking. Vermoed jij misschien, daarbuiten, op een akelige tegenstelling te stoten, het is waar. Het heeft iets hardes, die arme drommels die niet binnen mochten komen, maar als je geneigd waard hen te beklagen, dan zouden zij u dat zelf wel afleren. Wat hebben die straatjongens een plezier? Mogelijk is een pret wel wat ruw, maar daar zijn het dan ook straatjongens voor. En hier is er een, ik vrees dat die kapotte klomp van hem niet geheel water dicht is. En het lijkt wel dat hij pas met zijn voeten uit een volle goot komt, maar dat hindert hem niet. Heeft hij niet een heerlijk voortuintje gehad, een royale meneer duwde hem een paar centen in de hand, en daar heeft hij toen zijn geluk mee beproefd in dat kraampje gins. Gevind er wel juist geen briljante gasverlichting, door het plak goud op de dagbroers en ruiters van speculaas. Tegen het uitgespannen, werd de laken opgehangen, glinst dat voor leidelijk genoeg, ook in de onzekere straalen van het kaarsje, maar half in zijn papierenhuisje, tegen uitwaienveilig een koenenworp met de dobbelstenem en zo'n halve dagbroer was het eigendom van onze straatjongen. En daar staat hij, menu, en stopt zijn zus een stuk van zijn buit in dat wijdenmond. En met zijn tanden bijt hij nog een stuk uit de broek van den dagbroer. Dat is voor de cameraat van zijn zus. Bravo, arme straatjongen, van jou zal er zeker wel wat recht komen, tenminste als de goede god je over niet te lange tijd nog eens een andere royale heerlaat ontmoeten. Eén die niet denkt dat hij al van je af was als hij je maar een paar centen heeft toegenuwd. Eén die je naar school stuurt en die je later een knappen baas bezorgt. Wie weet, mogelijk wordt je zelf dan ook nog eens een knappe baas. En help je dan je zus er helemaal mee bovenop. En de cameraat van je zus ook, wie weet het, was je maar vast zover als die kinderen die ons daar voorbij gaan tussen vader en moeder in. Om langs de winkels en kramen te wandelen en dan waarschijnlijk ook hier en daar, zei het ook niet juist in de voornamenmagazijnen enkele kleine inkoopjes te doen. Veel kan vader niet missen en moeder heeft ook niet veel kunnen oversparen voor deze gelegenheid. Het is alles zo duur tegenwoordig. En als je dan aan ieder het zijn is ontgeven, huisuur en zieken en begrafenisfonds, en zowel meer, dan komt er wat kijken. Doch dat neemt niet weg, dat de kinderen toch wat voor een Sinterklaas moesten hebben. En ze hebben dan ook al wat. De meisjes onder haar schoudelmanteltjes en die lekkere dikke jongen, met die Wolledassum of het hartfroor. En het dan nog maar beter was dat hij smoerde dan dat hij koud vatten. Wat stapt hij defter naar zijn vader? En in zijn ene hand heeft hij een houten paartje en in de andere twee stuks suikergoed. Daar is één van voorjangtje thuis. Die slaapt nu gerust, want grootje is bij hem gebleven. Maar wat zal hij morgen vroeg opkijken? Als hij dat stuk suikergoed in zijn schoentje vindt. En het hooi voor Sinterklaas, zijn paart is schoon opgegeten. Oh, lieve beste Sinterklaas, wat zei het gij? Toch een echte goedheiligman. Gij weet het iedereen naar de zin te maken. Niet alleen de jonge heertjes en de jonge juffertjes. Die, wanneer ze morgen alles Belgaard uitstallen. Wat bij grootouders en ooms en tantes. En waar niet al voor hen gereden werd. Bijna ieder voor zich een kleine winkel konden beginnen. Maar gij vervult ook de nedere gewoning van een werkman. Met het prettige gerucht van blijde kinderstemmen. En het zijn niet enkel de kleine kinderen. Die met kloppende hart in de kunst van uw gezegend avondje verbijden. Hier is een damertje. Hoe oud is ze? Zeker is ze nog ver van de leeftijd. Waarop men zoiets niet wel meer verragend kan. 16, 18 hoogstens. Maar wat kleurt zij? Nadat de bel voor de zoveelste keer is overgegaan. En de meid brengt een gijmzinnig pakje binnen. Met een verdraaide hand aan haar geadresseerd. En wist ze nu maar vast dat die allerliefste surprise van hem komt. Die door dick en dun is weggeholt. Nadat hij zijn cadeau tegen de veurdeur had gelegd. En hij zag hoe die deur op zijn gebel open ging. Nu houdt hij waarschijnlijk buiten adem stil om de hoek van de straat. En in den geest ziet hij haar engelend kopje. Om golfd van dat wilderig bruin of blond. Waarvan een enkele lok hem tot de zaligste maken zou van alle stervelingen. Maar voei, Sinterklaas is dat nu toch niet wat ondeugend van u. Weten de paas en maas er wel iets van dat deze dingen gebeuren, gij meesmelt. Oude heer, gij herinnert u heel goed, zegt ge, dat pa en ma eveneens deden in de jonge tijd. Nu, dan mag ik leiden dat die onschuldige vrijrij over jaren op het huurlijk uitloopt. Niet minder gelukkig dan dat van pa en ma. Vanavond ontbreekt er althans niets aan het geluk van de oude lui. Nu het blijkt dat zij elkaar wederzijds ook alle liefst weten te verrassen. Net zo lief als toen hun zilveren bruinloft, meer dan 25 jaren in het verschietlag. En in de keuken, wat gebeurt daar? Daar zit een k en dientje. En Sinterklaas heeft aan beiden een reuzachtig suikerhard doen toekomen. Met het toepasselijk opschrift op dat van k is het uit liefde en erkentenis. En omdat het Sinterklaas is. Maar het hart van dientjes spreekt, ondanks zijn kortheid nog duidelijker van, zeg het ronduit, van u en Piet. Vergeet mij niet, vergeet mij niet, en jij kunt er de kruidnagelen uitproeven. Mistige decemberavond, wat al vreugde, bergt gij in uw neveligend schoot. Om hulde uw donkerheid, maar lauter schuldeloze vrolijkheid. Doch we weten het, helaas, de kroegen en dat er dan ook niets in de wereld zijn kan, of de duivel profiteert er meteen bij. Maar dat is nu nog geen reden om te doen als buurman Zemelknoop. Die zich voor deze plechtige gelegenheid heeft voorzien van een onderlip, haast tweemaal zo hoog opgetrokken als gewonelijk. Wel, ik wist niet dat een mens zo diep zuchten kon over de verbastering van ons geslacht. En vooral dat iemand die zoveel op de zonde van anderen te zeggen weet, tegelijk zo onplezierig kon zijn voor zijn huisgenoten. Ze zitten immers, allen als lammeren om u heen, veilig onder uw hoeden voor het Wolfsgebied erbuiten. Al uw zonen en dochteren, ieder aan een nuttig handwerk of over een leerzaamboek. Waarom hen dan nog onthaalt op een knorrig gepreek over de verkwisting en de onturk en de hoogmoed? Zij kunnen het toch waarlijk niet helpen als er zijn die niet deugen willen. Wissel uw naak vertoog op zijn minst af met een paar boterletters, of nu en dan een kopje chocolade. Dat houdt de aandacht ook wel zo levendig en anders, ja anders, buurman. Praten, mij niet uit het hoofd dat er bij u ook wat aanschort. Ik zal maar niet zeggen wat. Wij zien hier nu meteen, het is toch niet geheel waar, wat wij daar straks zijn. Dat Sinterklaas het iedereen naar den zin kan maken. Er zijn ontevredenen, groten en misschien ook zelfs kleine. Broertjes, die zusjes beneden en omgekeerd. En als er vanavond engagementen worden aangeknopt, daar raken mogelijk ook verkeeringen af. Doch het kan zijn dat het ook hier geldt. WU, wanneer alle mensen wel van u spreken, er is nu eenmaal koren en riscaf. En dat merkt men het best als er in den hoop geblaasend wordt. En Sinterklaas doet dat ook op zijn manier. Goed, blaas maar toe, brave heilige. Daar mogen gevonden worden, die uw ademtocht niet kunnen weerstaan. De meesten, wil ik geloven, kunnen het toch wel tegen. En indien het nooit ontbreekt aan Zielen, zo eizig dat zelfs uurwarme lippen zijn niet vermogen te ontdooien. Er zijn anderen die het koud zou worden, koud om het hart in de baren van den ramspoed, die tot over hen heenwildend gaan. Doch Gij biedt hun de hand. Vriendelijke Sinterklaas, als een engel uit hen hoogen, heeft Gij hen op uit de golven en brengt hen aan den zachten oever. Daar vergeten zij, althans voor een poos, in uw armen. Wat strijd zij alstreden, wat leeds hun ochtend wachten staat. Van hoeveel verborgen werken der bermachtigheid, weet Gij, ofvers der dankbaarheid, van tot weldoen bewogen, beweldadigden uitingen, ook van de medeleiden, geboren uit de eigen ervaring van wat leiden is. Op uw avondje, Sinterklaas, hoe menig een, die er opnieuw leert dat het zalig is te ontvangen, hoe menig een dat het zaliger nog is te geven. Doch nu kom ik dan eindelijk eerst in ernst tot mijn vertelling van. Het was Sinterklaas avond en er waren honderdduizenden gelukkige mensen, kleine en grote, rijke en armen. Maar daar waren er ook een paar die voelden zich zo diep, diep ongelukkig, als een paar mensen zich maar voelen kunnen. Niet dat het geen vrije kamer was, waar zij in zaten. Hij, naast een Engelsen hart, werkt tuigelijk bij tussen pozen in de lustig brandende kolenpokende en dan weer in het vuurstaarende, nog zonder oog voor de wonderlijke, altooswisselende gedaantend van de vlam, en zij bij de tafel met de beide ellenbogen op het gebloemde kleed. Het gelaad verborgen in een zakloek nat gescheid en buiten mag er om, haar zachte snikken te versmoren, armen, ouders, hun kind, hun enige, hun prachtige jongen zou geen Sinterklaas meer meevieren. En hij had er nog wel zo op gerekened dat hij weer terdege meedoen zou. Al was het bijna een jaar geleden, hij had zich herinnerd, alsof het gisteren gebeurd was, hoe de bischop uit Spanje in eigen persoon was binnengekomen, precies zo gekleed als hij in de prentenboeken stond, met zijn hoge muts en zijn weide mantel en zijn lange baard. Maar, of schoon, zijn eerwaarde een bril had gedragen, de ogen die daardoorkeken, hadden meer geleken op de ogen van grootvader, die goede geogen, die nu ook al voor immer geloken waren. Zou de bischop dit jaar weer verschijnen en zouden zijn ogen ook weer op die van grootvader lijken, en zou hij weer vertellen van zijn verretocht, en als dat dan uit was, en het versje was opgezegd en de belofte was gedaan, van altijd heel zoete zullen zijn, zou Sinterklaas dan ook weer die een grote rijzak openmaken, en wat of er deze keer wel uitkomend zou. De vorige maal, zo had het kereltje gevraagd en gesnapt, 100 uit, en hij kende het nieuwe versje al, en over 14 nachtjes nog, dan zou het wezen, had maar gezegd. Maar de volgende morgen had hij zich zo moe gevoeld, en een uurtje nadat hij was opgestaan, was hij weer naar bed gebracht, en de dokter was gehaald, en om kort te gaan, gij begrijpt het wel. Nu was het Sinterklaas avond, en het lieve feentje lag daar buiten, op de begraafplaats, in zijn kistje onder de zwarte aarde, of misschien. Nee, zeker, dat was toch niet alleen de koorts geweest, als hij tot kort voor zijn dood nog van grootvaders prak, die hem kwam afhalen om samen naar Sinterklaas te gaan. Oh, die drie waren nu zeker bij Elkander, en bij alle lieve mensen, die ooit op aarde geleefd hadden, en die nu daarboven leefden in den Hemel. Maar in het huis, waar de kleine Hemel speelde, was het nu toch zo stil en zo lege worden. En vooral vanavond zag het er zo vreselijk verlaten uit. Zijn speelgoed was opgeborgen, zijn stoeltje was ook weggenomen. Wat helpt over sierlijke meurbels in overvloed waren gebleven. Maak mij arm, kreeg de moeder, maak mij doodarm, maar geef mij mijn kind terug. En de vader staarde stom in het vuur. Hij had zich zo goed gehouden als hij kon. Hij had alles bedacht om de troostloze moeder te troosten. Nu wist hij niets meer. Groote droppelen verduisterden zijn blik. Ook hem zonk het hoofd in de handen, en de krachtige man smolt weg in tranen. Laat hen uitschrijden, die twee. Geen liefderijk god vraagt hun klachten. Hij weet straks zullen zij tot hem wederkeren met stille gebeden, met heilige geloften, en zij zullen hun kruis opnemen. En het dragen, de een met de andere, beiden, beurtelings voor elkaar, zolang het hem belieft en eenmaal wil licht, wanneer zij jaren reeds verzoend zijn met hun nooit vergeten verlies. Dan zullen zij ook heen gaan en komen waar hun lieveling is. Maar stil, het is weer Sinterklaas avond, een jaar nadien, waarop wij getuigen waren van de eerste schier onduldbare smart der ouders. Wij zijn weer met hem in dezelfde kamer, en geen twijfel voor wie nollettend weet op te merken, of daar wordt nog gerout, in het binnenste naar berovden, en vandaag allermeest, gij kunt er op aan. Heeft de borst opnieuw het oude beklemde gevoel bespeurd, maar het lucht zich niet, langer in hopeloze vragen, naar het waarom, of in bitters rijen en snikken. Hier wordt gevast met gezalfde hoofden en met gewassen aangesicht. Ja, wie niet beter wist, zou denken, dat het hier feest was, gans onvermengd feest. En werkelijk feest is het, en voor die 10, 20 kleine, daar wel onvermengd feest. Wat is er gebeurd? Een roerende gedachte, roerend schoon, zo als een betere wereld alleen ze ons toezend, en dan het liefst als het ons hier beneden te eng en te bang zou worden. Eén van die lichtstralen, die in de nacht geboren, den donkerste nacht verhelderden, is gedaald, in de ziel van het kinderloze echtpaar. Was de jonge moeder de eerste bij wie het plan rijpte, of ging het denkbeeld oorspronkelijk uit van haar echtgenoot? Ik weet het niet, en zijzelf hadden het uur waarschijnlijk niet kunnen zeggen, maar toen het weer tegen Sinterklaas liep, en zij zich voorstelde, hoe dubbel eenzaam het dan weer zijn zou op het toneel, hun vroegere vreugde, toen hadden zij een metalkander overgesproken, en het was hun voorgekomen dat dit geen bewijs zou mogen heten, hoe zij hun eerste liefde hadden verlaten, dat het in tegendeel een waardige hulde zijn zou aan hun verheerlijktend kleine, veel eigenaardiger dan het koude stuk steen op zijn graf, of dan een krans na neergelegd om in een nacht te bevriezen en te verflensen. Als zij de kamer, waar hij eens gelukkig was, op den Sinterklaas avond tenminste vulden met andere gelukkige kinderen, en toen zij je daarover eens waren, hadden zij spoedig een lijge opgemaakt van wie er ditmaal delen zouden, in het voor hen diepweenmoeder, maar toch ook weenmoedersoeter feestgenot. Daar was in de eerste plaats hun lievelingssogebroertje, de aardige jongen, die eens een deel daarvoor hen bestemde moedermelk had moeten afstaan, aan hun kind, dat was in der tijd een hele uitkomst geweest voor de onverwacht wedoegewordene, toen de dokter haar had gevraagd of zij als mindienst wilde doen, bij een rijke luisklijnen, en haar goede diensten waren nog geen zins uit het geheugen gewist van de rijke lui. Dat had zij al meer dan eens ondervonden, en nu zou de jongste van haar drie er weer het bewijs van ontvangen, en wat een heerlijk, wat een onbegrijpelijk, wat een ongelooflijk bewijs op den Sinterklaas avond gevraagd bij meneer en mevrouw, en nee, niet alleen gevraagd, want de andere twee was het in slotte bedacht, moest hun ook maar meekomen, die mochten dan al wat ouder zijn, zij lusten toch ook nog wel speculaas en letterbankett, en als het op grabbelen aankwam, nu kijk dan komt Kees de grootste zo goed als geen ander, hey zou ze het willen schoud laten zien, en nu kon moeder ook van de partij zijn, dan had mevrouw meteen iemand om een hangtje te helpen, want het zou me een druk te geven, mevrouw wist nog niet half wat of ze begonnen was, daar had je de kleinkinderen van de baker, die kwamen ook vijf in getal, maar het gerucht liepen al vooruit dat het rechte wildebrassen waren, hoewel ik zeg en moet dat het nog al meeviel, ze gedroegen zich allen heel redentelijk, want dat giel tegen Sinterklaas al maar door van jaammeester en neemmeester speelde, dat kon hij niet helpen, dat kwam van de ongewonkte, onder de overige noderden verdienden nog bijzondere aandacht de beide kinderen van de mangelvrouw in het steegje naast meneer en mevrouw, ze hadden dat spreekt, even als de anderen hun beste plunje aan, maar men kon zien dat moeder er dikwijls aan had zitten verstellen om er toch nog wat van te maken, dit waren de twee armsten van een troepje, de stakkarts hadden dan ook een erg onverschilligen vader, die zou vanavond wel weer laat thuis komen en hoe nu, moeder hadden minstens gezorgd dat de kinderen heel en zinderlijk voor de dag kwamen, hun kleertjes mochten dun zijn, vies waren ze wezenlijk niet en wat voor ogen of zij opzetten toen zij op hun gestopte kausjes binnenwerden gelaten en de voetjes in die kausen kwamen voor het eerst van hun leven in aanraking met een moller Deventer Tapijt, maar ik zou kleine Jans Haas vergeten het nichtje van de keukenmijd, die was er ook destumperd, zij had iets overgehouden uit de stuipen en de meester had gezegd dat het nooit weer terecht zou komen en dat had de slapende jevrouw ook gezegd en als die het zij dan zou het wel zo wezen want die wist het wel, kleine Jans kom daarom ook niet meedansen toen Sinterklaas de kinderen in een kringertje schaarde en toen hij zelf, zo waar, mee in de kring ging staan want ik mag het niet tegenspreken, de oude hervergat een ogenblik alle beschoppelijke deftigheid en terwijl hij daar zo rondhuppelde, had hij zelfs witterweinig van een oud heer, maar hij deed u veel meer denken als hij haar tenminste kent, aan Betje, de tweede meid die danst heel goed, vraagt maar aan de palvernier van Den Baron, die heeft laatst nog met haar gewalst op haar zistersbruiloft, ik meen niet Den Baron, maar Den Palvernier nu wat kleine Jans betreft al kon ze nauwelijks voort op haar arm kromgetrokken voetjes en al moest zij dus voor een deel genoegen missen van de andere gasjes, pret had ze toch en niet een beetje ook, wat klapte zij in de hangtjes en hoe kruiden ze van plezier, toen de toverlantaren vertoont werd en toen zij op het laatst door haar moeder gehaald werd en zij zat daar zo warmjes ingestopt in het kinderwagentje en voor haar al het lekkers dat zij gekregen had, twee zakken vol en gulden in een papiertje, maar die had moeder zo lang geborgen en zaterdag gaat hij naar de spaarbank, heeft moeder gezegd, daar heeft Jans nu al over Den Riksdaal er in en dan deze erbij, dat maakt haast vier gulden en als Jans groot wordt dan koopt zij voor al het opgespaarde geld een nijmachine, want dienen dat zal Jans toch wel nooit kunnen, zij moet maar nijster worden, nu, dat is haar tanteantje ook, maar voor het ogenblik zit Jans warm toegestopt in het warentje en raadt nu eens wat zij aan haar hardhout gedrukt, een pop mens, een aangeklede pop, nu op de jurk van de pop zit een strok met een beeldrugkantje en zo heeft ieder wat gekregen wat lekkers en wat moois en ook iets degelijks en duurzaams, de kinderen van de mangelvrouw komen thuis met een molentje dat draait en met een muis die springt, hoewel dat had niet gehoeft, die hebben wij genoeg bij ons, merkte de mangelvrouw frode op en dan zochten zij nog onder een pak, maar toen de mangelvrouw dat opendeed, toen kwamen haar de tranen in de ogen, wat een heerlijke paren, wolle kousen en een kiel en broek voor het jongetje en een jurk en rok voor het meisje en voor beide en ferme das en er was nog wat klein kindergoed bij, oogstiel dat kon of gauw weer te pas komen, maar de mangelvrouw wist niet hoe er ook tranen hadden gevloeid bij het inpakken van dat klein kindergoed, gans andere tranen dan die zij bij het uitpakken vergood, zij wist niet dat moederlippen hardstochtelijke afscheidskousen hadden gedrukt op die sokjes en die mutsjes, geel nu van het lange liggen, eenmaal hagel wit als welkom in het leven gereed gelegd voor de kleine die tans geen moederzorg meer nodig had en toch terwijl de mangelvrouw goddankte voor zijn een goedheid die ook nog om haar en haar bloeiend van kinderen had willen denken en terwijl Jantje in haar eerste slaap droomde dat zij met haar pop uitwanderen ging, want oh wonder in haar droom kon zij heel goed lopen en toen zij dat merkde sprong haar hard op van vreugde en haar voetjes sprongen ook op en zij dansten met de pop in haar droom net zoals Sinterklaas met de kinderen gedanst had en terwijl de kleinkinderen van bakegrootmoeder de dove oren nog doverdreigde te ratelen en te trommelen letterlijk en overdrachtelijk want hun mondjes stonden niet stil van al de heerlijkheden die zij gezien hadden en terwijl de min ook naar huis toog in het midden van haar drie belast en beladen met boterhammen en met de nieuwe woldeken en Sinterklaas mag weten wat al niet meer onder wel zaten zij die de oorzaak waren van al dat geluk weer met hun beide alleen in de kamer even te voren volvrolijk gedruis nu weer stil en toch was het er hun niet ledig niet ongezellig zij voelde zich bij al hun gemist van allen die van avond gelukkig waren misschien nog de gelukkigste hoe goed was hun plant geslaagd hoe aardig was alles afgelopen wat hadden de kinderen zich terdege vermaakt en wat hadden de kleine grappen gedaan zo ging het een tijdlang van weerzijden tot hij op stond en haar met een hartelijke keus dankte voor al de zorg en moeite die zij zich getroost had om hem zulke een echt lieve Sinterklaas avond te bereiden maar zij wilden die dank niet aannemen ik dank u dat jij mij zo trouw geholpen hebt of nee hier hield zij op jij meent dat de eer van den avond aan den goede bischop toekomt nee sprak zij zacht maar ik geloof dat het onze lieve jongen was die uit een zalige hemel u en mij heeft ingefluisterd wat jij niet meer voor mij doen kunt doet dat aan de arme broertjes en zusjes die ik beneden heb achtergelaten en hij kustde haar dubbelteder en zij sprake af dat het niet weer Sinterklaas avond zou worden of zij zouden denken om die arme kleinen die voor hun liefde volle harten waren als een nalatenschap van een vroeger storven kind einde van het was Sinterklaas bedorven deel 1 uit familie en kennissen dit is een LibriVox opname alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten voor meer informatie of om je aan te melden als jij wilgen ga naar LibriVox.org opname door Marcel Kroenders familie en kennissen door François Haversmiet bedorven deel 1 een aardig paar daarboven op ten zeedijk hij een jongen van een jaar of acht met een donkeren krullable en grote ogen niet minder donker en zijn zusje een paar jaar jonger met blonden lokken en helder blauwe kijkers maar allebei met rozen van gezondheid op te wangen nu is dat ook geen wonder hoe kan een mens bleek zien als hij elke dag de frisse zee lucht in ademt en dat het blonden haar bij de kleine meid al even prettig krult als het zwartbruine behem spreekt ook wel vanzelf er is geen kapper die zijn werk zo goed doet en zo goed koop meteen als de wind en die hadden de kinderen daarop den dijk meest al toos uit de eerste hand zo als hij nog fris een verm van den oceaan komt om de waarheid te zeggen gaat hij wel eens wat al te verm op het land af wie nooit vlak aan zee gewoond heeft weet eigenlijk niet wat of waar je is en dan moet hij even als onze beide kleine op een puntje van de wereld wonen dat een heel eind verspits in zee uitloopt dan heb je het van alle kanten en de moden achter de vuurtoren die al draaide toen het hier nog maar een vissersdorpje was en lang dus voordat de toren gebouwd werd kan zich niet herinneren ooit een dag bij gebrek aan wind te hebben moeten stilstaan en hoe vaak hij wel zonder een enkel lap je zelf zichzelf bijna in brand gemaald heeft om nog te zwijgen van de weekend die hij heeft laten vliegen dicht bij de molen staat de machine die keert een vierhoekig vlak naar de wind toe en daar kan men aan zien hoe hard of het waait maar de kinderen hebben hun eigen manier om zich van de winddruk te vergewissen de trap op die u van het tuintje achter het huis boven op de dijk brengt en dan beproeft of getegend een storm in kunt soms is het met de beste wil onmogelijk om het verder dan een paar passen te brengen en dat is plezierig als gedaan willens of niet rechtsomkeerd moet maken en de wind pakt u van achteren roef daar gaat het dendijk af honderd schredelings is een oude batterij en als gediekend halen dan zijt hij geborgen hij gaat onder de aarde een borst weering liggen en laat een vijand veilig over je heen blazen of kruipt bij een van de beide kanonnen op en kijkt hem terwijl hij u goed vasthoudt een vlak in het gezicht hij perst u de tranen in de ogen maar dat is niemand al hij meent het zo erg niet en als hij eenmaal aan land is dan doet hij weinig kwaad meer behalve de zondags wanneer er heren naar de kerk gaan met hoge hoeden op daar heeft de wind een hekel aan en als hij ze krijgend kan namelijk die hoge hoeden dan neemt hij ze wip mee en laat ze voor zich uitspringen en rollen totdat ze van wanhoop in het kanaaltuimelen in zee op de kust is hij minder onschuldig of hemel vooral wanneer het stormt uit het noordwesten dan gaat er wat om op de buitengronden daar is menige rijke lading gebleven en menig armz man en al zijn de kinderen nog klein het is geen nieuws meer voor hem om te kijken naar stukken vrakhout die aanspoelen en hoe er iets op een kar vervoerd wordt naar het drenkel in de huisje anders er zijn mooier begrafenissen te zien maar dan moet men in de voorkamer zijn of beter nog op de stoep voor het huis want wanneer de stoet voorbij gaat worden al de venstre luiken in de buurt er bieden gesloten daarom op de stoep en liefst op de leuning van het hek terwijl de treur muziek in de verte nadert en achter de lijkoets komen verschijde rijtuigen met officieren tenminste als het een hoge van de marine is die begraven wordt in de haven ligt meer dan een oorlogschip en in de dok liggen er ook maar onderkappen zodat ze wel wat lijken op de arke novigs waar vrouw haak zo prettig van vertellen kan vrouw haak is de wasvrouw die is te zien achter het huis op het straatje dat gedaar hebt ea men aan de tuin komt de kinderen maken bellen van het seepsop uit haar toppen en als ze ruzie onder elkaar krijgen haalt vrouw haak een paar wit gekookte armen uit de top strijkt er het schuim af en geeft de jongen een draai om zijn oren dit verhindert eventueel niet dat zij aangenaam vertelt van de vliegende hollander en van een schip dat was in norwegen gebouwd en het was zo groot dat als een knapje in de mastklon om de wimpel te klaren dan kwam hij eerst als schrijzaard weer beneden vrouw haak heeft een man gehad die zit nu aan de kaap en de laatste berichten die zij van hem heeft zijn dat hij met de wilden het binnenland ingegaan is om mensen eten te worden en dat is net iets voor hem geweest meent vrouw haak de kleine zijn dol op haar vooral wanneer zij weer een gedroogd scharetje voor hem mee brengt dat gaat dan mee naar de batterij en daar wordt huishoudinkje gespeeld een enkele keer mogen de buurkinderen meedoen met ze ook wat inleggen een rouwe peen of een pijp aan nijstrop peen of pijp en schar wandelen beurtelings van mond tot mond of een neemt de leiding van de maaltijd op zich en bij het zo eerlijk mogelijk ieders aandeel van de algemenen voorraad af zo verliegt het uur tussen de schooltijden om meester is een lange maagere man met een bril op hij leest de zondags in de kerk uit de bijbel voor en altijd eerst de tien geboden die de kinderen dan ook al uit het hoofd kennen er is een gerucht dat meester ook op het nut leest en dan in het grappigen maar de kinderen hebben van dat grappige nooit iets gemerkt de meester is streng en de jongen moet gedurig op de bank staan het is een vervelende straf maar men kan op dat hoge standpunt het dak zien van de schoenmaker en soms zitten er mussen op en dat geeft nog wat afleiding voor de meisjes is er een kleine kwekeling met een groot hoofd maar die knijt haar als zij de tong tegen hem uitsteken dat is ook vervelend en het is aardiger in de batterij of boven op ten zeedijk waar het ook aardig is dat is thuis maar de kinderen mogen er niet naar hartelust leven maken want moes heeft veel last van hoofdpijn zij is een klein en fijn vrouwtje en toen zij jong was en haar wangen waren nog niet ingezonken toen moet haar gezicht veel gelegen hebben op dat van haar dochtertje maar suze zo heet de kleine meid en de naam van de jongen is frits suze is groot voor haar leeftijd en zij belooft haar moeder boven het hoofd de zullen groeien frits lijkt meer op zijn vader tenminste er hangt een dagériotiepe in de voorkamer en als men die goed naar het licht keert dan kan men nog wel zien dat er iemand op was afgebeeld met grote donkere ogen eigenlijk is het niet geheel zeker of men het nog wel zien kan maar aan één ding behoeft men niet te twijfelen namelijk dat het iemand was die goud aan de kraag van zijn jas had en over het geheel was er veel goud aan de jas de jas is er nog boven in de kast op het kamertje dat naar zee uitziet daar zat vader al toosten werken zegt moes en nu zit zij er zelf soms urenlang alleen en kijk naar buiten en als de kinderen op den dijk haar zien dan juichen zij en zwaaien met hun wapperende zakdoeken en moes knikt en lacht tegen hen maar zij kan het zo droever doen zij denkt om vader dat weten frits en suze wel en die vader dien zij zich niet herinneren heeft voor hen iets beklemmings zij zijn wel een beetje trots op hem want moes zegt dat hij zo knap was en zo braaf en vrouw haak zegt het ook en hij had een gouden kraag en gouden knopen op zijn jas maar het geeft toch een benauwd gevoel dat moes al toost tranen in haar ogen krijgt als zij van hem spreekt en dat hij nu in de hemel is en een overal zien kan zonder dat zij iets van hem zien zoals men hun verzekerd heeft op het kamertje van vader heeft men uitzicht over de gehele ree de zon schittert op de duinen van het eiland aan de overkant en tussen de beide oevers golf de zee die prachtig groen en blauw kan zien de bruinvissen komen dikwijls boven water en aan de kant op de voer uitstekende brekers staan vissers die netten vol glinsterende geep aan den wal halen over zijn mannen en jongens die hengelen naar pieterman en als zij er een hebben opgehaald dan slingeren zij hem tegen de stenen of slaan hem dood met de klomp want hij zou hem delijk steken als hij nog leefde nog het mooiste van alles zijn de schepen die binnenkomen of naar buiten gaan zij voeren vlaggen van alle landen in de wereld en frits zou je dadelijk kunnen zeggen of het een volschip is dan wel een bark of een brick wanneer de wind lang tegen geweest is zodat er haast geen plekje ruimte over schiet in de haven van al de vissers en colliers en noren die houdt varen en al die schepen gaan nu tegelijk uit dan is het niet om te zeggen wat een levende gezicht of de zee oplevert maar als je het aan de kinderen vraagt dan hebben zij nog wel zo graag dat er oorlogschepen komen uit de oost of dat ze weggaan en alle mensen stromen naar de dijk en er zijn mannen met verrekijkers en vrouwen en meisjes staan te huilen maar het oorlogsschip groet met het kanon boom dat is dan zoveel als adieu namelijk als ze weggaan dit alles is recht prettig maar moes heeft er weinig oog voor als ze boven op vaders kamertje zit en als het kanon boom zegt dan druk ze de hand op het hart of het haar pijn deed want zij denkt aan het kanon dat haar man gedoot heeft met nog vijf anderen en het was bij ongeluk want het was een nieuwe wets kanon en ze zouden het beproeven maar toen sprong het uitelkander en haar man die er achter stond was dood suzer was pas geboren en men durfde het niet aan haar moeder zeggen voordat zij sterk genoeg zou zijn om het te verdragen en het heette dat het schip onverwachts naar engeland was gezonden zodat hij geen tijd had gehad om afscheid van haar te nemen maar toen zij het later hoorde bleek het toch dat zij het nog niet had kunnen verdragen want zij werd erg ziek en na die tijd was zij nooit weer dezelfde geweest van vogger zij was wel goed voor de kinderen maar met den beste wil kon zij tegen geen drukte en hoe graag zij ook met hen speelde het was haar dikwils een uitkomst als zij naar buiten verlangden en het weer niet het toe wat al ligt het geval was of het moest al heel boos zijn regende het zo hard dat er geen denken aan was om op de dijk te spelen of in de tuin het was gelukkig een tuin waar hij niet veel te bedervend viel want er wilde niets in groeien behalve brandnetels tegen de schutting waar de wind niet komen kon en ja dan stond daar ook een witte roos en het heugde vrouw haak dat hij nog eens gebloeid had of in den winter wanneer het al te veel vroer dan had men ook al toos nog de keuken en meintje die bij het voornuis aardappelen zit te schillen en aan de kinderen uitlegt wat of er op de tegeltje staat waarmee de schoorsteen is opgezet men ziet er schepen en bloempotten en de hele bijbelse geschiedenis met de hoofdstukken eronder alles in het blauw maar in de geschiedenis heeft meintje het niet verder gebracht dan tot adan en eva en als frits en suzer er meer van willen weten dan moet vrouw haak erbij te pas komen die weet letterlijk alles van jonas in den walfis en van simson en grolyad en meintje meent vrouw haak komt best catagyserie vrouw worden maar zij kan pannenkoeken bakken en smeerbollen en dat is ook wat op dit punt zijn de kinderen het met haar eens en zo langs ze leven zullen ze denken aan die avonden als meintje aan het bakken geweest is en mee binnenkomt zitten met een hoge kleur van het heete vuur en moes is vrolijker dan anders en er wordt gekiemd of ganseboord gespeeld ah waarom gaat dat alles ook spoedig voorbij en komt er een vroeg en onherroepelijk einde aan hun blij de jeugd de dood heeft moes al lang gewenkt zonder dat de kinderen het merkten en zij zelf begrepen het ook niet goed dochter laatste zij hij zo duidelijk ga mee dat zij het wel verstaan moest en ze ging alles lag onder de sneeuw en de zee was vol schotsen zodat er nergens een schipte ontdekend viel maar men had het toch niet kunnen zien van het kamertje boven want er zaten dikke eisbloemen op de glazen toen omgeis binnenkwam en een scherke kou mee bracht in het mogelijk wel wat heet gestookte vertrekje waarin mijntje met de kinderen zat eerst hadden zij samen een poosje geschrijd het was heel naar met moes had de dokter gezegd en vrouw haak was nog eens om den dominee gegaan terwijl zij erop uit was had moes met een zwakke stem naar de kinderen gevraagd maar omgeis vond dat ze zich daar nu van moest losmaken en hij had mijntje last gegeven om met de kleinen naar boven te gaan zij schrijden dus een poosje en toen dat wat geduurd had merkte Frits op hoe de kast op een kier stond waarin vaders mooie jas met goud hing en in den hoek moest de sabel hangen dat wist hij het was een echte sabel waar men iemand mee doodhakken kon en als men haar een eentje uitdrok dan zag men dat de kling van boven blauw was en met figuren dit was nu een grote verzoek en mijntje was te bedroefd om aan de kinderen iets te weigeren zodat zij dus juist bezig was om de sabel voor hen te ontbloten toen omgeis de deur opendeet hij had een stroef gezicht en als het mogelijk was dat er nog wat veranderingen kwam dan zou men gezegd hebben dat het nu nog stroever stond zodat ze dus niet anders dachten dan dat hij er heel wat van zeggen zou dat zij zo aan de sabel zaten maar hij deed het niet en zij alleen zo droog als een mens of een onmens een boodschap doen kon dat ze nu wel naar beneden konden gaan want dat het net was afgelopen met moeder vaders sabel viel kletterend op de grond en mijntje greep de kinderen die er niets van vatten ieder bij een hand en hoe of ze zo hollend de trap zijn afgekomen zonder te vallen maar een volgend ogenblik waren zij in de slaapkamer achter en vrouw haak lag op haar knieën met het hoofd voorover op een stoel en in het ledikant lag moes met het dode gezicht naar de deur gekeerd of zij sterfend nog geholpt had een laatste blik de mogens slaan op haar kinderen dus ging zij heen en met haar verdwijnt uit het oog van frits en suze het oude gezellige huis met een houten groengeverfde gevel en de voorkamer waar men op het schoorst in stuk jeezes ziet die de kinderkens tot zich laat komen ook de gang en dat trapje waar zij scholdje op speelden met suzes poppen en met de kat en suze was de kwekeling en kneep de poppen maar de kat liet zich niet knijpen zo gek was er niet dit alles verdwijnt en mijntje wordt het laatst gezien zitten de op de vensterbank van een bovenverdieping bij vreemde mensen met haar rug naar de straat en een spons in den mond terwijl zij met een zeem de ruiten doet als zij ondanks die ongunstige houding de kinderen ziet in den zwaren rauw opent zij den mond om hen wat toe te roepen en zo gaat het haar met de spons als de raaf die de kaas liet vallen hoewel het geen vos is maar een corporaal van de mariniers die het verloren opraapt en dat geeft dan een vrolijke woordenwisseling tussen die twee zodat het veel plezieriger afloopt al het oude verdwijnt de dijk met de batterij en de zee met de schepen en tenslotte verdwijnt ook vrouw haak zij doet de kinderen uitgelijden naar de stoomboot en drukt aan de hofmeester op het hart om goed voor hem te zorgen en dat er een heer aan de stijger zal staan om hem af te halen met een gezicht net als een doodbitter en de hofmeester beloofd dat hij op frits en suces zal passen of het zijn eigen wagen en dan moeten zijn kinderen het zeker goed bij hem hebben want hij goot hen zoveel met koffie en bier en gaf hen zoveel boteramen en kronjes suiker en beschuidjes dat de maag hun geheel en al van streek was toen de boot eindelijk haar bestemming bereikt had en om gijs de beide kleine in ontvangst noem hij geleek bij die gelegenheid sprekend op de beschrijving die vrouw haak van hem gegeven had en het jootje aan de kant dat kan toeschieten met de vraag of meneer ook wat de bezorgen had kreeg zo'n verbazende snel dat hij niet later kon hem even terug te troeven met na waar zie je me vooraan denk je dat ik een kristen ben om gijs verbeeld zich zeker dat hij zelf er een is en wel een kristen van den echtenstempel dat zullen de kinderen spoedig bemerken hij zal hun bij herhaling spoedig onder het oog brengen dat hij volstrekt niet verplicht was en bij zich in huis te nemen want dat hij eigenlijk niet eens familie van hen is zijn stiefmoeder was de eerste vrouw geweest van een groot moeders tweede man en het was dus van weerskanten dubbel en dwars afgestorven maar hij had altoos de vriendschap met de familie aangehouden en omdat er in het geheel geen bloed verwand te waren die een aanmerking konden komen had hij zich de benoemen tot vogt laten wel gevallen frits en suze mochten even wel niet uit het oog verliezen dat het een goedigheid van hem was en dat niets hem verhinderte om hen in een weeshuis te plaatsen dit ligt de heuwen al uit terwijl ze in de wachtkamer zaten van het station waarheen hij hen zo akelig als ze nog waren van al de weldaden van den hofmeester door een warnet van blangen en slijkere gestraten had voortgedreven of zij wel wisten wat een weeshuis was zij hadden er geen andere voorstelling van dan als van een hele troep kinderen die twee aan twee eerste meisjes en dan de jongens de kleinste voorop en de grootste jongens met hoeden maar allen in wonderlijke jakjes of rokkjes en met een plechtige weesvader in de achterhoeden de zondags twee keren naar de kerk moesten en zij konden niet zeggen dat dit hun erg aandacht het toch het bleek dat zij nog alleen maar kennis hadden gemaakt met een mooie kant van het weeshuis leven eenmas om verzekerde hun dat de kinderen in zo'n gesticht bitter weinig eten kregen maar desten meer klappen en hij wilde dat ze zich dit nu eens vooral in de ziel printen dat wanneer zij hem niet stipt geliefdend te gehoorzamen hij hen onmiddellijk naar zo'n godshuis zou sturen er brandde een grote kachel in de wachtkamer en ten overvloede was het er om te stikken van de benauwdheid door het geweldige roken dat er gedaan werd maar de kleine beefden toch zo of ze half bevroren waren terwijl zij om gijs beloofden dat zij goed zouden oppassen om niet naar het weeshuis te moeten om gijs had hun nog wel wat meer kunnen vertellen maar hij vond het zeker niet nodig dat de kinderen zulke dingen al weten namelijk dat hij er volstrekt geen schade bij zou leiden als hij hen bij zich in de kost nam hij was tegen een zachte opvoeding en daar bedoelde hij mee dat jonge mensen in een bestendige vrees moeten worden gehouden dit had hij zich tot beginsel gesteld en als man van karakter week hij geen ogenblik van zijn beginsel af er zat een heer in de trein die de kinderen in een rijstdeken wilde stoppen maar oom verzocht hem beleefd om het te laten een mens kon zich altoos nog vroeg genoeg verwennen werd er op een toon bijgevoegd dien de man met de rijstdeken zich wel eens had mogen aantrekken toch in plaats van dat wikkelde de onverlaat zich in het versmade voorwerp bromde iets tussen de tanden en slip in hadden frits en suzer ook maar kunnen slapen doch zij durfden niet uit angst voor oom die hen uit zijn gemakkelijke hoekje zat aan te kijken met een paar ogen of hij zeggen wilde bij de minste ongehoorzaamheid stuur ik je dadelijk naar het weeshuis zij verademde niet voordat zij naar nog eens in het pik donker want het was lichte maan en het gas brandde dus niet door een menigte morse gestraat het hebben gedraven en na aan een pok dadige juffrouw met een statige muts op te zijn voorgesteld welke juffrouw van oordeel was dat zij op staande voet naar bed moesten waar zij trouwens niemand al tegen hadden naast elkaar onder de dekens lagen zij kropen helemaal onder op dat niemand horen zou hoe ze schrijden want zij dachten nog eens om je vrouw haak en om mijntje en om moes totdat zij eindelijk in een dommel raakten vol verwarden dromen waarin zij misschien de zee terugzagen en de batterij en al zulke dingen meer die zij nu wel nimmer in de werkelijkheid zouden terugzien het was een heel andere plaats waar zij tans kwamen wonen hier was de lucht minder fris en vooral in dat gedeelte waarom gijs zijn huis en zijn fabriek had men zag er in de naaste omtrek niets dan fabrieken en die brachten behalven een regen van roet waardoor tot de mader lieven in de bleek bij het plukken zwart afgaven een soort van sterke drank voort die wijten zij de wereld door verzonden werd het gebruik van deze drank moest zeer wel dadig zijn dat de mensen er overal zoveel van nodig hadden en dat het bepaald een edelvocht was kon men hieruit opmaken dat de dieren het niet lusten maar er waren verschijne mensen die er van dronken totdat zij nog onredelijk werden dan de dieren men begon met een vrolijk van te worden toch veel al op een overdreven en onzinnige manier en als men er dan nog meer van nam en men was er niet al te best aan gewend dan werd men lastig en twist ziek en velen geraakten er door in de gevangenis men kon er zich even wel ook aan gewennen en dan leverde het meer dan een voordeel op zoals bijvoorbeeld dat men weinig eten nodig had en dat men doorgaans in een soort van soesverkeerde waardoor men zich de wereldse dingen bijzonder weinig aantrok als men maar bleef doordrinken dan gaf men er niets meer om of de zaken al verliepen en of de vrouw en de kinderen gebrekleden en sommigen brachten het zover dat zij om iets te noemen hardop konden lachen en zingen in dezelfde kamer waarin een van hun liefste betrekkingen lachte voorstellen met de dood er was dus veel vraag naar deze drank en de fabrieken die hem voor brachten hadden een druk de ganze week door en zelfs op zondag konden zij niet geheel stilstaan hoewel dat laatste de schaduwkant was van de zaak vond om gijs die er opgesteld bleek om den dag des heren te heiligen ik maak er beslist een gemoedse bezwaar van plachtij te zeggen en men kon hem dat ook wel aanzien want op die dag was hij haast nog stroever en ongemakkelijker dan in de week als hij dan uit de kerk kwam sloot hij zich met de pokdalige juffrouw die de huishouding waar nam en bij die gelegenheid haar staatigste mudstroeg en met de beide kinderen in een binnenkamer op waar de gordijnen neergelaten waren zeker omdat het gezicht op de zwarte fabriek hun te veel verstrooien of hem te grote ergenis zou geven en dan las hij met een vreemde gal uit een boek voor over de geduchte oordelen die er te wachten waren en waar aan zo goed als niemand ontkomen zou de pokdalige juffrouw die in een verschrikkelijke naam van juffrouw berenbijddrog was bij de kinderen in zware verdenking dat zij onder de voorlezing geregeld in slaap raakte en eens begonnen zij te snorken maar zij hield vol dat Frits het gedaan had en die kwam toen tot en avond in het terfokte zitten van maandag tot zaterdag gingen de kinderen zes uur naar school behalve op zaterdag want dan duurde het maar drie uurtjes toch omgijs die tot merk en been door drongen was van de waarheid dat ledigheid des duivels oorkwissen is wist er raad op om dit gebrek aan voldoende inspanning van de jonge hersentjes behoorlijk aan te vullen voor eerst was hij met een meester overeen gekomen dat Frits en Suze tussen de schooltijden met strafwerk of als ze dat bij ongeluk niet verdiend hadden wat oom zich bezwaardig van zulke verwaardoos de kinderen kon voorstellen met een toereikend aantal sommen zou de woorden bezig gehouden de zaterdags kregen zij verder huiswerk genoeg op om er niet voor de nacht mee klaar te kunnen zijn en de overige avonden vlogen of kroopen misschien ook wel eens om met het onderwijs dat je proberen bijt aan Suze gaf in Breien stoppen en andere vrouwelijke kunsten en met behulp van de schoon schriften die om zelf de goedheid had aan Frits ten taak te stellen zo doen de zou deze spoelig en nette hand krijgen waardoor hij om ter zijde zou kunnen staan met overschrijven en kortom in alle opzichten opende zich voor hem en zijn zusje een lievelijk verschiet wat ook te wenselijk was omdat het heden ondanks ooms beginsel vastheid in zaken van opvoeding voorlopig al dans voor hen niet veel aangenaams opleverde toen het lente werd en ik weet niet wie en niemand weet het het zijn gaf dat het weer de tijd was voor tollen en touwtjes springen was het een hardgeval de andere jongens en meisjes tegen twaalfen als duiven uit de teel naar buiten te zien vliegen en om dan met een best een taatstol of een heerlijk springtouw in de zak honderd maal te moeten schrijven oriëntelijke kinderen komen met schone handen op school of te zitten uitrekenen wanneer een bakker zoveel met tarwe heeft en hij bakt uit ieder mut zoveel broodjes en in ieder broodje zitten gemiddeld zoveel kremten hoeveel kremten hij dan wel met al die mudden tarwen verbakken zal dit is de meer tergend als jij een gloeiende zin hebt in een krenten broodje en zelfs in meer dan één en jij moogt nog blij toe zijn dat geom half negen tenminste een dun oudbakken boterhammetje meegekregen hebt voor tussen school tijd maar dat gemogelijk al onderweg naar school het ontbijt was wat seraal uitgevallen vondig het opgegeten ook dit is niet alles in den zomer wanneer er overal vliegers in de lucht staan of hele bende kinderen komen de stad in met grote bossen paarden en boterbloemen tussen om gijs en juffrouw berenbijdt naar de oefening te moeten waarbij de mensen als garing op alkander zitten en er althous weer een nieuwe spreken optreed als de vorige uitgesproken is en men dacht dat het goed en wel gedaan was en in het najaar geen meezinknip te mogen hebben of de meisjes die het in den winterwagen een ongeblikje in een sleet gaan zitten als toonbeelden van de diepste gemeenheid te zien voortsnellen of op de kermis te horen afgeven als op enkel en alleen het werk van den Satan en op Sinterklaas met al zijn lekkernijen als op een valstreek van de jeze wieten waarvoor ieder protestant zich de strengste moest in acht nemen nee al deze dingen waren nauwelijks te vergoeden ook niet met de scheutigste uitdeling van tractaartjes op de zondagschool en met een nieuwjaarsdag als de kinderen moesten zorgen dat zij een lang geluk wens voor oom gijs en de jevrouw op schrift en in het hoofd hadden waarvoor zij dan elk een gulden ontvingen die zij wel niet te zien kregen maar die naar ooms verzekering voor hen belecht werd in de spaarbank het was wel een bewijs voor de gunstige nadwerking ook nog van de zeelucht dat Frits en Suze in de volste zin des woorts tegen de verdrukking waaronder zij nu verkeerden bleven ingroeien hun eetlust heelstig vonden om gijs en jevrouw berenbeidt al er onvatsoenlijkst goed en het was van belang om te zien maar ze moesten er thuis menen scherp verwijt over horen zulke benen armen en halzen als er onder hun telkens uitgelegde en met altoos nog te smalle stukken verlengde kleren tevoorschijn kwamen vergeten we trouwens niet hierbij op te merken dat het niet uitsluitend het verleden was waardoor zij verhinderd werden om er onder te verkuijnen zo hevig kon oom niet dreigen met weeshuis en boven aardse strafgerichten en zo vernijner kon je vrouw berenbeidt Frits en Suze niet bespieden of zij wisten wel gelegenheid te vinden om nog wat van het jonge leven te genieten helaas ik moet het zeggen zij begonnen nu iets te kennen waar aan zij vroeger nooit gedacht hadden zij leerden namelijk op een zeldzame manier liegen niemand gaf hun opzettelijk les in het vaardige bruik van dat hulpmiddel der verdrukten want dat je vrouw berenbeidt hun wel een schelp verboot om er iets van aan oom te laten merken dat zij een glaasje madera uit de karaf had genomen tegen het hartwater of dat oom zelf en africhten om zonder blikken of blozen aan bezoekers te zeggen dat hij niet thuis was terwijl hij binnen op zijn gemak de krant zat te lezen zulke kleinigheidjes mochten geen naam hebben nee maar geheel uit zichzelf bereikten zij een trap van slimheid en bedrog die een mens had kunnen doen duizelen nog zij lachten in het vuisje al zij zagen hoe veilig zij daar maar altijd dikwijls waren zo ontdekte frits bijvoorbeeld dat men soms net doen kon of men in de kerk geweest was wanneer men maar zorgde dat men wist wat voor tekst de dominee had behandeld en wat voor psalmen er waren gezongen dit had daarbij het dubbele voordeel dat men de kerkcenten opstak om er zich smaandags rezoethout en peppermenballen of andere levens benodigdheden voor aan te schaffen later kwam hij zelfs op een nog winstgevend rwijze om de centen te besteden tenminste wanneer het geluk hem diende hij had gezien dat sommige jongens ergens onder kerk tijd om geld speelden en eindelijk vond hij er maar neer uit om de centen zo op te gooien dat hij bijna zeker was van te winnen ik weet niet hoe het kwam maar hij voelde dat dit laatste eigenlijk niet in de haak was daarom liet hij er niets van blijken aan Suze die hem overigens trouw ter zijde stond en terwijl zij met hun kerkboekjes onder haar manteltje de wacht hield in haar onnozelheid wel eens een gebetje deed dat on en die juffrouw er toch niet achter mochten komen hoe zij gefopt werden arme kinderen waarom scheen er niemand te zijn die haar gebetje hoorde en die een goede engels ont om hen nog bij tijds te redden van het pad desverderf's dat zij blindelings afholen want een goede engel was het juist niet die op zekere dag de ontdekking deed dat frits en suze er witte muizen op nageelden in een gescheurde kulsenpot op den zolder van de fabriek en dat er daar in een hoekje nog andere schattend verborgen lagen zo als een paar halve rotissines appelen een oude roveroman een roestig pistol zonder slot en een volledig spelkaarten wanneer omgrijs bemerkt had dat zijn brandkast openbroken was had hij moeilijk woedender kunnen worden dan hij bij die gelegenheid was toen frits en suze uit de school kwamen waren de witte muizen allen in de maag van de kat en wat er brandbaar was van de gevonden goederen lag in het vuur onder den destileer ketel alleen het pistol moest nog dienst doen als bewijsmiddel tegenover de jeugdige misdadigers en het kwam dan ook niet voor den dag of zij vielen door de mand maar zoverstokt was die diep gezonken frits dat toen zijn oom hem een pak slaag had gegeven waarvan hij kromp en de waardige man maakte zich gereed om ook suze haar behoorlijk aandeel toe te dienen het kleine monster op zijn grijs een weldoenig aanwiel en hem een schop gaf tegen een van zijn schenen die omgrijs brullen deed van pijn suze bleef daardoor werkelijk vrij van klappen maar frits werd van den ene hoek in den anden gesmeten en kwam eindelijk terecht in een kelder waarin hij zo lang opgesloten bleef zonder eten en drinken tot men ongerust over hem begon te worden want hij had het beneden zich acht om te schrijden en hoewel je vrouw berenbeid verschijde malen aan de deur ging luisteren ten einde zich het genoegen te gunnen van hem om genaden te horen smeken er kwam geen geluid uit en kelder en op het laatst waren ze zo goed niet of ze moesten hem uit halen bond en blau geranselt en naar het scheen meer dood dan levend toch zonder een enkel zweempje van berouw om kort te gaan dit tienjarige ventje was op de verkeerde weg en toen hij twaalf werd was hij alweer een heel eind opgevorderd hij had nog steeds de donkere ogen van voorheen maar het leek wel of zij veel dieper lagen dan vroeger hij keken u niet langer recht mee aan en de meester en de dominee en iedereen die wel eens acht gaf op de zonderlingen gloed waarvan ze konden branden als de jonge op een nieuwe streek betrapt werd begonnen het nu eens te worden met om gijs die het al vanaf de aanvang af voorspeld had dat er niet veel goeds van hem was te verwachten een wonder van langmoedigheid was het dat oom nog al toos geen gevolg gaf aan zijn bedreiging om de rekel naar het wees of wat daarvoor in de plaats was getreden cd frits duidelijk toomde dat dit geen indruk meer op haar maakte naar het verbeterhuis te zenden stuur mij maar naar het oorlogsschip dwong de ondankbare knap zo dik was het weer tot een uitbarsting kwam dat zou je wel willen zarden om dan tenminste frits vond het zarn dat zou je wel willen onder vloekers voor de hel opgroeien maar jongetje daar is je ziel mij dan toch nog te lief voor van mij zou zijn geëist worden als ik je liet gaan zodra je van school bent kom je bij mij op het kantoor en dan zal ik een zie of ik je niet kleinkant krijg het uursloeg waarop frits van scholging hij zou nog avondlessen hebben en inmiddels nam om hem meer rechtstreeks onderhanden voor suzie was deze scheiding van haar gevaardige kameraad een niet ongezegend keerpunt in haar leven naar maat de frits omdeugender en woester werd waren haar toch al de moed en de lust ontgaan om althoos met hem mee te doen en nu sloot zij zich vanzelf aan bij meisjes die haar beter gevoel versterken zij kreeg een vriendinnetje weer ouders door haar lief gezichtje aangetrokken haar nu en dan bij zich aan huis nodigden en om gijs die zaken deed met een rijke gastheer door zich niet tegen te verzetten daarbij kwam dat je proberen bijt in klimmende maten last kreeg van het hartwater zodat zij misschien wel meer dan ooit behoefte had om alleen te zijn met de madera keraf van nu af aan liepen de paden van broer en zuster uit Elkander er kwam een dag waarop frits met de uiterste verbazing hoorde dat suzer verlof kreeg om muziek te leren het bleek dat zij bepaald de beschermelingen was geworden van haar vriendinnetjes mama een zomer volgde waarin zij met de gehele familie naar buiten mocht twee maanden lang toen zij terugkwam scheen zij een andere meisje te zijn geworden zij had gewonnen aan manieren maar ook haar hart was zachter en zuiverder gestemd om gijs had de te druk om er veel op te letten en je verberen bijt leedt te veel aan haar kwaal hoewel zij zich soms verwonderde dat suzer haar ongevraagd allerlei kleine diensten bewezen maar daar had ge bij voorbeeld den pomper in de fabriek deze mens had tot levenstaak zes dagen in de week van den morgen tot een avond op een plank heen en weer te lopen met een zware slinger in de hand en op die wel wat in tonige wijze hield hij behalve een oude moeder een vrouw en enige kinderen in het leven eigenlijk mocht men niet zeggen van de kinderen dat hij ze in het leven hield maar doordien er jaarlijks een bij kwam bleef zijn hoopje toch nog alvoltallig door het erster was dat zijn vrouw veel met een open been sukkelde en dan mocht zij dat been niet bewegen en raad nu eens wat de kerel op een morgen aan de meester knecht vertelde dat suzer het was de laatste maal dat hij suzer zijn later sprak hij uit zijn eigen althoos van juffrouw suzer wat mij mogelijk nog niet achter zo'n pomper zou gezocht hebben nu dat suzer bij hen op de kamer geweest was en hij mocht beroerd worden als zij niet nog eerder in den hemel kwam dan haar oom met al zijn vrouw me praatjes en de motterge juffrouw erbij dat was nu een heel onbetamelijke uitdrukking en de meester knecht vroegden andere dan ook of hij soms gedaan wil krijgen maar de pompers waren toen juist niet voor het opscheppen en zo kon de man dus weer aan het pompen gaan wat hij nog doen zou als hij er niet kort daarop aan overleden was maar om tot suzer terug te keren het kwam ook bij haar uit dat als de grond goed is en iemand houdt maar een klein oogje op het onkruid dan groeit de tarwe erin dat het een lust is zover kon zij het niet brengen dat oom haar toestond zich met al de wereldse prachten ophangen die de mode destijds voorschreef ik meen dat het toen juist de bloeitijd was van een bewonderenswaardig soort van hoepelrokken vergeleken bij haar meer bevoorrechte kennetjes zag zij er dus tamelijk zover gekleed uit toch om er niet van te gewagen dat zij er slag van had met behulp van bijna geen enkel verseersel een goed figuur te maken zij had trouwens een allerliefst figuurtje en dat schild althoos iets als het op bevalligheid aankomt ten overvoelde keken er zo'n gezonde natuur en zo'n goed humeur en zo'n vriendelijk hart tussen de blonde krullen haar blauwe ogen uit dat ja dat zij frits maar even zacht, smekend of froodig glim lachend behoefte aan te zien en de boze geest in zijn binnenste kwam tot bedaren of kroop beschaamt weg om straks helaas opnieuw te tonen dat hij nog niet voor goed overwonnen en alles behalve uitgebannen was het einde van bedorven deel 1