 Zes novellen van Marcellus Eemans. Dit zijn LibriVox opname. Alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders. Zes novellen van Marcellus Eemans. Opname 9. Fanny deel 1. De kinderenaten vooraf. Eerst had zij er niet in willen toestemmen. Waarom moesten die lievelingen in hun gewoonten gestoord worden? Wie niet genoeg van zijn vriend hield om het bij zijn van dienst kinderen te willen verdragen? Wanneer hij aan de huiselijke disgenodigd werd, deed beter enendergelijke uitnodiging niet aan te nemen. Jan had kalm toegehoord. En haar op zijn bedaarde manier weten te beduiden dat hij niet wil van zijn vriend Frans, maar voor haar zelfde de kinderen niet aan tafel wilde hebben. Sinds haar bevalling had zij heden voor de tweede keer beneden. Zij was immers nog te zrak om al die drukte te kunnen verdragen. Toen had zij toegegeven. Doch was er opleiver staan dat het etend voor Cleo en Ro niet naar de kinderkamer zou worden gebracht. De kinderen mochten volstrekt niet het gevoel hebben dat zij werden weggestopt of ook maar bij een vreemde achtergezet. In Zeemels naam had Jan geantwoord begrijpende dat zij onverzettelijk aan dit laatste besluit zou vasthouden. Tante B, die op zijn beslissing gewacht had, was daarop het speeltafeltje in de eetkamer gaan dekken. Naar verzekerd te hebben dat zij alles wel naar alle genoegen in orde brengen zou. Daarom twijfelde dan ook niemand. Tante B heette eigenlijk Berenis. Cleo en Ro waren afkortingen voor Cleopatra en Robert. Voor een Hollandsburger gezin dat gedurende een aantal jaren in een stille straat van een provinciestadje gewoond had, klonken deze namen zeker ongewon. Van Petooms of Tantes waren zij niet afkomstig. Maar Fanny, die zelfe naar Fanny Leewald genoemd was, terwijl haar oudere zester Berenis als segebrengster heette, had van haar vader de zondelingenliefhebberij overgeerft haar kinderen met vreemde namen te bedelen. Liefst aan beroemde personen ontleemd. Al dus had de bewondering voor Cleopatra, welke zij van haar jeugd afgekoest had, de naam haar oudste dochter onherroepelijk vastgesteld, terwijl haar dwepen met humans compositie, de naam van het tweede kind en haar ingenomenheid met musette die van nummer drie had bepaald. Jan had met leed gewezen deze familietrek in zijn vrouw ontdekt, maar reeds in de eerste maanden van zijn huwelijk ingezien, dat het verkeerd zou zijn haar daarin tegen te gaan. In haar prikkelbaar gestel moest zoveel mogelijk worden ontzien en wel vooral door een grote mate van toegevelijkheid waar het punten van onder reschikte belang rolt. Ro had het amper opgelet dat zij vroeger dan anders aanten en aan een gedeck speeltafeltje moesten zitten, terwijl op de grote tafel als gewoonlijk servetten, borden, glazen en ze voortprijkten. En zelfs, wat ongewon was, twee schalen met vruchten en een menigte kleine snoeperijen. Ro was in het algemeen weinig opmerksaam, zodat pa, wellens nadenkend het hoofd schudde wanneer hij in de dromere geblaube ogen naar een spoor van verstandsontwikkeling zocht. De dokter Echter was niet zo ongerust over Ro, de jongen, ad als een wolf en kwam op zijn tijd door de noodzakelijke kinderziekten heen. Een geleerde zou er wel nimmer uit hem groeien, doch wat deed dat er toe? Minder ingenomen was hij met de bleek levendige Cleopatra, die geheel het tegendeel was van haar stompen gezonde broedig. Dit wordt nu nog aardig gevonden, placht hij tegen anderen te zeggen. Wanneer Cleo het uitgegeld had van plezier zonder dat iemand de aanleiding van die opwinding wist te ontdekken of wanneer zij de kleine handjes krampachtig samenkneep, blijkbaar onder de invloed van een tevroeg ontwikkelde fantasie, die haar allerlei zonderlingen beelden voor oogentoverde. Later beziet men die dingen uit een geheel ander oogpunt. Cleo kon het maar niet vatten dat er een vreemde heer zou komen eten. Het verschijnsel was in Jans huishouden ook ongewoon, terwijl Tante B vlees sneed nu en dan een blik naar de grote tafel werpend die zij geheel alleen in orde had gebracht, omdat mijn tje mevrouw helpen moest. Werd zij met vragen bestormd. Wanneer zij dan niet ter stond toe luisterde, riep Cleo immer driftiger, Tante B, Tante B, Tante B. Totdat de goede vrouw het levende genichtje aankik en haar vragen beantwoorde. En waar heeft die meneer gisteren gegeten, Tante? Dat weet ik niet liever. Oog, Tante, u weet het wel. U moet het weten, Tante. Toe zeg het. Ik denk op reis, Cleo. Netjes eten, Ro, die meneer houdt alleen van kinderen die netjes eten. Ro hield even met kouden op. Sloeg de droomroge ogen omhoog, maar antwoorden niets. Cleo zweeg ook een ogenblik stil. Zij begreep niet goed wat op reis beduidde, maar zich herinnerend hoe Tante voor het eten vertelt had, dat er een meneer zou komen die een vriend van paartje was. Toch heel ver weg woonde. Vroeg zij of hij gisteren heel ver weg had gegeten. Tante zeiden van ja, heel ver weg. In een land waar apen en tijgers zijn. Zo als er in Roos nieuw platenboek staan. Daar woonde die meneer. En omdat hij veel van paartje hield, net zoveel als Cleo van de kleine Anton, die naast hen woonde, was hij hier gekomen. En komt die meneer nu alle dagen hier eten, Tante? En ontbijt hij ook? Wel nee, Cleo, alleen vandaag. En morgen, Tante, gaat hij dan weer heel ver weg naar het land waar apen en tijgers zijn. Dat weet ik niet, kind. Ach, u weet het wel, Tante. U wilt het niet zeggen. Ik weet het heus niet, Cleo. Maar als hij straks komt, kan jij het hem zelf vragen. Eet nu je peertjes op. En dan gaan wij naar boven. Krijgen wij geen chocolaartje, Tante? Ik moet een chocolaartje hebben. Gijns de rooplotseling. Je zult alles krijgen als je zoet bent. Maar als je helpt, krijg je niets. Wanneer mama, papa en die meneer gegeten hebben, mogen jullie op het dessert komen. En dan zal je chocolaartjes krijgen. Maar half tevreden over dat uitstel, aante de kleine hunnepeertjes op, waarbij Ro zich rijkelijk met best een sap besmeerde. Tante B had in tussen een blik op de pandule geworpen en begon nu de kaarsen van de hanglamp aan te steken. Voorzichtig haar dikke hand ophoudend, zodat er geen uitgebrande stukjes lucifer op de gedekte disc konden neervallen. Daarna stak zij de twee kaarsen aan, die op de schoorsteem ter weersijden van de kleine pandule prijkten. Ook moest het tafeltje worden afgenomen, waaraan Cleo en Ro hadden gegeten. En enige kruimels op de grond weggeveegd. Terwijl gedurende die laatste werkzaamheden de kinderen niet uit het oog mochten verloren worden. Je kleine vingers niets met rust konden laten. Toen ze er ook hiermee gereden was, wirpt Tante B een laatste blik in de kamer rond. Zij vond dat het er nu behagelijk verlicht en verwarmt in alle opzichten gezellig was. Voor hem, die weet hoe een dagse zitkamer een gewoondelijk uitziet in een huishouden waar kinderen zijn, was het duidelijk dat er op deze dag bijzonder veel zorg aan het eenvoudig meubelt vertrek was besteed. Niet alleen dat er geen speelgoed slingerde en dat de kinderstoeltjes met het hobbelpaard in een hoek achter de bonneur de jour waren geschoveen, maar de gil kattoenen over Godijnen, die nooit werden gesloten, hingen in staatige plooien voor de iets wat verfeloze blindeneer. De kachel, die tot laat in het voorjaar werd aangehouden om de vochtigheid te keren, had een extra beurt gehad. En geen snippertje papier voor ontreinigde hettepijd, dat evenwel tenaden al begon te vergrouwen en menigen zogenaamd verdwenen vlek die doorschemeren. Ook in het behang waren strepen, plekken en scheuren, toch hieraan kon Tante B weinig doen. Zoveel mogelijk had zij er stoelend voor geplaatst en zelfs de piano met hetzelfde doel een parmpalm van zijn plaats geschoveen. Met een schoorsteen waren alle speelde doosjes, sigarenpijpen, klosjesgaren en uitgeknipte poppen verdwenen welke de verschillende leden van het huisgezin gewoon waren al daar te bewaren. Op het kastje aan de overkant, dat binnenin het ontbijt servies in twee laadjes de lepels voorkende messen, bovenop enige boeken, bijnevens de laatst aangekomen courante herbergde, was alles netjes geschikt en het stof op de ledige plaatsen zorgvuldig afgenomen. Tante B had gierne ook de boeken eens uitgeklopt, maar zij kende de grenzen van haar gebied en zette nooit een voet daar buiten. De enige vrijheid die zij zich vandaag veroorloofd had bestond in het opzetten van het dessert. Jan had uitdrukkelijk bepaald geen extraartjes voor mijn vriend Frans. Hij weet dat ik een fijne fles zal opentrekken omdat het de eerstemaal naar mijn huwelijk is dat hij mij bezoekt. Maar alle verdere omslag zou hij als een belediging voor onze oude, beproefde vriendschap beschouwen. Een ledige tafel had echt er iets zo onvriendelijks in Tante B's oog dat zij zich niet had kunnen bedwingen. Het overdadigde dessert, eigenlijk, was hij ook daarin buiten haar boekje gegaan, aanstons op te zetten om daardoor al het wit van laken, servetten en borden een beetje op te vroodigen. Juist wilden zij met de kinderen de kamer verlaten toen Fanny binnen trapt. Als verblind door het ongewone licht bleef de lange, tengere gestalte op de drempel staan. Het fijne bleken gelaad door een gehaakt kartoenendoekje als een roze rode lijst omgeven. Beschreef een halve cirkel. Op dat niets aan haar verbaasde blik zou ontgaan. Zij had moeite haar boelige huiskamer te herkennen. Eerst loeg Tante B haar met enige ongerustheid gaden maar weldra bemerkte zij dat haar zorgen niet vruchteloos waren geweest. Fanny's mat de blik werd allengs helderder. Haar droever gesloten lippen vertrokken zich tot een zenuwachtig lachje. En met blinkende tranen in de ogen stak zij haar lange, dunne hand uit. Dank B, dank best de zuster. Wat zouden wij toch aanvangen zonder jou? Kijk, ik heb het al zo dikwels gedacht. Jan had veel gelukkiger kunnen zijn. Zij kon niet vol einden. Met een uitdrukking van schrik op haar rustige laad had Berenies haar de hand op de mond gelegd. Stil, stil, riep zij uit. Wat zijn dat voor woorden? Ga nu maar zitten en vermoeien niet met staan. Ik zal de kinderen een schouw boven aan het spelen helpen. En dan kom ik terug. Dan te B ging met Cleo en Ro heen. Fanny bleef alleen achter. Zodra het gehakte doekje was afgelegd dwaalde haar blik nogmaals de kamer rond van het glansend marmer van den schoorsteenmantel naar het glimmend mahonihoud van de stoelen van de helderen spiegel in de bonneuil du jour naar het krijt wit tafellinnen en van het blinkend glaswerk achter de borden naar het lichtend verguldsel van de hanglap. Een geschenk van Frans in een huishouden. Ze kon tevreden zijn. Geen stofje was meer in al die glans te ontdekken de kamerblank van vlekkeloze onschuld en met innig welbehagen snoef zij de geuren van boenwas schoonlinnen en potloodsel op. Welke door de klimmende warmte haar uit al die zelfbewuste rijnheid tegenstraalde. Zelde onderfond zij een dergelijke knot de kinderen bemorsten en bedierven te veel. Het speed haar slechts dat Tante B er de hand in had gehad. Zij kon het niet verdragen dat men haar de veldheerstaf trachten te ontnemen. Gelukkig troost haar de gedachte die morgen uit haar bed zelf de bevelen te hebben gegeven. Tante B was in alle gevallen slechts in de uitvoerende macht geweest de modelhuisvrouw de modelmoeder de boomdel echtgenote bleef zij in maar alleen niet licht. Vatten zij haar taak op en ongerne gaf zij er het kleinste deeltje vanuit de handen. Maar als beloning eisten zij ook het recht de onwankelbare overtuiging te mogen koesteren van eigen meerderheid. Zij had dus niets aan te merken gevonden. Geen gedruis van kinderen leidde haar af. Het was zo stil in huis dat zij het eentonig tiktak van de vrieze gangklok die Jan van zijn vader had geerft duidelijk woorkom. Deze kalme maatslag van den rusteloze tijd bracht haar in die eigenaardige meemerende toestand waarin zij zo'n garne verviel. Dan sluimerden haar gedachte niet in of sfeerverteugeloos maar met een buitengewone kracht beleven zij op één punt gevestigd. En dat punt was altijd dezelfde beschouwing van eigen voortreffelijkheid. Dezelfde vergelijking van eigen deugden met die van anderen en hetzelfde zoeken naar middelen om altijd hoge te stijgen naar een onbereikbaar standpunt ver boven het mensdom verheven. Wie haar in die overpijnzingen gezien had de mond half geopend de altijdwaarse geblik staroogend in de verte gericht de bewegelijke armen met de magere vingers slapneerhangend in de schoot en de lange tengere gestalten in één gezakt totdat zij bijna de indrukmarkten van dikte zijn. Zou enige lijken is tussen de twee zusters hebben ontdekt die in gewone omstandigheden niemand opvallen kon. De gezette, goede gebe in uw leven, zich niet ver boven het pijl der stompsinnigheid verheef bracht op den oppervlakkige toeschouwen zulk een geheel andere indruk teweeg dan de slanken prikkelbare fanny. Weer onrustige geest op elk gebied van kennis en kunst zwerftochtend ondernaam dat hij de lichamelijke overeenkomst welke de dunne bleke lippen de dofgrijze ogen met de neerhangende oogleden en de fijne benegelijnen van de neus aanboden in de regel over het hoofdzag. Het krassend geluid waar melen een sleutel in de voordeur werd omgedraaid stoorde haar overpijzingen. Zij wist dat het Jan was met zijn oudste vriend die zij zelfs niet van uiterlijk kende daar hij reeds voor haar huwelijk Nederland verliet en met grillige koppigheid nooit zijn portret had laten maken. De deur ging open en de herentraden binnen. Eerste grote, breed geschoudelde Frans met een lachende trek om de fris rode lippen de gulle blik in de donkerbruine ogen en de oosterse gloed op het kleinste kwang dat de volle zwarte baard overliet. Achter hem volgde Jans onbetekenende gestalte van Wien's van het Kaken door een dun, blond baardje omsloten. De zorgen, alle uitdrukking hadden we gevraagd op die ene grote goedhartigheid na waardoor nog steeds het zachte blauwe oog iedereen voor zich indam. Met uitgestrekte hand trat Frans op van niet toe. Zodraan Jan hem had voorgesteld en hij haar vingers omvatten die hij nauwelijks drukken durfden. Zo fijn en breekbaar dunkte zij hem, zeiden hij mevrouw, wil u de beste vriend van uw man. Zeg beste, viel Jan hem in de reden. Aan de beste vriend dan van uw man vergeven dat hij zomaar tegen het ene uur tot u durfde komen zonder zich door een deftig bezoek te hebben aangekondigd. Van die glimlachte flauw, maar Jan antwoordde in haar plaats. Ben ik je niet zelf komen uitnodigen? U hoort het mevrouw, hij neemt de schuld op zich. Evenwel, indien mij de tijd ontbroken zo ik behoorlijk mijn opwachting hebben gemaakt. Gisterenavond ben ik eerst uit Parijs aangekomen en vanmorgen klopte hij al met zijn uitnodiging aan. Nu eerst zei de Fanny op slepende toon. Tegenover ons behoeft u de regels der etiketten niet in achternemen. U is wel beleefd van een uitnodiging te willen spreken terwijl u ons de eer aandoet ons eenvoudig middagmaal te delen. Wij behooren niet tot de bevoerrechten die uitnodigingen kunnen doen. In the struggle for life moeten wij al hartstrijden om het hoognodige voor de kinderen te veroveren aan een beetje overdat waarop wij goede vrienden zouden kunnen onthalen is voor ons geen denken. Onze bestaan gaat op in een aanhoudende kamp met de klein geestigste beslommeringen van het leven. En verstoppen. Oh, ik kan u verzekeren. En toch moet je niet denken veel Jan inklaps in dat wij geen onkosten voor je hebben gemaakt. Aanschaal dit dessert. Zodat onze bruinloft hebben wij zoveel lekkers niet bijeen gezien. Frans, je wordt van snoeplust verdacht. En weet je door wie? Door de dame die juist binnenkomt. Voor oorloof Meneer Frans van Doording, mijn schoonzuster algemeen bekend onder de naam van Tante B Meer bijzonder door Fanny en mij de goede engel van ons huis genoemd. Tante B lacht de verlegen boog en keek Frans niet aan. Maar toen Jan dreigend een vinger ophefend voortging Tante B, mijn vriend Frans neemt je dit prachtige dessert zeer kwalijk. Antwoorden zij, kom Jan als de vriend geen extraitje op tafel duld voor wie zou die er dan doen. Tante B, je hebt gelijk ik geef mij gewonnen. Ondertussen had Fanny haar toffe blik herhaalelijk van Jan naar zijn vriend en weder terug laat het walen. Zij kon het niet begrijpen hoe twee mannen die zo ongelijk door de natuur en door de voortuin waren bedeeld dat zij beide even ver door naar verschillende kanten van de gulden middenmaat schenen af te wijken. Ooit dikke vrienden waren geworden. Toch had Jan haar dikwels genoeg verteld hoe zij door een grind van het lot op school naast Alcanda geplaatst reeds op serieugdige leeftijd Alcandes vertrouwen hadden genoten en bevriend waren gebleven ondanks de geheel uit eenlopende wegen welke de omstandigheden en genootzaakt hadden in te slaan. Van Doorning had gestudeerd en was de wereld in gegaan. Jan was eerst bij de posterijen geweest toen gemeente ontvangen geworden en had het nooit verder dan Brussel gebracht. Door tante B. Gewaarschuwt bracht meintjes poedig de soep op tafel Fanny wees Frans de ereplaats naast haar aan en dulde niet dat bediende daar zij van heden af haar recht hernam. De geduldige zuster liet haar met ijver beginnen dat zij halverwegen zou moeten inspringen wist zij bij ondervinding. Zodra dit eerste gerecht was verdwenen heet Jan met de glas wijn zijn oude vriend die hij heden voor het eerst aan zijn tafel mocht zien, hartelijk welkom. Fanny volgde zijn voorbeeld met de glas roodgetint water. Onvermengde wijn deed haar duizend hamers impulsen en slapend kloppen. Daarna kwam ze op het thema terug dat Jan zo plotsting had afgebroken. In vergelijking met het geen nu gewend is, meneer van Doorning, wacht u een pover maal van geurere champions truffels, morielis en al wat meer een verwend geheel te strelen kan van Oosterse, Franse, Italiaanse en andere vreemde spijzen welke de maag opwekken en prikkelen komt bij ons nooit iets in. Wij moeten het met de kruimel stellen die van de tafel des levens vallen en ik bewonder inderdaad uw goedheid die geen verachting toont voor zo'n spartaanse eenvoud. Maar mevrouw gelooft u niet dat het gezelschap van een vriend met wie meneer leven van 10 jaren te bespreken heeft een betere geur aan de eenvoudigste spijzen geeft dan alle morielis truffels en champions ter wereld. Bovendien kan ik wel zien dat u weinig heeft gereist anders zou ik het u niet behoeven te verzekeren dat het fijnste Franse maal in de beste restaurant nooit de vergelijking kan doorstaan met den vaderlandse pot in de huiselijke kring hoor je het Fanny ripian met een ouderwetse opverlikkering van geest rift uit Fanny hoorde het toch gelooft u het niet en Frans zag aan haar ogen dat zij hem van een beleefde onoprechtheid verdacht daarom vervolgde hij wanneer ik de verwende reiziger volgens uw oordeel morgen een vrouw vindt die veel van een rustig leven en nog meer van mij houdt verzeker ik u dat zij binnen weinige dagen een uitnodiging van mij ontvangt om voor de jaren die wij samen nog te leven hebben mij elke dag zulk in eenvoudige huispot te kokken maaneemt, huren wij de eerste de beste woning in uw buurt en zetten, indien het van mij afhangt, na onze huelijksreis geen voet meer over de grenzen dat vind ik een kostelijk plan op dezelfde toon wij houden je aan je woord Fanny wij moeten naar een vrouw en naar een huis voor hem uitzien bij je bruiloft bester ik nog eens mijn peganus en zing mijn zwaneliet alle donderdagen komen wij bij elkaar dat is afgesproken ik zeg donderdag te herinnering aan onze vroegere muziekavonden je weet wel toen ik nog vluitblies de ene week eet jij hier de andere leggen wij bij jou ons angkreneer en Tante B mag altijd medekomen niet waar Tante B kleurde met neergeslagen ogen toen Frans haar aanzag blijvend van zijn glas zijn instemming met die woorden te kennengaf Frans heeft gelijk ging Jan Voort er gaat niets boven het huiselijk leven een veertal geliefden te bezitten met wie je licht en schaduw deelt voor wie je hart klopt en wie je hartend voor jou kloppen die je zwakheden niet breed uitmeten maar vergeven die je goede eigenschappen niet min achteren toch op prijst tellen die je gelukkige ogenblikken mede genieten en je somberen dagen verhelderen dat is al vroeg mijn dierbaarste wens geweest ik heb er zelfs versen op gemaakt zo dikwijls ik mij alleen voelde verlaten op de weide wereld verlangd ik altijd naar een trouwe borst waar tegen ik mijn hoofd kon aanleunen wanneer het moe was van de arbeid of waar ik mijn tranen verbergen kon wanneer ik regiefd werd in het maatschappelijk leven een klein plekje op aarde het mijne te mogen noemen om het tot een paradijs te kunnen maken voor een wezen dat ik aan bad dat was mijn droom van mijn jeugd dat was het ideaal in mijn versjes bezongen dat was het enige doel waarheen ik streefde half mijmerend had Jan gesproken zijn ogen in de verte gericht al zag hij daar dat droombeeld zijn er jeugd ideaal zijn een versen dat enige doel terug hij had zijn leven strijd op geen uitgestrekte reingestreden maar in enge benouden ruimten woekeren de zorgen die schimmelplanten nog veliger dan eldersvoort die zorgen hadden vroeg zijn haar doen vallen zijn wang verbleken de glans van zijn oog vervlauwen nooit was zijn ideaal verder van hem verwijderd geweest dan tegenwoordig het in zijn geheugen terugriep sprak hij ervan op die langzame mijmerende toon waarop hij aan Cleo en Roo zijn geliefkoo sproken uit anders een voordrog dat van het verloren paradijs die toon trof rants en plotseling wende hij de blik naar Fanny heen een gedachte die nog nooit bij hem was opgekomen stond hem eens klaps voor de geest maar nee het kon niet waar zijn niets on aangenaams in de glimlach waarmede zij hem aankijk wel was haar blik zo dof dat hij haar van domheid verdacht doch een boos aardige trek ontdekte hij niet op het bleek gelaad ondertussen had ieder door de stille zorgen van Tante B zijn deel aan warmrundvlees met echte genoten weinig ontsnapte haar oplettende blik en wanneer de meid verzuimde een schone vork te geven of een tweede keer met de aardappelen rond te gaan stond zij onhoorbaar van haar stoel op en herstelde de fout zonder dat iemand door haar zorgen werd gehinderd of het gesprek zelfs maar een oog omdik werd gestoord bovendien wist zij in de kleine pauze die bij te weinig bediening onvermijdelijk zijn uitstapjes naar de kinderkamer te maken om de tijdingen van daar mede te brengen die zij bewaarde voor het geval dat Fanny haar ondervragen zou Fanny ondervroeg haar echter niet nu stoten zij Jan aan met de woorden zou je nog niet een stukje snijden de noodzakelijkheid van ten tweede malen het grote scherpe voorsnijmes Tante B werd in het gastheer bespaard Tante verzekerde wel niet veel meer volgden toch, toen deze van de schootel die mijntje iets te voortbinnen bracht het deksel afnam plaagde Frans de goede getante ermeden dat zij het rundvlees had aangepreezen uit vrees dat hij anders te veel bloemkool eten zou hij wilde echter de keukenmijd volstrekt niet beledigen en was dus wel genootzaakt een plaatje voor de bloemkool open te houden plotseling merkte Fanny schrik op dat zij het zuur hadden vergeten onder een stroom van verontschuldigingen over haar vergeetachtigheid haar onhandigheid haar slechte vervulling van de plichten welke op een gastvrouw rusten en al wat zij meer verzinnen kon om zich te vernederen bood zij het haar gast aan zij had hem gewaarschuwd dat hij het slecht zou hebben maar smeekte hem toch haar op elk verzuim opletten te maken zij wist zo gijne hoe het hoorde en had zo zelde gelegenheid naar in een lesje te nemen Jan bracht het gesprek op het reizen, in het algemeen en op de omzwervingen van zijn vriend in het bijzonder. Na eerst een jaar door Amerika te hebben gezorgd was van Doorning acht jaar in Oost-Indie werkzaam geweest en had hij ten slotte door Italië Oosterrijk, Zwitserland en Duitsland nog een tiental maanden rondgetokken alvorens naar het vaderland terug te keren Frans vertelde garne en goed hij had veel gezien en er de indrukken fris van bewaard zodra hij in vuur geraakte traden de kleinste bijzonderheden van elk toneel dat hij had aanschoudt hem met onvervloude helderheid weer voor de geest aan wanneer hij dan in herinnering die tien rijke jaren nog eenmaal doorleefden schilderde hij met zulke ongeloed van verven dat hij ook minder prikkelbare naturen dan Fanny gemakkelijk medesleepte Spudder was hij hem gevolgd de grenzen over Europa door naar Indië heen en in haar al te werkzame fantasie overdreef zij elke lijn die hij trok en versterkte zij elke tient die hij aandegaf tot er een toverwereld voor haar ogen opdoemde die haar evenmachtig aantrok als ontzettrug deed Tijmsen sprak hij van Zitserland dan zag zij een eindeloos sneeuwveld waaruit ongenaakbare ijspitsen zich hoog in de zwarte hemel verhiven met doffe donder rolde de lawinen in de pijlozen afgronden neer de befrozen beken hingen met lange cristallen over de loodrechte rotswanden heen en aan het geloei van de storm parende zich het geheel van de kloosterhond die een lijk had opgedolven was de tropische nacht zijn onderwerp dan zag zij een vuurige zon ondergaan aan de rood gloeiende hemel van het onbevolkt uitspansel zonk een luwe koelte bedwelmend zacht op het geschooid eindrijk neer zoete sluimering sloot alle ogen een zonderling lied ruiste door de hoge kruim boven haar hoofd een ongekend genot door stroomde haar ziel oh waarom kon zij Tans niet sterven maar Frans sleepte haar voort naar den Bromo en zij hoorde een onderaardse donder in de vulkaan de lava rees omhoog en gloeide haar tegen hete fontijnen sprongen rond haar op, duizenden voeten hoog vuurige stenen snelden ten hemel en ploften neer de druinde en spleet dat was de jongste dag zo reisden zij van Indië naar Italië van Italië naar Indië terug van het carnaval naar het tijgengevecht en van het tijgengevecht naar de eeuwig heugende ruïnen van Egypte over de blauwe zeen voerde hij haar naar de stilte van het zengend zuiden en over de grauwe golven leidde hij haar het gevoel van de stad der nevelen binnen eens klaps riep zij uit o, welke heerlijkheid dat alles te kunnen zien en genieten zorgeloos in die wijde wereld rond te dolen als een vlinder uit elke bloem de zoete geuren zuigend en zich koesterend in de gloed lersom zulke leven is slechts voor weinige weggelegd niet bij elke wieg staat de vee van het geluk om de pasgeborene door een kust de wijden tot haar dienst de zenuwachtige opgewondenheid waarmee de zij deze woorden uiten welke meer op een citaat uit een geliefkooster schrijver dan op een plotseling een ontboezeming van eigen gevoel gelaken verbaasde Frans zodanig dat zich de lust van een meester maakte tegenover die overdreven bewondering een opzomming van al de ongeriefelijkheden van het reisleven te stellen die niet minder indruk maakten dan zijn warme schildering van het rijke genot hij eindigde met de woorden en wanneer u daarbij bedenkt dat het voor hem die veel gezien heeft tenslotte onmogelijk wordt immer sterke indrukken te krijgen omdat al wat hij aanschoudt gelijkt op zoveel wat hij reeds dik werf onder de ogen heeft gehaald dan kan u wel begrijpen dat het voortdurend samen zijn die u volkomen ongeschudder blijven het gestadigd dreigend gevaar van zik te worden ver van allen die u dierbaar zijn overgeleverd aan de ver vermoemde dieven die de naam van hotelhouders en gidsen dragen het lijden van honderden ontbeeringen die als wilde artikelen betaald moeten worden uitloopt in een vuurig verlangen naar een goed, rustig, gezellig leven vanie begreep het volkomen oh, zij kon zich zo goed in elke toestand verplaatsen maar was het daarom niet dubbel waar dat iemand die in het dagelijks leven eventueel ontbeerden als de reiziger die de gestadige zorgen als zoveelige varen steeds voelde dreigen en die ter willen van een huis houden niet alleen met onverschilligen maar zelfs met haatdragende hardvochtige slechte mensen te doen had al genot vergoeding vond even sterk naar de vrijheid en de rijkdom van het reisleven moest verlangen als de verzaderde naar rust en gezelligheid bij elk woord dat zij uitsprak was fannisch opwinding verergerd haar blik werd helderder haar wangen roder haar handen grepen zenuwachtig elk voorwerp aan dat zich in haar bereik bevond om het ter stond weder los te laten en een ander op te nemen te verzetten of om te draaien Jan die er steeds op bedacht was de loopharen gedachten af te leiden zodra hij bemerkte dat zij die zelf niet langer beheersen kon en het ogenblik naderen zag waarin zij zich in haar eigen woorden verwarren zou bracht nu tot grote verwondering van zijn vriend het gesprek eensklapps af door een uitroep waar blijven de kinderen dan te be wij zijn nog zover niet Jan er komt nog een Bavaroise lachend keren de huisheer zich tot Frans, je ziet het er was niets aan te doen uithalen moesten wij maar Jan hernam Tante B op enigszins verwijtende toon terwijl zij de Bavaroise op tafel plaatsten een schootel die ik zelf gemaakt heb moet met aandacht genoten worden vulde Frans aan die zich zo graag dankbaar toonde wanneer men het goed met een mengde iets te verwijten lag ook in Jan's bedoeling niet daarom stemde hij er stond in toe het kunstwerk van zijn schoonzuster naar waarde te schatten en nodig daaruit nu de fijne fles te geven die bij zulke uitgezocht gerecht paste de zorgsamen had de wijn achter de kachel gezet en bracht het groen lach te voorschijn zo gevuldig ontdeed Jan de hals van lach trok toon de stoffere kerker uit en schonk Frans in de dames bedankten dat deze keer de eerste van vele mogen zijn zeiden de gastheerplechtig terwijl hij met zijn vriend klonk als mevrouw het vergunnt zal het aan mij niet haperen antwoorden Frans laat nu de kinderen komen Tante B, Cleo als de oudste stapte het eerst binnen maar het was haar aan te zien dat zij reeds te veel tijd had gewacht om zichzelf verbank te maken die zo onverwachts uit het land de rapen en tijgers in haar leven optoemde hoewel in de regel niet verlegen durfden zij tans niet naar Frans toe gaan maar het drukte zich tegen Fanny aan zonder haar onderzoekende blik van hem af te wenden en met kinderlijke takt om een stukje taart bedelend ten einde zich een houding te geven Robert was driester hem spiegelde geen al te voeg ontwikkelde verbeelding onbekende gevarenvoer aangedresseerd hoontje gelijk stapte hij recht op Frans aan en stak zijn hand uit toen deze hem op de knie genomen had en over het slanke blonden haar strijkend vroeg vertel mij nu eens hoe je heet sloeg hij de slapere geblouwe ogen even op maar antwoorden niet een paar volgende vragen hadden geen betere uitwerking en nadat hij eindelijk taart werd de kleine door Jan overgenomen paartje gaf aan zijn oudse zoon een groot stuk van de begeerde snoeperij noemde hem zijn beste ventje en vroeg waarom hij zijn naam niet had willen zeggen maar hij waagde het niet naar zijn vriend op te kijken want het was hem of hij in dienstblik lezen zou is dat nu het kind waarop je eenmaal zo trots waard waarvoor je een geheel systeem van opvoeling hebt uitgedacht in welks ogen je het kind verstand al meende te ontdekken toen het nog in zijn wicht te schommelen lag hij voelde dat Frans medeleide met hem hebben moest en dat gevoel deed hem zeer hij vergiste zich echter Frans zag niet met één oogopslag wat zijn vader na vele jaren elke dag duidelijker werd de gezelligheid van dit vriendschappelijk maal van deze huiselijke kring de blozende wangen van die twee nette fijne poppetjes dat alles gaf hem te samen een indruk van stilgeluk die tezeer in overeenstemming was met zijn eigen stemming van zwerfensadheid en zijn behoefte aan een rustig leven om hem niet al de schaduwzijden in het leven van zijn vriend zonder moeite over het hoofd te doen zien ook leidde Cleo hem af een huisterend gesprek niet zonder heftige tegenkantingen door Fanny had laten bepraten om haar vrees te overwinnen en meneer een handje te geven Frans was dol op kleine meisjes en slaagde er spoelig in met Cleo op zeer vertrouwelijke voet te komen Halfweg hende zeer met de Fanny een paar woorden door Tante B in het oor gefluisterd met een kleine schrik en haar plotseling aan iets onaan genaams stond zij op verzocht Frans haar te veronschuldigen en ging heen zodra zij de kamer had verlaten knikte Jan Tante B toe deze knikte terug en zeiden zij is bijzonder rustig vandaag meneers Rijsverhalen hebben haar wat afleiding bezorgd dat is wel eens heel goed Frans vroeg niet waarom willen wij nu boven een sigaar gaan roken nadat de fijne fles geledigd was en de kinderen van alle schaaltjes hun aandeel hadden genoten ik ben het wat je dienst antwoordde Frans einde van opname 9 Zes novellen van Marcellus Eimans deze Librivox opname is vrij van houtteursrechten opname door Marcel Koenders zes novellen van Marcellus Eimans opname 10 Fanny deel 3 Jans Kamer lach aan de achterkant van het huis zij was bitter klein maar hij zat er ook zeldem in de zomer kon hij op zondagochtenden wanneer het geen noordenwind was door het enig venster Cleo en Roo in het tuintje zien spelen dat, behalve een paar vruchtbomen slechts een berg wit zandrijk was waarin de kinderen zich met kleine spaden en vormpjes vermaakten van dat raam tot aan de deur bestond het vertrek slechts uit een nauwe gang voor de eerste helft geheel tussen boeken ingesloten voor de tweede links met de voortzetting der boeken, rechts met een kleine schoorsteam en een schrijftafel bezet Tante B had gezorgd dat de vaalrode overgaardijnen die ook hier nooit werden gesloten voor deze keer het gemis aan blinden verborgen en dat op de schrijftafel een lamp laag neergedraaid was aangestoken voor een kanapé zou er geen plaat zijn geweest in deze pijpenla daarom boot Jan de leuningstoel die bij de schrijftafel behoorde zijn vriend aan en zette een geopend kistje sigaren met lederbekleden blad Neder-Frans ging niet dadelijk zitten maar nam eerst de hoog opgestapelde boeken in ogenschouw al zocht hij er oude bekenden onder terug daarna bekeek hij ook de menigte fotografische portretten van vrienden en kennissen welke Jan boven zijn schrijftafel met spellen in het behangsel had bevestigd enkele achterglas de meesten onbedekt een paar bijzonder goede vrienden in afzonderlijke lijstjes op de tafel zelf ondertussen was Jan bij het fenster gaan zitten van waar hij dikke rookwolken naar de lage zoldering blies die weldraad de kleine ruimte met dampvulden en vergeefse pogingen deden om door de geopende deur van de kleine potkachel om te verdwijnen het wordt tijd dat jou zwarte baard onder al die fisonomien eens de ereplaats komt in nemen zijde hij eindelijk om de lange pauze te breken die na het aanbieden van stoel en sigaar was ontstaan denk je nog altijd aan dat portret luidde het antwoord je weet hoe onaan genaam mij het poseren is dat je mij die pijniging sparen zou in tegendeel het hindert mij elke dag meer dat je er niet bij bent ik stap niet van mijn rechtmatige eis af en verlang na zult lang wachten zelfs twee exemplaren 1 voor boven en 1 voor beneden als je er zo aan hecht zal het gebeuren en dan maar hoe eer hoe liever weerderom volgde een langstil zwijgen zowits had zich voorheen nooit tussen hen voor gedaan het was of zij voor de eerste maal in hun beproefde vriendschap geheimend volkander hadden en dan moet misten er over te spreken toch had Jan zoveel op het hart dat hij altijd gemeent had slechts mondeling aan zijn vriend te kunnen mededelen hij zag alleen niet in op welke wijze hij aan die bekentenis beginnen zou van zijn kant had Frans bij al de lichtpunten die hij in het huwelijk van zijn schoolkameraat geloofde te ontwaar hem enige raadselachtige schaduwplekjes bemerkt welke dringend opheldering vereisten hoe echter zijn vragen in te richten wist hij zelf wel goed waarin eigenlijk het raadselachtige stond dat hem opgeval was Fanny had hem enkele zeer geexhalteerde antwoorden gegeven Jan had soms plotseling haar reden afgebroken eindelijk had Jan en B uitgemaakt dat Fanny bijzonder rustig was het geen de laatste toeschreef aan de afleiding die hij Frans haar bezorgd had dit alles was wel vreemd maar hoe zou hij het vreemden ervan onder woorden brengen bovendien moest hij voorzichtig zijn onwillens en raakte men soms zeer gevoelige snaren aan zou het niet verstandig deze punten voorlopig te laten rusten om iets te zeggen vroeg hij Jan hoe het met de literatuur ging de poesie behoort tot de afgeswoordige antwoorden zijn gasteer met een iets wat pijnlijke glimlach een huishouden is de dood voor de kunst mijn eigen dichtader heeft opgehouden te vloeien ongelukkig is sinds die tijd mijn belangstelling in het geen anderen werken ook verdroogd dat is toch jammer Keel wat zal ik je ervan zeggen er zijn talent volleren in geslapen de kunst verliest niet veel in een priester van mijn begaafdheden je begrijpt dat er weinig tijd voor liefhebberij studien overblijft wanneer je de gehele dag achter je lessen naar doorbrengt en avonds de kinderen moet bezighouden houd je vrouw zich dan niet met hen bezig wel zeker als hij niet ziek is maar dikweld genoeg moet ik inspringen na haar laatste bevalling bijvoorbeeld is dit de eerste avond die ik op mijn kamer doorbreng zij is toch gezond je vrouw niet waar? ja en nee het is een lastig ding waar de vriend kalm houden, zegt de dokter heel mooi in theorie maar in de praktijk eenvoudig ene onmogelijkheid je moet zoiets ondervonden om er een voorstelling van te kunnen maken twee dagen zal je met de grootste moeite je vrouw voor alle aandoeningen weten te beveiligen op de derde valt zij in onmacht van schrik omdat er een vogel tegen het venster aanvliegt dan de kinderen oh die begrijpen het zo goed dat mama rust behoeft ik verzeker je dat ik mijn best doe om alles uit de weg te ruimen wat haar kinderen kan maar gelakkelijk is die taak niet en er hoort veel willskracht toe om het hoofd altijd boven water te houden Fanny noemt dat den Ströggel voor live we zouden vorige gezegd hebben je hebt wel eens je mening uitgesproken Frans dat voor een gelukkig huwelijk de eerste voorwaarde was de goede gezondheid derecht genoten blijf bij dat gevoel ziekelijkheid is de dood voor de liefde er sprak een somber sarcasme uit Jan's woorden de bitterheid van een lange worsteling tegen overmacht reedsmorgen, zoals Frans de verandering van zijn trekken opgevallen dat hij op jeugdige leeftijd had aangelegd en waarin elk later portret zijn voorganger niet verving maar vergezelde had hij zo vaak opgemerkt hoe het leven zelfs op het lachend skin de gelaad de stempel drukt van ontzettende ernst Tanz maakte hij die opmerking op het levensmodel en zij trof hem dieper dan ooit te voren hij begreep dat Jan's brieven een slechts de zonzijde van zijn bestaan hadden leren kennen en dat er een diepe schaduw achter dat blijde ligt aanslepte waarin hij nu een blik zou moeten werpen eventwel hij kende het huwelijk alleen uit de boeken en vatten dus ook die in sombere kant veel te dichterlijk op zoals bleek uit zijn vraag ben je niet gelukkig te zijn indien ik dat bewerde antwoorde Jan met vuur herinner je hoe je mij verliet gedrukt als ik was onder de killen en lenden van een altijd goedkoop vrijgezelle bestaan ik die altijd behoefte heb gehad aan genegenheid verloor mijn beste vriend spoedig daarna leerde ik mijn vrouw kennen weervader korte tijd geleden ik had enig medeleiden met de moeder en de twee dochters die bijna onvoorzorgd achterbleven ik kwam bij hen aan huis en de gemoedelijke ernst die in dat gezin heerste trok mij machtig aan ik kan niet zeggen welke van de drie het liefst voor mij was zij schonken mij al was het slechts voor korte tijd een tweede ouderlijke woning je weet hoe er een eind kwam aan die gelukkige tijd fanny werd de mijne nee, nooit had ik gedacht dat een vrouw zoveel van mij zou kunnen houden je had die opgewondenheid moeten zien wanneer ik haar de verzen voordroeg die ik nu en dan op haar of op ons toekomstig geluk maakte dan riep zij uit dat ik een groot dichter worden zou over de gehele wereld bekend en als wij voorbij in de winkel kwamen waar de portretten van beroemde mannen waren uitgestald liet zij nooit na mij te zeggen, ik verlang naar de dag dat ik jou daar ook zien zou ik zelf heb mij nooit veel lucht kastelen van die beroemdheid geschapen ik wist wel dat ieder die op zijn tijd in zijn vers maakt daarom nog geen dichter is toch, ik wil maar zeggen die de vrouwzijner keuze bezit een paar gezonde kinderen heeft en voor gebrek is gevrijwaard geen recht of reden kan hebben zich over zijn lot te beklagen zo luiden ongetwijfeld de verstandige redemnering die aan een vader van drie kinderen pasten maar hoever stond de man die vrede had met zijn lot omdat hij zichzelf het recht van beklag ontzijde van den jongeling die in zijn versjes het plekje grond had bezongen dat hij tot een paradijs wilde maken voor een aangebedend vrouw Frans rock eens klaps bij de gedachte dat Jan op zijn gelaat het medeleiden zou kunnen lezen waarvan zijn ziel op dat ogenblik vol was en riep daarom zo luid terug toch mogelijk uit je bent, toch nog altijd dezelfde dweper maar Jan had geen vrede meer met deze titel dat hij gedweept had, ontkende hij niet maar de ontnuchtering naar die geestelijke dronkenschap had hem zo aangegrepen dat hij liever aan het bestaan vast hield van het beertje geluk het welk hij door vergelijking met anderen in zijn leven ontdekt had dan zich nogmaals in dromerijen te verdiepen welke te veel van de werkelijkheid verschilden om haar niet ondraaglijk te maken nee Frans antwoorden hij het dweepend verleren je in het huwelijk als het leven je van de morgen tot de avond jaar in, jaar uit met zijn kleine spelde prikken achtervolgt die je oplettendste zorgen niet kunnen voorkomen terwijl geld alleen zou kon verzachten dan verzink je langzamerhand in een toestand van rusting die elk denkbeeld van verzet en van vooruitgang zij het dan ook in de verste toekomst uitsluit maar daarvan meld je brieven niets zulke klein geestige wederwaardigheden zijn niet te beschrijven dat Cleo reeds binnen het eerste jaar van ons huwelijk haar intrede in de wereld deed heb ik je geschreven dat Fanny in het tweede jaar met een ongesteldheid te kampen had veel ruwer aangreep dat het derde ons kinkhoes bracht het vierde mazelen enzovoorts elk jaar een nieuwe voorstelling bereiden zonder ons ooit de tijd te laten erligamelijk en geldelijk bovenop te komen van dat alles behelst in mijn brieven de getrouwen chroniek toch had ik daarbij nog melding willen maken van die aan een schakeling van toevalligheden beleurstellingen, ongesteldheden van kinderen, bedriegerijen van leveranciers onaangenaamheden met dienstboden, hatelijkheden van hogergestelden en kwalijknemerijen van gelijkstaanden mijn epistels, zouten tot boekwerken zijn aangegooid dat alles onder mijnt het herstgeluk en te verwonderen is het dus geen zins zenuachtigheid er niet op verbeteren kon herhaalde malen, heeft de dokter mij aangemaand haar prikkelbaar gestel te ontzien als of ik dag en nacht iets anders deed mijn god, zij zijn bij al hun geleertijd zo verbazend kwartzichtig die mannen van de wetenschap Frans had het antwoord ontvangen op de vragen die hij niet te stellen wist hij had de kleurentanen waarmee zijn zelfzuchtige fantasie van oudvrij gezell zijn eigen hoelijksverschiet geschilderd had het werd hem zo benoud in het enge studeerkamertje als zonkeren geheel leven van onafgebroken angst verstompend zorgen en wanhopend strijden met verpletterende zwaarten op zijn borst neer Jan zag hem aan en riep nu op vrolijke toon uit kom, laat ons beneden een kop thee gaan drinken ik begin, met mijzelf het recht tot morm te ontzeggen en moord en slotten toch dat komt omdat ik oud wordt het moet jou al opgevallen zijn zodra zij de achterkamer binnen traden waar alle sporen van het middag maar verdwenen waren en Fanny hen achter het teablad er voorbijde terwijl Cleo naast haar aan een schoon schrift bezig was voer hij voort tot zijn vrouw kind lief Frans heeft er eindelijk in toegestempt zijn portret te laten maken wij krijgen nu twee afdrukken één voor boven en één voor beneden Fanny toonde zich zeer voldaan over dit bericht en terwijl zij thee schonk liep het gesprek over het onaan genaam van het zitten voor een fotograaf van slechte gelijkenis en photographie het witwoorden van sommige kleuren het zwartwoorden van anderen enzovoorts Fanny liet het kaartje kijken waarop Cleo en Roel hand in hand waren afgebeeld maar het levendige kind geraakte in zulke opgewondenheid daarbij dat Jan het nodig oordeelde haar vroeger dan anders naar boven te doen vertrekken een kwartier later kwam tante B ter rug die de kinderen naar bed bracht zolang Fanny zich nog rustig houden moest nu werd het stil in huis het theewater alleen zong zijn intonig lied waarvan de gangklok de maat aangaf bij tussendpozen krakten de meubels het was een stilte die geen schel kwam verstoren geen gedemd straatrimoer onopgemerkt blijven deed maar die tevens iets angstwekkends had als waren zij de stilte der ziekendkamer waarin de benoude ademhaling van den leider onzorpijnlijk aandoet er lag afgematheid in dit einde van de dag was dan het loon van al dat zorgen en strijden slechts rust het voorspel van de nacht Jan, wie anders die rust zowelkom was werd zij heden onaan genaam hij gevoelde dat zij op Frans een indruk van saaiheid en het verveling maken moest daarom riep hij eens klaps uit kom Frans, wekkends oude herinneringen op en speel ons wat voor de kinderen slapen aan de voorzijde je behoeft dus je vuur niet te matigen zoals voorheen naar negen als de kleinend van de juffrouw naar bed waren gebracht oh ja, stemde van je in Jan heeft mij zoveel van uw spel verteld dat ik van uw schieren geen brand er eens een staaltje van te horen Jan is wel goed mevrouw mij in de gelegenheid te stellen een gek figuur te maken ik ben altijd een zwak dilettant geweest in de oost maakte ik haar nooit muziek en pas deze winter heb ik in Duitsland weer eens het een en ander te horen gekregen niet hangelen, wie heb Jan hem tegen ik beweer niet dat je een rubestein bent je waard een kranig liefhebber en ik heb mijn vrouw niets dan de waarheid verteld je mocht niet weigeren nu daarvan het bewijst te leveren Frans was er in het geheel de man niet naar zich lang te laten bidden wanneer hij wist dat zijn spel iemand aangenaam kon zijn was hij altijd bereid zo lang te spelen als men begeerde zonder op enige toeljuiging aanspraak te maken daar hij zich niet geregeld oefende bleef vingervlugheid zijn zwakke zijden en speelde hijzelfden bepaalde pianomuziek zijn grootste genoegen bestond in het fantazeren doorlopen van een opera of oratorium waarbij zijn verbazend geheugen hem uitnemend te staden kwam regelrecht uit Parijs komend zweefde hem natuurlijk de Franse muziek voor het ogenblik het duidelijkst voor de eerste thema's die hij aangaf waren allen aan meijerenbeer ontleend Fanny had gehoor en gevoel voor muziek toch dezelfde gelegenheid iets te horen om geen bijzonder genoegen te scheppen in de melodie die Frans op de piano zo goed en zo kwaterd ging terug af zij luisterde met de grootste aandacht en toen Tante B na zwijgend een wijnfles op tafel te hebben gezet voorzichtig met omwassen begon ging zij bij Frans staan als vreesde zij een enkele toon van de behagelijke harmonieën te missen langzamerhand zonk haar hoofd op de borst neder men zou gezegd hebben dat zij staande sliep toen het slot akkoord de melodieën reeks besloot scheen zij wakker te schrikken uit een lichte sluimering dingt u niet mevrouw voor Frans van het pianokrukje opspringend het zingen behoort tot de liefhebberrijen waarvan ik afstand heb moeten doen meneer van Dording verbeeld je ze Jan het heeft weinige schild of in plaats van mijn vrouw waren Fanny een de diva van de opera geworden een illusie van mijn jeugd ik ontken het niet die echter nu begraven is bij haar vroeg gestorven zuster het leven verwezenlukt onze droombeelden niet maar vernietigt ze daarom benijdt ik ieder die er geen heeft eigenlijk is het ook goed zo wij zouden anders al te gelukkig worden en dat geluk zou ons egoist maken wij moeten leren voor anderen te bestaan dan alleen is het leven te dragen wanneer wij er ingeslaagd zijn onszelf een geheel weg te denken en op te gaan in de wezens die wij lief hebben oh, dat is geen gemakkelijke taak er naar moet hard gestreden worden voordat wij het eigen ik zover ten onder hebben gebracht u maakt verschrikkelijke gevolgtrekkingen uit een jeugdige opwelling mevrouw iedereen wordt, geloof ik in zijn jeugd meer door een zekere eidelheid dan wel door redenering en zelfkennis in de keuze van zijn levensloopbaan geleid ik wil u wel bekennen dat mijn jongens ideaal er al bijzonder dwaas uitzag stel u voor dat ik mij op 18-jarige leeftijd niets mooier kon voorstellen dan in vrije liefde met een gevierde kunstenares te leven ik besefte waarschijnlijk dat ik met eigen krachten weinig vermocht en wilde mij dus aan de glorie van een ander warmen eidelheid hernamd Fanny die de laatste woorden ampel gehoord had ik had dit nog nooit zo overdacht maar dat is het juiste woord het is waar wat u zei de het is ontzettend waar eidelheid alleen drijft ons voort daarom is het goed heel goed dat ons de gelegenheid ontnomen wordt aan die eidelheid gehoord te geven wie weet welke nog veel grievendere teleurstellingen ons op die weg hadden voorbijt toch was het leven zo mooi dat ik mij indacht ik had het aan de kunst gewijd altijd was de zaal eivol wanneer ik optrad op het oogomlijk dat ik moest verschijnen heerste er een dodelijke stilte men kon een speld horen vallen en in dit plechtig zwijgen trilde de eerste toon van mijn gezang door de zaal de angst voor het voetlicht was mij onbekend de mensenmassa ontnam mij geen oogomblik mijn zelfvertrouwen dat kwam omdat ik die rol niet maar als een lesje van buiten had geleerd toch haar doorleefd had en telkens weer doorleven moest om zulke diepe indruk te maken als ik teweeg brengen wilde en kon in elke nood die ik zon in elk woord dat ik uitsprak schonken kendeel van mijn ziel weg en elke srede die ik op het toneel zette was er door mij harte bloed getekend ik veroverde toeljuigingen ik toven de tranen in ieders ogen ik werd overladen met bloemen maar wanneer ik buigend heen ging vermoedde niemand hoe bitter er geleden moest worden om zo te kunnen spelen de ogen die uit hun doffe sluimering ontwaakt van ongewoon vuurgloeden in een eindeloze verte gericht de rechterhand uitgestrekt als voelden zij de planken van het toneel reeds onder de voeten teken de fanny het beeld dat zij al vele jaren geleden van haar loopbaan als kunstenares ontworpen had zo verlockend had het haar immer ogen gezweefd dat zij aan een roeping had kunnen geloven en welke pogingen zij ook had aangewend om het uit haar geheugen te verbannen Emer was het weer met nieuwe levendigheid opgedoemd en bij zijn schitterend koloriet waren alle vernietigingen van het werkelijk leven tot falen schimmend verdoofd en gestorven verwonderd had Frans de verandering in haar trekkend gade geslagen en de ecstatische tone gehoord waarop zij haar hallucinaties beschreef maar ook Jan had zijn aandacht niet van haar afgewend en zodra het oogomelijk gunstig was riep hij uit kom Frans laat ik je eens een glas wijn inschenken je hebt hem gestoord fanny dat is jammer hij was zo goed op weg voorheen placht hij te zeggen mijn vingers moeten eerst warm worden waren zij juist warm en zijn misschien reeds weer bekuld een medeleidende glimlach speelde om fanny's mond zij zweefde te hoog boven de wereld om niet met verachting op haar man en zijn allerdaagse scherts neer te zien terwijl Jan de glazen vulden ging zij fluisteren tot Frans voort hij heeft zich daar nooit in kunnen verplaatsen voor hem was de kunst slechts tijdverdrijf hij had geen roeping en daarom legde hij aanstons de bel erbij neer nooit heeft hij het leide gekend dat heerlijker is dan het soetst genieten en vreselijker pijnigd dan de vreedste smart wie de kunst werkelijk lief heeft moet afstand doen van het leven en aan de nachtigaal gelijk worden waarvan hij ne zegt unbekummerd om die ganze midweld is nu die rote roze je eindzikker gedanken en je eindzikkes leid zijnzuchtig omvladd zie die rote roze omsturtst zich begeisterd in die geliepte dornen onblutend ontzinkt Frans was nooit sentimental geweest Fanny's ontboezemingen kwamen hem onzin ervoor dat een jong meisje nog al dus raaskalde mijn getrouwde vrouw de moeder van drie kinderen hij kon de opmerking niet weer houden maar m'n vrouw met zulke enroeping begrijp ik niet dat u in het huwelijksbootje heeft plaatsgenomen weet u dan niet dat de kunst reuzenkrachten eist en dat ik zwak ben eerder die het goed met mij meende rit het mij af en ik zag in dat zij gelijk hadden ik heb mijn weten te beheersen oh het heeft moeite gekost en daar ik ben erin geslaagd wat betekent een mens die geen meester is over zichzelf hoe zal een moeder een kind kunnen leiden wanneer zij begint met aan de lijband van haar eigen hartstochten te lopen nee, niet toegegeven gestreden moet er worden zolang er leven is plicht alleen kan een mens staan te houden voordien plicht heb ik een alter opgericht elke dag, elk uur, elke minuut op dat alter mij naar overhanden neergeleg wanneer er van tijd tot tijd een zonnestraal in mijn leven verdwaald dan durf ik gerust in glans genieten want ik weet dat ik er een recht op heb hoog moed is de moed om hoog te staan zegt multatulie wel nu, ik heb de moed om de gehele mensheid te verachten in het vieren bewust zijn dat niemand in staat zou zijn vrijwillig het offer te brengen dat ik heb gebracht het offer van al mijn idealen Frans wist niet wat hierop te zeggen zo even nog had Jan van die zwarme liefde geroemd en Tans beschreef zij zelf haar huurlijk als een langzame offerrande van alle idealen had zijn vriend hem een blinddoek voor de ogen willen binden of hield zijn vrouw hem voor de gek gelukkig kwam Jan hem te hulp door de herhaalde vraag of men niets meer te horen kreeg hij zette dus het glas neer dat hij nog immer in de hand hield en nam wederom aan de piano plaats blijde voor een ogenblik bevrij te zijn van de overdreven zelfbewieroking die gezondelingen vrouw hij speelde nu geen frans opera melodieen meer het eerste thema dat hij aansloeg was uit Beethovens zevende symfonie genomen vervolgens kwam hij op de Leonore overturen en daarna op de Fidelio Fanny die in een hoek van de kamer op een stoel was neergezonken wende haar blikken niet meer van hem af zij legde zich de vraag voor hoe het gekomen was dat zij die man na een kennismaking van weinige uren haar geheimste gedachten had geopenbaar onder één nodiging van zijn kant had zij hem verteld wat zij zelfs voor haar man verzweeg die wel wist dat zij zangeres had willen worden maar nooit de kracht van haar roeping had gekend na een jarenlang stilzwijgen waren zij haar dierbaarste gevoelens met ongelooflijke hartnekkigheid had weten te verbergen legde zij eens klaps vrijwillig haar gehele zielblood met geen andere doel dan op dat Frans haar kennen zou zoals zij gekend wilde worden was de muziek de schuld van dit alles hadden zijn reisverhalen haar zo opgewonden was het zijn levendig oog dat tot die vertrouwelijkheid had verleid zij vond geen antwoord op al die vragen zij maakte Frans tot een raadsel maar van zij de oplossing zich nog niet bekennen wilde maar weer speelde hij en Tans was het wel degelijk de muziek die haar als in een toestand van dronkenschap de ogen sluiten deed alle begeerten en gevoelens uit haar jeugd leefden weer op de ideale wereld waarin zij zich op de vleugelende sextase wist te verheffen omgaf haar met onvervrouwde pracht van kleuren en zij voelde het leiden dat heerlijker is dan het soetst genieten en vreeselijker pijnigt dan de vreedste smart o, zij leed maar zij leefde nu ook weer acht jaar lang had zij als een plant geslapen nu was zij ontwakt weer vatbaar geworden voor elke prikkel van pijn en genot kent u het schiekzaaldiet van Braems voor koor en orkest voor Frans terwijl hij zonder het antwoord af te wachten de eerste mate aansloeg zij begreep de inleiding niet maar daarna kwam de zang waarvan hij zag de woorden neuriden hier wandelt droben in licht of wijkenbodem, zelige geneen droben in licht die woorden troffen haar door een zeven licht omstraalt zag zij zichzelf op de weken wolkensweven Engelen kooren daalde tot haar neer en rezen omhoog uit miljoenen monden geruiste een hemelse melodie ja, in diener een paradijs was moest het zo zijn enkel licht en enkel harmonie maar Frans was al verder gekomen en hij zon, doch ons is gegeven of keiner stetten zo ruien en schwinden, es vallen die leidende mensen blindlings van einig stoende zo'n ander wie was er van klippen geworven, jaarlang ins ongewissen hinap nu werd het haar donker voor de ogen uit die hemel van licht stortte zij neer op de wentelende aarde in een woestijn van zand en steen het was of een stemriep voort, voort en zij stond op en stormde voort de rotsenrezen naast haar op en werden tot muren die de hemel schenen te dragen het stenige pad dat haar de voeten verwonden leidde al dieper en dieper in de duisteren aarde omlaag het werd nacht om haar heen haar voet weigerde haar te dragen maar de onverbiddelijke stem riep voort, voort en blindlings holden zij door van rots tot rots jaarlang ins ongewissen hinap angstig had Jan zijn vrouw gade geslagen hij kende die vreselijke spanning op haar gelaad waarvoor de dokter hem zo vaak had gevaarschuwd en wist geen middel haar tot kalmte terug te brengen de muziek die hij als een afleiding had begroet was eens klaps een verschrikkelijk vergif geworden dat al haar zenuwen in krampachtige ziddering gespannen hield zou hij Frans verzoeken uit de scheiden en hem doen begrijpen wat hij nog waande verborgen te hebben gehouden maar dat zou haar boos maken om meer muziek doen vragen en indien hij dan weerstand bood werd de zaak er slechts erger door hij zon op iets anders te dikwijls reeds had hij kleine listen moeten gebruiken ten einde van die zenuwen te sparen om daarin niet vindingrijk geworden te zijn spoedig viel hem iets in terwijl Frans nog speelde dan de B ijverig voortborduurde en Fanny reeds lang niet meer toeluisterde als in een droom aan de werkelijkheid ontdrukt en voortgesleurd van beeld naar beeld stond hij op bereik de onopgemerkte schoorsteen en draaide de grote wijzig van de pandule met een snelle handbeweging eenmaal rond het middel gelukte het uurwerk sloeg elf slagen Frans wende er onwille keurig de blik heen en sprong ontsteld op Jan liet hem de tijd niet zijn horloge uit te halen het is laat geworden, zeiden hij en begeleiden die woorden met een beweging van het hoofd naar de kant waar Fanny zich bevond Frans begreep die wenk zag haar in eengedoken op een stoel zitten met de ogen strak naar de grond gericht en meende dat zij van vermoeidheid was ingesluimerd haastig greep hij naar zijn handschoenen en maakte Jan zijn verontschuldigingen over het vergeten van de tijd daarop ging hij naar Fanny die hem slaaptronken aan het keek stak haar de hand toe en dankte voor de vriendelijk ontvangst zij nam echter zijn hand niet aan met moeite bracht zij een glimlach op haar gelaten voorschijn sprak hij met matten stem 1 tot weersienst toe en stond niet op tante B goede eventschuchter beleefde als altijd en Jan liet zijn vriend uit Goedenacht dat was al wat hij nog zei toen hij in de achterkamer terugkeerde waren de beide vrouwen verdwenen zacht sloot hij de piano verzekerde zich dat de kachel was legebrand en draaide de lamp uit in de gang stond het blakertje waarmee hij gewoon was zich te rusten te begeven dat aansteken schudde hij het hoofd en bromde in zichzelf het was weer mis vanavond einde van opname 10