 Deel elf van Schetsen uit Amerika door Charles Dickens. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Hoofdstuk 6, New York deel 1. De prachtige hoofdstad van Amerika is in de verte niet zo zinderlijk als Boston, maar vele van haar straten onderscheiden zich door dezelfde eigenaardigheid. Behalve dat de huizen niet zo fris van kleuren zijn, de uithangborden niet zo opzichtig, de vergulde letters niet zo zwaar verguld, de baksteen niet zo rood, de gehouwend steen niet zo wit, de blinden en leuningen niet zo groen, de knoppen en plaatjes aan de straatdeuren niet zo helder en zo blinkend. Er zijn verschijne achterstraaten die bijna evenneutraal zijn in heldere kleuren en positief in vuile kleuren als dit met achterstraaten in Londen het geval is. En er is één wijk, gewoonlijk de vijf punten genoemd, die wat vuiligheid en armzaligheid betreft, gerust vergelijkend kan worden met seven dials, of enig ander gedeelte van het beruchte single. Zoals de meesten zullen weten, is Broadway de drukste en meest bezochte straat. Dit is een wijde en voelige straat die van de battery gardens naar zijn uitgangspunt dat in een landweg uitkomt, zowat vier meiden lang zal wezen. Kom aan, wat zullen we doen? Me denkt, we moesten maar eens wat uit gaan rusten op één der bovenkamers van het hotel, de Carlston House, dat op het beste gedeelte van deze kolossale slagader van New York staat. En zijn we vermoeid van het kijken naar al dat leven daar beneden aan onze voet? Dan kunnen we gearmt opstappen en de stroom volgen. Oh, wat is het warm? De zon steekt ons door dit open raam op het hoofd, als of haar straalen door een brandglas geconcentreerd waren. Maar we zijn op midden op de dag en het is een buitengewoon warmseizoen. Heeft men ooit in zijn leven zo'n zondige straat al deze Broadway gezien? De straatstenen worden van al dat geloop zo glad dat ze opnieuw beginnen te glinsteren. De rode bakstenen, der huizen, schijnen nog wel in de hete oven te liggen. En de hemels van die omniebussen zien er uit als of ze bij al dien er water op gestort mocht worden aan het sissen en roken en rikken zoudend gaan. Als een half uitgedoofd vuur aan omniebussen ging gebrek hier. Een halfdozijn hebben wij voorbij zin rijden in minder dan een halfdozijn minuten. Ook huurrijtuigen en koetsen ziet men hier bij de vleet. Chaisen, Vetons, Tilbury's met grote wielen en particuliere rijtuigen van een nogal plomp model. En die niet veel verschillen van de openbare rijtuigen, maar gemaakt zijn met het oog op de zware wegen buiten de stad. Zwarte koetsjes en blanke met stroohoeden, zwarte hoeden, witte hoeden, verlakte petten en bonte petten, met zwarte bruine groene blauwen, nandkindsen en linniassen. En daar ziet ge ook in hetzelfde oog omblik kijk goed toe, als er voorbij gaat of het zal te laat zijn, een equipage met knechts in lieverij. Dat behoort zeker aan de een of andere republiekein uit het zuiden, die zijn zwarten in lieverij steekt en al de statie van een sultan tentoonspreid. Daar gins, waar die Veton met de grijze kortstaarten stil is blijvend staan. Nu staat hij voor een koppen, is een groen van Yorkshire, die hier nog niet lang geweest is en goed rondkijkt naar een camarade van zijn calibre die hij wel niet tegen zal komen, al rijdt hij een half jaar lang de stad door. Lieve hemel, wat gaan hier de dames gekleed? In deze tien minuten hebben wij meer kleuren gezien dan we eldersouder gezien hebben in evenveel dagen. Wat verschijnheid van parasols? Wat zijden en satijne Japons in alle kleuren van de regenboog? Wat sluiten die dunne kousen om het been? Wat passen die dunne schoentjes goed? Wat waaien en zwaaien die linten en zijde kwasten? Wat een opschik van rijke mantels, met prachtige hoeden en niet minder prachtige voering. Naar geziet maken die jonge heren nogal werk van hun omgeslagen borden en bakkebaarden, doch vooral van wat daar groeit onder hun kin, maar in hun kleding en manier hem kunnen zij onmogelijk met de dames concurreren. Daar om de waarheid te zeggen, hun beschaving van een geheel ander alloy is. Bier ons, van de lesenaar en de toonbank, gaat maar door en laat ons zien wat voor soort van mensen daarachter u komen. Ik bedoel, die op zijn zondagsgekleden twee landbouwers, waarvan de een, een gevrommeld stukje papier in de handhout, met een moeilijke naam erop, die hij probeert te oncijferen, terwijl de ander die naam aan al de deuren en ramen opzoekt. Het zijn beide ieren, al droegen ze ook een masker. Men zou ze herkennen aan de lange panden, hun erblaube rocken, aan hun glimmende knopen en aan hun bruine broeken, die zij dragen als lui, die wel gewoon zijn aan een werkpak. En zich in andere kleding niet op hun gemak voelen. Het zou u ongemakkelijk vallen om uw model republiekeim aan de gang te houden, zonder de mannelijke en vrouwelijke landslui van die twee landbouwers. Want wie zou anders voor uw graven en spitten, sloven en slaven, uw huiswerk verrichten? Wegen en kanalen aandechen en uw grote plannen tot verbetering van uw binnenlandse toestand ten uitvoer leggen. Ieren zijn het, ieren die soms nog wel met de handen in het haar zitten, om dat genet te worden wat ze zoeken. Komt, laten wij ze dan op gaan zoeken en hun de behulpzame hand gaan bieden. Laten we dat doen uit liefde tot ons huis en die geest van vrijheid die aan eerlijke lieden, eerlijke arbeid en aan eerlijke arbeid een eerlijk stuk brood verschafd, onverschillig waar die arbeid in mogen bestaan. Zo is het goed. Wij hebben eindelijk het rechte adres gevonden, of schoon het waarlijk met vreemd soortige letters geschreven is. Ja, misschien neergekrabbelt met de stompesteel van de schop, waar de schrijver beter mee weet om te gaan, dan met een pen. Hun weg ligt gins, maar wat moeten zij daar uitvoeren? Zij hebben hun overgewonnen geld bij zich om het op rente te zetten? Nee, zij zijn broers. Die mannen, de een stak alleen de zee over, werkte een half jaar zo hard hij maar kon. En leefde zo sober mogelijk totdat hij geld genoeg had om zijn broer over te laten komen. Eenmaal bij elkaar werkten zij te samen. Met een tevrede hart deelden zij de zware arbeid en de sobere levenswijze samen. Maar nu met een ander oogmerk en toen kwamen hun zusters, toen nog een broer en eindelijk hun oude moeder. En wat nu? Wel, de arme oude stumper heeft in dat vreemde land rust nog duur. En smacht er naar dat zo al zij zegt haar gebeemde mogen rusten onder haar eigen volk op het oude kerk of thuis. En nu gaan zij haar overtocht betalen. Mogen God haar nabij zijn. Haar en hun, en ieder een voudig hart en allen die naar het Jerusalem hunnorkinsheid wederkeren. En een altarvuur hebben op de koude hart hunnervaderm. Deze nouwe passage waar de zon zo op staat te gloeien en te blakeren is Wall Street, de Stop Exchange, Effect en Beurs en Lombard Street van New York. Meneer 1 heeft in deze straat gauw voor tuin gemaakt. En Meneer 1 is in dezezelfde straat niet minder gauw ongelukkig geworden. Sommigen van dezezelfde kopeler, die je hier nu rond ziet scharlen, hebben evenals de man in de duizend en eennacht vertellingen geld in hun ijzeren kisten opgesloten. Hebben die kisten open gemaakt en er niets anders dan verlep de bladeren in gevonden. Daar beneden, aan de waterkant, waar de boegsprietende schepen over de kai heen, bijna in de ramen te land komen. Daar liggen die kostbare Amerikaanse schepen, die hun pekkendienst tot de voortreffelijkste ter wereld gemaakt hebben. Zij hebben hier de verendelingen aangebracht, die in al de straten kriulen. Misschien niet omdat er hier meer zijn dan in andere koopsteden, maar elders hebben zij particuliere plaatsen waar mensen op moet zoeken. Hierover stromen zij de stad. Alweer moeten wij Broadway door, maar nu verfrissen we ons van de hitte door het gezicht van de grote blokken kristallhelderijs, die naar winkels en koffiehuizen gebracht worden. Een verfrissing waar de pijnappelen en watermadoenen, die bij de fruithandelaren in grote getalen uitgestald zijn, niet weinig toepadragen. Wat prachtige huizen ziet men hier in al die mooie straten. Wall Street heeft er, en heel dikwijls ook velen, van zien opbouwen en weer zien afbreken. En daar een donkergroene, lommenrijke square. Gekund erop aan, dat is een gastvrij huis, met bewoners waar men altijd met toegenhegenheid aan denken zal. Ik bedoel dat huis daar waar de deur open staat, en van binnen die vrolijke plantend gewaar wordt. En waar het kind met lachende oogjes uit het raam kijkt naar de kleine hond beneden. Gekijkt vreemd op, en vraagt u zelf af waar die hoge vlaggen stok in de Achterstraat toedient, met iets er bovenop, dat wel iets weg heeft van een vrijheidsmuts. Zo gaat het mij ook, maar in deze buurt houdt men hartstochterlijk veel van grote vlaggen stokken. En als je er maar acht op geeft, zult hij binnen vijf minuten de tweelingbroer van die vlaggen stok vinden. Alweer, broadway door, en zo de bondgekleurde menigte en schitterende winkels voorbij, en zo naar een andere lange hoofdstraat, de Bowrie genaamd. Kijk daar gins, is een spoorweg, waar twee vierenpaarden langs draven. En die met gemak een stuk of veertig passagiers en een grote houten ark voortrekken. De uitstellingen zijn hier armer, de voorbijgangers minder vrolijk. Gemaakte kleren en klaargemaakt eten kan men in deze buurt te koop krijgen. En het levendige geratel van rijtuigen maakt hier plaats voor de doffe dreun van karren en wagens. Die uithang tekenen die men in de vorm van bakentonnen en kleine balons aan staken zietbengenden. Maken er u attent op als je naar boven kijkt, dat daar oesters op allerlei manier klaargemaakt te koop zijn. Savons verleiden ze de hongere gemagen het meest, want dan glinsteren er vetkaartjes van binnen die deze uitlockende woorden verlichten. En de leeglopers doen watertanden als ze hier lopen te keuren en dat opschrift lezen. Wat is dat voor een allerakeligst in Bastard Egyptische stijl opgetrokken gebouw? Dat zich daar als een tover naar Spalijs in een melodrama voordoet. Wat dat is, een beruchtige vangenis, de graven genaamd, zullen we Urus ingaan. Goed, het is een langsmal hoge bal, oude gewoonte door een kachel verwarmd, met vier galerijen boven elkaar die er omheen lopen en door middel van een trapgemeenschap met elkaar hebben. Tussen de twee zijden van iedere galerij en in het midden daarvan een brug, om destig gauwer over en weer te kunnen komen. Op iedere brug zit een man of te dutten of te lezen of met een cameraat die niets uitvoert te babbelen. Op elke galerij zijn twee rijen kleine ijzere deuren tegenover elkaar. Ze hebben wel iets van voornuisdeurtjes, maar zijn koud en zwart als of het vuur van buiten uit was gegaan. Een stuk of drie staan er open en vrouwen met verovergeborgen hoofd ziekmen met de gevangenen praten. Het geheel wordt verlicht door een zogenaamde daklantaaren, maar die is bijna dicht. En van het dak bengelen lenig en slap twee nutteloze koelzeilen. Daar komt een man met sleutels om ons rond te leiden. De vent ziet er gunstig uit en is zelfs op zijn manier beleefd en gedienstig. Zijn deze zwarte deuren de cellen? Ja, zijn ze allemaal vol? Wel, dat scheelt niet veel, want waarheid is waarheid. Dat spreekt als een boek. Die onderste cellen zijn stellig ongezond, niet waar? Och, daar stoppen we alleen kleurlingen in. Ja, zo is het. Wanneer nemen de gevangenen enige beweging? Wel, ook zonder dat blijven ze vrij gezond. Wandelen ze nooit eens in de tuin. Al heel zeldig, soms tijds toch wel veronderstelig. Och, maar heel zeldig, zonder dat zien ze er vrij goed uit. Maar gestel nu eens dat iemand twaalf maanden lang moet zitten. Ik weet dat dit alleen een gevangenis is voor misdadigers die zware misdaden tot hun last hebben, terwijl ze hun terechtstelling afwachten of na het verhoor weer hier naartoe gebracht worden. Maar de wet doet hier immers de misdadigers tal van middelen van uitstel aan de hand. Nu geloof ik dat zolang de terechtzittingen over hem duren, of wat die is ook zij, hij hier toch wel een maand of twaalf in voorarrest zal blijven. Ja, zo lang zal dat wel duren. En in al die tijd zal zo iemand dus nooit de kleine ijzere deur uitgaan om wat beweging te nemen. Heb je me dat niet verteld? Oh, hij mag wel een beetje wandelen, maar niet lang. Wil je wel één van de deuren open doen? Wel zeker als u daar zo opgesteld is. De slotend knaksen en rammelen en langzaam draait één der deuren op haar scharnieren. Laten we Urres een kijkje in nemen. Hoe ziet ze eruit? Het is een kleine kale cel waar het licht in doordringt, door een spleet, heel boven in de muur. Men vindt er ging ander aan meublement, dan een roeding dat een wasstafel moet verbeelden. Een tafel en een krip. Op die krip zit een man van 60 jaar te lezen. Een ogenblik kijkt hij op, maakt met zijn hoofd een gebaar van gemelijk ongeduld. En slaat dan weer zijn ogen op zijn boek. Zodra wij onze hoofden terugtrekken, wordt de deur weer voor zijn neus dicht gedaan. En evenals de voeren gesloten. Deze man heeft zijn vrouw vermoord en zal waarschijnlijk worden opgehangen. Hoe lang is hij hier al geweest? Een maand. Wanneer komt hij voor? Bij de eerst komende zitting. Wanneer is dat? De volgende maand. Al is het dood vonnis over hem uitgesproken, dan mag zo iemand in Engeland toch nog wat beweging nemen in de open lucht. Is het mogelijk? Op wat voor schrikkelijk en onuitstreekelijk coole toon zegt hij dit en hoe slungelachtig brengt hij ons naar de kant waar de vrouwen zitten, terwijl hij onder het lopen van de sleutel en de trapleuning een soort van ijzeren castagnette maakt. Edere celdeur aan deze kant heeft een kleine vierkante opening. Sommige der vrouwen kijken en joschierig doorheen, zodra zij maar voetstappend vernemen. Andere duiken van schaamt achteruit. Om wat voor vergrijp kan dat een lopende kind van een jaar of twaalf hier opgesloten zijn. En wat doet die jongen hier? Hij is de zoon van de gevangenen die we zo even zagen, is een getuige tegen zijn vader en wordt hier voor alle securiteit gehouden totdat zijn vader voor is geweest, dat is alles. Maar is dit nu een plaats voor een kind om daar dagen en nachten lang door te brengen? Zo'n akelige naar een plaats, me denkt, zo'n behandeling is wat al te bar voor zo'n jeugde getuige. Wat zegt deze wegwijzer ervan? Wat ik ervan zeg meneer? Wel, dat die jongen hier een gemakkelijk leventje leidt, anders niets. En weer klinkt hij met zijn metalen kastagnetten en leidt ons op zijn gemak verder. Onder, het gaan, valt me nog iets in dat ik hem vragen wil. Apropos, waarom noemen ze deze plaats te graven? Wel, dat is zo de manier. Nu ja, maar waarom? Toen ze pas gebouwd was, hebben hier nogal wat zelfmoorden plaats gevonden. Ik denk, dat het daar vandaan komt. Ik zag daar juist, dat die man zijn kleren, maar op de vloer van zijn cel neergegooid heeft. Noot zaak je de gevangenen niet, om zich oorderlijk te gedragen. En zulke dingen behoorlijk weg te bergen. Waar zouden zij ze wegbergen? Zeker niet op de grond. Me dunkt, hij moest ze ophangen. Hij blijft staan en kijkt rond, om zijn woorden meer klem en nadruk bij te zetten. En mij dunkt, dat het er dan mooi uit zou zien. Hadden ze krammen, dan hingen ze er niet hun goed. Maar hun eigen korp is aan. En om die reden zijn ze dan ook uit iedere cel weggenomen. En kan je alleen de moeten zien, waar ze gezeten hebben. De binnenplaats, der gevangenis waar hij nu ophoudt, is het toneel geweest van verschrikkelijke dingen. Hier toch op deze nauwe, op een grafgelijkende plaats, worden de mensen gebracht die de doodstraf moeten ondergaan. Het ongelukkige schepsel staat onder de galg, op de grond met het touw om zijn nek. En als het zijn gegeven wordt, komt een zwaar gewicht aan het andere eind van het touw naar beneden schieten. En als een lijk bengelt, de ramsalige in de lucht. De wet vereist dat de rechter, de jury en een 25-tal burgers, bij dat aakelig schouwspel tegenwoordig zijn. Voor het publiek is het verborgen, voor de losbandigen en slechten blijft het een ontzettend geheim. Als een sluier, als een dikke, ondoordringbare sluier, is de gevangenismuur tussen de misdadiger en hen opgetrokken. De muur is als het ware de gordijn van zijn sterfbed, zijn doodshemd en zijn graf. De muur sluit hem af van het leven en van al die drangredenen, om tot zelfs in die laatste uren geen beroute tonen. Tot zelfs in de laatste uren nog even verstokt van hard te blijven, die lauter door het gezicht van anderen maar al te vaak kunnen opgewekt worden. Ja, daar zijn geen brutale ogen om hem brutaal te maken. Daar zijn geen schurken om hem op te hitsen, dat hij toch zijn roep als schurk tot aan de jongste snik-handhaven. Al wat achter, die onbarmhartige stenemuur is, is hem een onbekende ruimte. Laten we weer naar de vrolijke straten gaan. Alweer naar Broadway. Hier zijn dezelfde opzichtige kledendames, die gepaard of alleen heen en weer wandelen. Daar dezelfde lichtblauwe parasol, die twintig maal het raam van ons hotel voorbij ging, toen wij daarvoor zaten. We willen hier oversteken. Pas op de varkens. Twee zwaarlijven gezeugen draven achter dit ruittuig. En een uitgezochte partij van een halfdoezijn, Hereswijnen, zijn juist de hoek omgeslagen. Hier is een eenlopend varken, dat in zijn eentje naar huis sukkelt. Hij heeft maar één oor, het andere is hij kwijt geraakt, in de loop van zijn uitstapjes door de stad, die hem menigmaal met rondswervende honden in botsing hebben gebracht. Maar hij schijnt zich in zijn leed nogal wel te schikken. Althans hij leidt, eenvlaanerend, iets herachtig, vaargebondig leven, kort om naar genoeg zo'n leventje als onze socieertijdsbezoekers thuis. Op een bepaald uur verlaat hij iedere morgen zijn logisch. Kuiert de stad in, brengt zijn dag door op een manier dat hij er zelf volkomen over te vreden is en verschijnt geregeld weer avonds aan de deur van zijn eigen huis, evenals de geheimzinnige meester van Gilles Blas. Hij is een Frank en Vrij zorgeloos, onverschillig slag van varken. Hij heeft een massa cornuuten onder andere varkens van hetzelfde karakter, die hij eer van aangezicht dan persoonlijk kent, daar hij zichzelf de moeite geeft om stil te staan en complimenten te wisselen. Maar al knorrend zijn gang gaat, om al die nieuwtjes van de stad in de vorm van kolstronken en afval op te doen en daarbij niets anders in brokkt, dan een stuk van zijn staart, die al heel kort is, daar zijn oude vijanden, de honden er ook bij geweest zijn en altijd gemaakt hebben dat hij het hardte voor duren had. In ieder opzicht is hij een republikijns varken, daar hij overal gaat waar het hem maar goed denkt en zich met het beste gezelschap op een gelijken zo al niet supérieure voet vermengt, want eerder gaat uit de weg als hij voor de dag komt en de hoogmoedigste laat hem, als hij dit mocht verkiezen, de huizenkant voorbij gaan. Hij is een groot wijsgeer en zelden onthutst, behalve door de zo even vermelde honden. Soms zou men hem, wel met zijn kleine oogjes, kunnen zien knippen naar een geslachten vriend. Winscheraamte de deurpost van een slagerswinkel versiert, maar hij brompt bij zichzelf. Zo is het leven. Alle vlees is varkensvlees, steekt zijn neus maar weer vroetend in de vuilnis en schommelt langs de rioolen, zich troostend met de overweging dat er nu weer een snuit minder is om zich aan kolst tronken en andere dagelijke lekkernijen goed te doen. Om de waarheid te zeggen, zijn deze varkens de stadsstraatvegers. Lelijke dieren zijn ze, want meerendeels hebben ze schralen, bruine ruggen, zowat in de trant van oude paardenharen koffers, met ongezonde zwarte puisten bevlekkt. Ook hebben ze lange dunnepoten en zulke spitse snuiten dat als één hunner kon overgehaald worden om zo te gaan poseren dat men hem aan profiel uit kon tekenen, niemand zou zeggen dat het op een varkend geleek. Nooit worden ze opgepast of gevoed of gedreven of gevangen, maar zijn van kinsbeen af aan hun eigen lot overgelaten, iets wat niet missen kan of het moet hem tot bij de handjes van de eerste klasse maken. Zo weet ieder varken dan ook precies waar hij woont. Veel beter dan iemand hem zou kunnen vertellen. Op dit uur, de avond valt juist in, zult ge ze bij dozijnen naar bed zinschommelen. Voor het laatst doen ze, ambassant, zoveel mogelijk een buikje te goed. Nu kan het wel gebeuren dat de een of andere jongen heer die zijn maag, wat al te zeer overladen of het met de andere honden wat al te kwaad gekregen heeft, als de verloren zoon druipstaartend naar huis draagt. Maar zo iets behoort onder dezelfdezaamheden, volkomen zelfbeheersing, zelfvertrouwen en onverstorbare bedaardheid. Zie daar hun eerste eigenschappen. De straten en winkels zijn nu verlicht. En als men zijn ogen rond laat wijden over de lange passage, waar het een licht al licht is, dan denkt men onwillekeurig aan Oxford Street of Piccadilly. Hier en daar komt een vleugel van een brede steenekelder trap voor de dag en wijst u een geschilderde lamp de weg naar het balspel Salon of de kegelbaan met de tien kegels. Een nieuwspel dat niet alleen door het toevall beslisst wordt, maar waar ook en wel deugdelijk verstand bij te pas komt. En dat uitgevonden is geworden toen de wetgeving een akte uitvaardigde die het negen kegelspel verboot. Bij andere naar beneden gaan de trappen zijn andere lampen die de plaatsen der Oesterhuizen aanwijzen. Plezierige lokalen, dat durf ik verzekeren, niet alleen omdat er de Oesters op zo'n verwonderlijke wijze gekookt worden. Oesters, bijna zo groot als kaas koppen, is dat geen kolfje naar uw hand. O, erend veste professorem in het riks, maar omdat van alle soorten, van vis of vlees of gevogelte eters, de Oestersmultpapen alleen hier niet bij elkaar zitten, maar zich als het ware schikkende naar de aart van datgene wat ze naar binnen werken, en de proeidsheid kopierende van het ding dat ze opeten insgelijks in hun schulp kruipen, met andere woorden apart in kleine hokjes gaan zitten, met gordijnen ervoor, met hun tweeën, niet met hun tweehonderd. Maar wat zijn de straten stil, zijn er geen straatmusikanten, geen blaas of strijkinstrumenten? Nee, geen één. Wat zijn er overdag? Geen poppenkasten, geen dansende honden, geen googelaars, geen geestenbezwerders, geen kortansers, zelfs geen draaiorgels. Nee, geen één. Toch, ik herinner me er één. Eén zeggen, één draaiorgel en een dansend aapje. Een spring in het veld van natuur, maar wie, het was aan te zien dat het niet lang zou deuren, of hij zou zo'n loddige Jans Sali van een aap uit de school van de voorstanders der utiliteitsleerwezen, behalve dat nu was alles dood als een pier. Ja, er was nog niet één zoveel leven als een witte muis in een draaikooitje maakt. Zijn er dan geen vermakelijkheden? Wel ja, er is een leeskamer dagins, waar al dat licht uitschijnt. En zeker zal er drie maal per week of nog meer avonddienst voor de dames gehouden worden. Voor de jonge heren is het kantoor, het magazijn, de koffiekamer, zoals je door deze ramen kunt zien, is de laatste nog al aardig vol hoor. Wat klinken die hamers, die de blokken ijs stuk slaan, en wat klokken de afgebroken stukjes, als ze in het vermengingsproces van het ene glas in het andere worden overgegoten? Geen vermakelijkheden. Wat doen deze sigarenzuigers en pimpelaars? Wie handen en benen, we in alle mogelijke beweging zien, anders dan zich vermaken. Wat zijn de vijftig kranten, die door die vroegrijpe deugnieten van kwaions, straat op straat af worden rondgeschreeuwd, en die men er in de koffiehuizen op na hout. Wat zijn die anders dan vermakelijkheden? Geen duffen, waarachtige vermakelijkheden, maar krachtige, stevige kost, waar niemand een vinger in de as kan steken, of het wordt aan de klok gehangen, waar geen publiek persoon iets uit kan voeren, of het wordt aan de gemeenste dreiveren toegeschreven. Kortom, waar Jan en Alleman, onverschillig wie, ja, al was het ook de barmhartige. Samaritaan, in eigen persoon, over de hekel, wordt gehaald. En dat zouden geen vermakelijkheden zijn. Loop heen. Einde van deel 11. Deel 12 van Schetsen uit Amerika door Charles Dickens. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Koenders. Hoogtstuk 6, New York, deel 2. Laten we opstappen en verder gaan. En die echte wilderenis van een hotel voorbij gaan met magazijnen aan het onderste gedeelte, dat wel iets wegheeft van een schouwburg op het vaste land of van de Londische opera, maar zonder kolonaden. Dan komen we weer aan de vijf punten. Maar eerst dienen we bij wijze van eskorten die twee hoofden der politie mee te nemen, die je voor uitgeslapen ambtenaren aan zoud zien als geizen in de grote woestijn tegenkwaamd. Zo waar is het dat de mensen de eigenaardige kenmerken gaan dragen van hun beroep, hoe dat ook mogen zijn. Waarlijk, deze twee hadden in Boostreet kunnen getilt, geboren en groot gebracht zijn. Bedelaars hebben we nog overdag, nog avonds gezien. Maar andere soorten van straatslijpers bij de vleet. Waar we nu naartoe gaan staan armoede, ellende en ondeugd in volle bloei. Zie hier de rechte plaats, deze nauwe wegen rechts en links. Ze stinken overal waar men ook komt van de smerigheid. Wel nu, zo'n leven als hier geleid wordt, draagt dezelfde vruchten als overal. De gemeenen, opgeswolletronisch aan de deuren, hebben huns gelijken bij ons en in de weide wereld. De lichtmisserij heeft zelfs de huizen voor hun tijd oud gemaakt. Zie maar eens hoe de vermollemde balken uitzakken en hoe zwart de opgelapte en gebroken ramen er om zo te zeggen uitzien. Als ogen die bij een dronkemanspartij uit hun kassen geslagen zijn. Verscheidenen van die varkens houden hier hun residencie. Zouden zij zich nooit verwonderen, waarom toch hun meesters recht overeind gaan in plaats van op handen en voeten. En waarom zij spreken in plaats van knorren. Tot nog toe is bijna ieder huis een gemeene kroeg en aan de muren der gelachkamers hangen gekleurde printen van Washington en koningin Victoria van Engeland. En de Amerikaanse adelaar, onder de flessebakjes waar de flessen op staan liggen stukken spiegelglas en sitspapier. Want in zekere zin is er zelfs hier een zucht tot opschik. En daar het vooral zeeluizijn, die hier komen, zo vindt men zeestukken bij de vleet. Voorstellingen bij voorbeeld van matrozen, die afscheid nemen van hun liefjes. Portretten van Willem uit de balade en zijn zwart oogige Susanne van Wilwatch. De stoute smokkelaar van Paul Jones, Den Caper en Dergelijke, waarop de geschilderde ogen van koningin Victoria en van Washington op de koop toe in evenvreemde kameraadschap gevestigd zijn als op de meeste tonelen die in hun tegenwoordigheid afgespeeld worden. Wat is dat voor een plaats waar de vuile straat ons naartoe brengt? Een soort van blok leprozenhuizen waarvan men sommige alleen bereikend kan, langs een gebrekken gehouten buiten trap. Wat ligt er toch wel achter die massa wachelende treden, die onder onze voetstappen kraken? Een ellendige kamer door één armzalige kaars verlicht en waar zich niets in bevindt, wat tot gemak kan verstrekken? Of er moest iets van dien aard in een ellendig bed verscholen zijn? Naast dat bed zit een man met zijn ellenbogen op zijn knieën en zijn handen voor zijn gezicht. Wat schildt die man, vraagt de eerste beanten. Koorts, antwoord hij gemelijk zonder op te zien, verbeeld u wat er op zo'n plaats als deze in een door koorts verhit brein om moet gaan? Kom, klim, deze pik donkere trap op, maar pas goed op dat gegeen misstap doet op de wachelende planken en zoek tastend uw weg met mij in dit donkerhol, waar geen enkele lichtstraal geen enkel koeltje schijnt te komen. Een zwarte jongen die door de stem van de antenaar, welke hij goedkent, wakker wordt, dat hij opspringt, maar gauw weer op zijn verhaal komt. Doordienstverzekering, dat hij zijn gemak mag houden, is uit zichzelf zo gerdienstig dat hij in kaars opsteekt. Een ogenblik flickert de pit, dat we grote bergen vonden op de vloer zien liggen. Dan sterft het licht weg en laat, als er sprake kan zijn van graden in zo'n uiterste, een duisternis achter, nog dikker dan te voren. Hij schommelt de trap af en het duurt niet lang of hij is weer terug. Een flickerende flambal met zijn hand schuddende. Daar zien we leven in de bergen, vonden komen die nu vanzelf langzaam opreizen. En zie, de vloer is bedekt met hopen negerinnen die wakker worden. Haar witte tanden klapperen en haar helderen ogen vonkelen en knippen naar alle kanten van verbazing en vrees. Precies als of men het, één of andere Afrikaanse gezicht in een wonderspiegel ontelbare malen weer kaatsacht. Beklim op deze trap met niet minder voorzorg, want ook hier liggen als het waren voetangels en klemmen voor hen die niet zo'n goed geleiden hebben als wij. En zo gaan we naar de nok van het huis, waar men de kale balken en sparen boven zijn hoofd bespeurd. En het kalme maan ligt door de reeten in het dak heen gluurt. Doe de deur open van één deze toegekramde hocken volnegers. Bah, ze hebben daar binnen een houtskolfuur. Ook is er een lucht van zengende kleren of vlees. Zo dicht hocken ze bij elkaar rondom het comfort en dampen reizen eruit op, dat men niet zien kan en bijna stikt. Terwijlge in deze donkere holen om u heen kijkt, kruipt er uit elke hoek de één of andere halfwakker geworden gedaamte voor de dag, als of de uren van het laatste oordeel nabij was. En ieder graf zijn dode wedegaf, waar honden zouden janken als zij er moesten liggen. Vleie vrouwen, mannen en jongens, zicht er rusten en dwingen zo doemden de opgejaagde rotten om ergens anders een beter logie op te zoeken. Ook hier vindt men steigen en gangen, waar de weg geplaatheid is met modder, die tot aan de knieën rijkt. Kamers onder de begane grond, waar gedanst en gespeeld wordt. De muren bedekt, met ruwe schetsen van schepen en voorten en vlaggen en Amerikaanse adelaars bij de vleet, vervallen huizen die open zijn naar de straatkant en met grote openingen in de muren, waar doorman andere puinhopen bespeurd, als of de wereld van ondeugd en ellende niets anders heeft om te laten zien. Afzichtelijke woningen, die haar naam aan diefstal en moord ontlenen. Kortom al wat valgelijk is en in vervallen toestand verkeerd is hier. Onze geleider heeft zijn hand aan de klink van Almax geslagen en roept ons van beneden de treden toe, want de vergaderzaal van de fashionable lui uit de 5 punten heeft men in de laagte te zoeken. Zullen we ergens ingaan? Kom, het eerst maar voor een ogenblikje. Hola, daar smaken we het onwaardeerbaar genoegen de waardin van de Almax te zien. Het schijnt haar nogal naar den vlezen te gaan. Die vrolijke mulatin met vonkelende ogen, wie hoofd keurig versierd is met een bondgekleurde zakdoek. Ook de waard is niet minder aangederkt. Evenals een scheepshofmeester heeft hij mooi blauw buis aan, met een dikke gouden ring aan zijn pink en om zijn hals een schitterende gouden horloge ketting. Wat is hij blij dat hij ons ziet? Wat zullen we bestellen? Een dans. Het zal dadelijk gebeuren meneer. Een regular breakdown? De zwaarlijvige zwarte vioolkrasser en zijn vriend, die op de tambourijn speelt, slaan met hun voetende maat op de planken van het klein orkest, waar we zitten en spelen een vrolijk duintje. Een paar of zes komen voor de dag. Geleid door een levendige jonge neger, die de grappenmaker van de vergadering is en de grootste danser die bekend is. Zonder ophouden trekt hij koddige gezichten en amuseert al de overigen die maar niets anders doen dan ginnigappen. Onder de dansers zijn twee jonge mulattinnen met grote zwarte kwijnende ogen en met een hoofdtoysel in de trant der waardin. Deze meisjes zijn of fijn zijn zo bleu te zijn als of ze nooit te voeren dansten en slaan dermate de ogen neer voor de bezoekers dat haar cavaliers alleen maar de dikke haartjes haar oogleden kunnen zien. Maar nu begint het dansen. Men danst, men danst, totdat men moes schenkt te worden en het dansen een beetje begint te vervlouwen. Daar springt opeens onze levendige jonge helter bij en dadelijk grijns de man die op de viool speelt en krast en krast dat het een aard heeft. In de tamborein vaart nieuwe kracht, de dansers gaan weer lachen, de waardin gaat weer glimlachen, de waard krijgt weer vertrouwen, de kaarsen beginnen weer helder te branden, hij vooral onze matador in het dansen, hij danst dat het een dust is om aan te zien, hij klopt daarbij met zijn vingers, draait met zijn ogen trekt zijn knieën in, zet zijn knieën uit, doet met zijn hielen en tenen wat de tamboreinspeler met zijn vingers doet. Daarna danst hij met twee linkerbenen, twee rechterbenen, twee houtenbenen, kort om met benen, met allerlei benen, die benen en geen benen zijn. Wat maakt het uit voor hem en in wat voor levenswandeling of levensdans oogst iemand ooit zulke prikkelende toejuigingen in als er om hem heen donderen. Wanneer hij eerst zijn dame van de vloergedansthebende en dan zichzelf de kroon op zijn werk zet door vier op de toonbank te springen en dan met een onnavolgbaar geluid om wat drinken vraagt. Zelfs in deze ellendige wijk mag de lucht frisheten vergeleken bij de verstikkende dampkring der huizen. En nu terwijl we een brede straat inslaan, waait ze ons met een zuiverder adem tegen en flonkeren de sterren weer boven ons hoofd. Hier komen we de graven nog eens tegen. De stadshoofdwacht is een gedeelte van het gebouw. Ze volgt natuurlijk op het gezicht dat we zo even achter de rug hebben. Laat ons ook hierin nog even een kijkje nemen en dan naar bed. Wat zie ik? Stop jullie de mensen die aan niets anders schulder zijn dan aan de een of andere politie overtreding in zulke holen. Lige mannen en vrouwen die zich aan geen misdaad schuldig gemaakt hebben de gehele avond in het stikdonker en dat midden in al die ongezonde dampen die daar hangen om de mat brandende lamp waar je ons mee bij ligt. Dampen waarvan zij natuurlijk de walgelijke voor de gezondheid zo schadelijke stank in moeten ademen. Waarlijk zulke onbehoorlijke en walgelijke stinkgaten als deze cellen zijn, ze zouden zelfs het despotiekste bestuurt ter wereld tot schande strekken. Kijk eens naar die beklagenswaardigen. Geen man die ze alle nachten ziet en de sleutels bewaart. Ziet ge wat ze zijn. Weet ge wel hoe de riolen onder de straten gemaakt worden en waarin deze voor mensen bestemde riolen verschillen. Immers nergens anders in dan dat in deze laatste geen water staat. Wel, dat weet ge niet. 25 jonge vrouwen heeft hij tegelijk in ditzelfde hok opgesloten en gezouter u bezwaardelijk een juist denkbeeld van kunnen vormen wat liever gezichten erbij waren. In godsnaam doe de deur toe achter die ongelukkige schepsels die er nu in zijn en breng een scherm aan voor een plaats wie weerga, gezelfs in de op dit punt als de gemeenste als de, na laterste, de boekstaande oude stad van Europa te vergeefs zult zoeken. Maar zeg, is het heus waar? Blijvende mensen, de hele nacht in die zwarte stinkgaten onverhoord zitten. Alle nachten, om 7 uur begint te wachten haar ronde. Om 5 uur's morgens, open ten rechter zijn rechtbank. Dat is het vroegste uur waarop de eerste gevangenen los kan gelaten worden en heeft deze, of geen beantte, iets tegen hem in te brengen dan gaat hij er niet voor negenen of tienen uit. Maar als er nu eens in die tussentijd iemand komt te sterven zoals niet lang geleden gebeurd is dan is hij in een uur half opgevreten door de ratten zoals met die man het geval was en daarmee is het uit. Wat is dit onuitstaanbaar geluid van zware klokken en geratel van wielen en gejul in de verte. Er is brand en wat die rode gloed aan de overkant. Daar is ook brand en wat betekenen deze verkolde en zwart berokte muren waar we voor staan. Een gebouw waar brand in geweest is. In een officieel verslag is er niet lang geleden vrij duidelijk op gezinspeeld dat sommige deze branden niet geheel en altoevallig waren en de speculatie geest tot zelfs in de vlammen een veld van exploitatiesocht. Toch, wat hiervan ook zei, gisteravond was er brand. Vanavond zijn er twee en veilig zou het een wedderschap aan kunnen gaan dat er morgen minstens één brand zal wezen. Laat ons deze troost mee naar huis nemen. Elkaar wel te rust in wensen en naar bed gaan. Tijdens mijn verblijfde New York heb ik ook een bezoek gebracht aan de verschillende openbare inrichtingen op Long Island. Eén daarvan is een krankzinnigengesticht. Het is een mooi gebouw waarin een bezien zwaardige ruimte en zierlijke trap. Het is nog niet geheel en al af maar nu reeds een gebouw van buiten gewoon grote omvang zodat het tal van patiënten in opgenomen kunnen worden. Ik kan niet zeggen dat wat ik in dat liefdadigheidsgesticht gezien heb mij bijzonder veel plezier heeft gedaan. De verschillende zalen hadden zindelijker kunnen zijn en beter ingericht. Niets zag ik van dat helzame stelsel dat elders zo'n gunstige indruk op me gemaakt had en alles zag er zo dommelig, zo lusteloos zo dolhuisachtig uit dat men ernaar van werd de dreil-orige idiot die met zijn haar in de war op zijn hurken ging zitten de wortaal uitkramende gek met zijn vreselijke lach en uitgestoken vinger het gedachteloze oog het woestige zicht het zwaarmoedige plukken aan handen en lippen het bijten op de nagels al die kenttekenen der krankzinnigheid men zag ze hier in al hun naaktheid en aakeligheid in de eetkamer een nare sombere plaats waar men niets gewaar werd dan kale muren zat een vrouw alleen opgesloten men vertelde me dat zij tot zelfmoord overhelden als iets haar in haar besluit kon versterkt hebben dan zou het zeker de onuitstaanbare eentonigheid van zo'n bestaan geweest zijn de verschrikkelijke menigte waarmee deze zalen en gallerijen gevuld waren schokte me zo erg dat ik mijn oponthoud daar ter plaatse zoveel mogelijk bekorten en ervan afzag om dat gedeelte van het gebouw te zien werden weer spannend en kwaadaardigen onder strenger bedwang gehouden worden ik twijfel niet of de heer die in het tijdstip waar ik van schrijf met het bestuur deze inrichting belast was ook wel bevoegd was om aan het hoofd daarvan te staan en insgelijks al wat in zijn vermogen lag ook gedaan had om haar aan haar nuttig doel te doen beantwoorden maar zal men nu wel kunnen geloven dat de ellendige partij geeft tot zelfs in dat aakelijk verblijf derdroevige en verbasterde mensheid overgebracht is zal men kunnen geloven dat de ogen die geroepend zijn om te waken over de afdwalingen van die zielen welke met het verschrikkelijkste bezocht zijn waar onze natuur aan bloot gesteld is de bril moeten dragen van de partij die op het ogenblik de overhand heeft zal men kunnen geloven dat de directeur van zo'n huis als dit benoemt en afgezet ja telkens naar mate deze ofgene partij de boventoon slaat en haar vervoeilijke weerhanen deze ofgene kant heen draaien honderdmaal in iedere week was ik getuigen van de een of andere nieuwe beuzelachtige openbaring van dien even bekrompen als verderverdijke partijgeest die als Amerika's Samoen in de zedelijke orde elke uiting van gezond leven die onder zijn bereik valt ontsenuwd en bederft maar nooit nooit keerde ik die helse geest de rug toe van zo diepe afkeer van zo mateloze verachting als toen ik de drempel van dit kankzinnigengesticht overstreekt op korte afstand van dit gebouw staat een ander het Aalmouseniershuis genaamd dat is te zeggen het werkhuis van New York ook dit is een groot gesticht ik geloof dat er toen ik er was zo wat een duizend armen in waren en ventilatie en verlichting waren slecht de zindelijkheid liet insgelijks nogal wat te wensen over het algemeen maakte het een alles behalve gunstige indruk op me maar men dient hierbij in aanmerking te nemen dat New York als een grote markt of stapelplaats en Tevens als een verzamelingspunt waar men niet alleen uit alle delen de verenigde staten maar uit de meeste delen der wereld naartoe stront een groot getal armen tot zijn last heeft en bij gevolg te deze opzichten onder gelderlijke moeilijkheden gebeukt gaat ook mag men niet vergeten dat New York een grote stad is dat in alle grote steden een ontsagelijk grote hoeveelheid goed en kwaad door één gemengd is in dezelfde buurt is de hoeven van Long Island waar jonge wezen groot gebracht worden ik zag het niet maar geloof dat het goed bestuurd wordt en des de beter kan ik dit geloven om reden ik weet hoe nou gezet zij in Amerika die schone plaats uit onze Litanie betrachten welke alle zieke personen en jonge kinderen in herinnering brengt ik werd naar deze inrichting over water gebracht in een boot die aan de gevangenis van Long Island behoorde en geroeid werd door een stuk of acht gevangenen die allen een zwart en lichtgeel pak droegen in welk pak ze wel iets weghalen van afgematte tijgers met hetzelfde vervoermiddel brachten zeime ook naar de gevangenis zelfen het is een oude gevangenis en geheel en al een inrichting voor schansgravers op dezelfde leest geschoeid als ik reeds beschreven heb ik was blij dit te horen want on tegenzeggelijk heeft ze weinig om het lijf er wordt echter zoveel mogelijk partij getrokken van de middelen waar ze over te beschikken heeft terwijl de organisatie zo goed is als men van zo'n plaats kan verwachten de vrouwen werken inopzettelijk daarvoor opgeslagen over dekte loodsum als ik me goed herinner zijn er geen winkels of werkplaatsen voor de mannen maar wat hiervan ook zei de meesten hunner werken in zekere steengroeven die dicht bij de hand zijn daar het die dag erg regenachtig was was dit werk gestaakt en waren de gevangenen in hun cellen voorbeeld u nu een honderd of drie van deze cellen en in ieder daarvan een paar man opgesloten de één aan zijn deur om een luchtje te schepen met de handen door de traalisch gestoken de ander te bed midden op de dag vergeet dit niet er werden in elkaar gedoken op de grondliggende met zijn hoofd tegen de ijzige boud precies als een wild dier verbeeld u verder dat buiten de regen neervalt als of hij met emmers uit de hemel gegoten wordt en daar binnen in het midden de eeuwig duurende kachel rood gloeiend en tot stickends toe staat de dampen gelijk de kookketel van een toverkool voeg er in de gedachte een collectie geurtjes bij van die lekkere geurtjes bijvoorbeeld zoals er op zouden stijgen een duizend tal klets natte van Honigdouw door trockenparapluus en een duizend tal wasmanden vol halfgewassen linnen en gekund u een denkbeeld vormen van de gevangenis gelijk wij die dag bezochten de staatsgevangenis te sing sing daarin tegen is een model gevangenis die en mount ouburn zijn de grootste en beste gevangenissen volgens het stelsel der stilswijgendheid in een ander gedeelte der stad vindt men het refuge voor de destituut toevluchtsoort voor de verlatenen een gesticht dat zich het lot aantrekt van jeugdige overtreders mannelijke en vrouwelijke zwarte en blanke zonder onderscheid door ze één of ander nuttig ambacht te leren bij watzoenlijke meesters in de leer te doen en ze tot waarde geleden de maatschappij te vormen naar men ziet heeft dus deze inrichting hetzelfde doel als het gesticht de bolsten en is als zo danig waarlijk niet minder verdienstelijk en lofwaardig toen ik deze instelling van liefdadigheid onderzocht maakte zich onwillekeurig een vermoedend van mijn meester te weten of de hoofdopzichter wel voldoende wereld en mensenkennis bezapt en of hij niet bepaald verkeerd handelde door sommige jonge meisjes die en wat de jaren en wat vroeger levenswijze betreft en waarom als kleine kinderen te behandelen iets wat in mijn ogen al heel grappig was en of ik moet me daar nog vergissen niet minder grappig in haar eigen ogen daar de inrichting echter onder het waakzame toezicht en een corporatie van heren van groot verstand en grote ondervinding staat zo vloeit hieruit vanzelf voort dat het beheer zeer goed is en het zij ik nu op dit ene punt gelijk of ongelijk hebben dit doet niets toe of af aan haar verdiensten en karakter waar men in geen geval te hoge lof kunnen zwaaien behalve deze inrichtingen zijn er ook in New York voor treffelijke gasthuizen en scholen letterkundige instellingen en boekerijen een bewonderend zwaardig ingerichte brandweer wat trouwens wel nodig is daar ze gestaardig werk heeft en allerlei instellingen van liefdadigheid in één der voorsteden treft men een ruim kerkhof aan het is nog wel niet af maar het voordort bij de dag de treurigste begraafplaats die ik daar zag was de groeven der verendelingen bestemt voor de eerste steden er zijn drie schouwburgen twee daarvan de parkschouwburg en de bowery schouwburg zijn grote sierlijke en fraaie gebouwen maar woorden het spijt me dat ik dit neerschrijven moet slecht, heel slecht bezocht de derde de olympische schouwburg is een kleinere zogenaamde salon de varieté voor blij en kluchtspelen en wordt op alle voortreffelijks te wijzen gedirigeerd door de heer Mitchell een komiek van grote humor en oorspronkelijkheid die bij londense toneelbezoekers in hoge achting staat het doet me plezier dat ik met het oog op deze verdienstelijke man hiermee kan delen dat zijn banken gewoonlijk wel bezet zijn en zijn schouwburg alle avonden getuigen is van de grootste vrolijkheid bijna had ik een klein zomertheater vergeten Nibbel schouwburg geheten waar tuinen en vermakelijkheden in de open lucht aan verbonden zijn maar ik geloof dat ook deze plaats niet vrij is van de gedrukted toestand waarmee dergelijke uitspanningen over het algemeen teworstelen hebben de krikken van New York zijn schilderachtig bij uitnemendheid het klimaat is gelijk ik al aangestipt heb nogal warm wat ervan zou worden zonder de zeekoelte die zavonds uit haar schone bij naar de stad toe wijt zie, ik zal mijzelf nog mijn lezers de koorts op het lijf jagen door daarnaar onderzoek te doen de toon die in de beschavende kringen deze stad eerst komt met de toon te borsten over een misschien kan men er de koopmans geest iets wat sterker in proeven doch met dat al over het algemeen hoogst beschaafd en altijd van de meest gast vrije aard de huizen en tafels zijn sierlijk en men gaat later naar huis en is minder ingetogen ook hecht men misschien groter gewicht aan de schijn en is er meer op uit om pracht en wilde te spreiden dan te borsten de dames zijn bijzonders schoon al voor ons New York te verlaten maakte ik de nodige schikkingen om huiswaarts te kunnen keren met het pakketschip George Washington waarvan het vertrek tegen juni was aangekondigd ik had namelijk het besluit opgevat om bij al dien er zich geen onverwachte beletselen op mochten doen in die maand Amerika te verlaten nooit had ik gedacht dat ik terug gaande naar Engeland waar ik hen weer zou vinden die mij lief en dierbaar waren en mij buiten dien bezig heen wachten die mij onmerkbaar tot een tweede natuur waren geworden zoveel verdriet kon gevoeld hebben als ik onder vond toen ik eindelijk aan boord van dit schip afscheid nam van de vrienden die mij uit deze stad vergezeld hadden nooit had ik gedacht dat de naam van enige plaats zover weg en mij eerst onlangs bekend geworden zich ooit in mijn geest kon verenigen met al die tederen herinneringen die er nu omheen zweven er zijn er in deze stad die mij de donkerste winterdag die ooit in Lapland aanbrak zouden verhelderen en in weer tegenwoordigheid zelfs het huis verbleekte toen zij en ik dat pijnlijke woord wisselden dat ons onder al ons denken en handelen bij blijft dat om onze wieg heen spookt in onze kinderlijke jaren en het uitzicht van ons leven afsluit op de rijpe leeftijd einde van deel 12