LUSINGA, Composer- 'Isamu Tongilava, FOFO'ANGA 'O AOTEAROA.MP4

PAULA TU'IKOLONGAHAU TONGILAVA ('ISAMU TONGILAVA)

"Rest In Peace" 'Oku 'ikai ke totonu ke 'i ai ha memipa 'o e Fofo'anga 'e sola ki a Paula Tu'ikolongahau ('Isamu pe Dick ki he kaungame'a ofi) Tongilava.
Ko e tangata 'eni na'e tupu mei ai 'ae fakalakalaka fakatame'a 'ae kalapu. 'Oku mahino ko e kau fatu hiva taalaa 'a e kalapu mei he taimi na'e kamata ai ke ngaue'aki 'ae me'alea ke tokoni'i 'ae hiva-le'o na'e takimu'a ai 'ae Ta'ahine 'ofeina mo e 'ulu 'o e Kau Punake, 'a Kuini Salote Tupou III. Na'e kau atu foki 'a Fevanga (Pita Vi) ki hono paotoloaki'i 'a e ngafa ni. Pea na'e kau heni mo Tu'ikolongahau 'i he fatu hiva 'o ngaue'aki 'e he kalapu. Ka neongo eni, ko e tefito'i fatongia mahu'inga taha 'oe matapule ni 'i he'ene felave'i mo e fakalakalaka 'a e tame'alea 'i he kalapu ko 'ene hanga 'o fakakau mai 'ae ongo ko e ongo-muli (fakaUesite pea fakaHauai'i he taimi 'e ni'ihi) 'o ngaue'aki ki hono fatu e afo 'oe ngaahi hiva. '
Oku mahino foki ko Nasio Latu 'ae tokotaha na'e fakafatongia'i'aki 'a hono fakaafo 'ae konga lahi 'oe 'u fasi 'ae kalapu ka ko hono fakalea, fakateunga mo fakasino 'ae afo 'i he me'alea na'e fanaafotu ai 'a Tu'ikolongahau.
'E faingofua pe 'a hono fakamo'oni'i 'a e me'a ni. Pea lahi 'a 'ene 'asi 'i he ngaahi talateu 'o e 'u fasi hangee ko e ngaahi fasi ko eni: 'Onia, Moto he Kilukilua, Melino 'ae Tonga (fasi 'oe kau Polisi), Folauhola he Taulanga 'i Levuka, Temokalati mo e ngaahi fasi kehe. Na'ane fakaafo kakato 'e ia 'ae Lusinga (ha lelei 'ae taukei 'a Tu'ikolongahau 'i he talateu ka e pehee ki he fakaholoholo 'ae kooti 'ihe faka'osi 'oe fasii), 'Api ko Kau, 'Umata ha Pongipongi mo e ngaahi fasi kehe pe.
Ko e talanoa ki he felave'i 'a Tu'ikolongahau pea moe tame'a 'ae Fofo'anga 'oku ha tonu ai 'ae laumalie 'oku polepole ai 'ae lolotonga ni. Ko e fakamatala 'oku pehe ni. Pea 'oku tatau heni 'ae fakamatala 'a Tu'ikolongahau pea mo e talanoa na'e fa'a fanongoa mei a Saimone Koloamatangi. 'I he taimi na'e hiki ai 'ae kalapu ki Fanga kuo 'osi nofo mo mo ma'u 'api ai 'a Tu'ikolongahau ia. Pea na'e maheni pe 'ae matapuleni mo e kau kalapu he na'anau tutupu fakataha hake pe 'i Nuku'alofa. Na'e 'iai 'ae po-kalapu 'e taha (na'e lele po-Tusite 'ae kalapu), na'e huatu ai 'a Tu'ikolongahau ki falekalapu kuo ki'i malolo 'ae kau tame'a 'i he taimi koia (ko 'ene fakamatala ko Saimone Koloamatangi na'e ta-fasi, veemi 'a Pilise Taufa pea ko Lopeti Liutai (Toka-'i-Fanga'uta) na'e ta-ukulele) 'o ne to'omai 'ae kiitaa veemi 'o taataa kooti e ki'i fasi fakapapaalangi mo ne ngungu'i pe. 'Osi pe ia pea ne 'oange 'ae kiitaa ke hoko atu 'ae tame'a ka na'ane pehee ne longomate 'ae fale 'i he taimi ne ki'i taataa ai. Na'e hangee na'ane ongo'i matahuu 'i he me'a na'e hoko pea ne foki ki hono 'apii.
'I he efiafi pe hono hoko (efiafi Pulelulu) na'ane 'ohovale 'i he a'u ange 'a Saimone Koloamatangi ki hono 'apii 'o kole ange kene 'ai angee 'ae ngaahi ongo koee na'ane 'ai he po-Tusite he 'oku ne fiepoto ai. Na'e fu'u mo'utaafu'ua 'aupito he na'e 'osi ta-fasi pe 'a Saimone ka 'ihe founga taa 'e taha. Na'ane talaange ke 'alu he kuo 'osi poto ka na'e vilikikihi pe 'a Saimone pea 'i he'ene 'ilo'i ko e fakamaatoato 'a Saimone na'ana nofo hifo leva ke 'omai 'ae ngaahi ongo mei he kii-veemi ('ae kau Papalangi) ke ngaue'aki 'i he kii-fakaTonga (na'e taku ko e kii 'a Lavaka Kefu 'i Tonga ni ka ko e tefito'i kii ta-sitila 'a Sol Hoopii (Solo Hopi)'oku pehee 'e ni'ihi ko e tangata ta-sitila lelei taha 'oe Senituli 20). Na'e hokohoko atu ai pe 'a 'ena tame'a 'i he taimi kehekehe pea 'ikai ngata ai na'ana fu'u-vaofi fakakaume'a 'aupito. Ko e ola e ngaue 'a Tu'ikolongahau ne kau ai 'a hono ma'u ai 'e he kalapu 'ae ngaahi sivi-hiva hokohoko he na'e kehe 'a hono fakalea 'ae filo (na'e me'a 'a Ve'ehala (Leilua) 'i he letio 'i he 1974 'o pehee kuo hanga 'e he tame'a 'ae fofo'anga 'o hiki 'ae tame'a ki he tu'unga 'oku makehe ange pea ko e tame'a fakalakalaka taha ia 'oe taimi koia) ka na'e hanga 'e Tu'ikolongahau mo e kau tame'a 'oe taimi koia 'o 'ave 'ae tame'alea ki he tu'unga makehe pea 'oku tau kei afuhia ai 'i he ngaahi 'ahoni. 'Ikai ngata pe 'i he kau tame'a 'ae kalapu ka kuo 'asi 'ae liukava ko eni 'i he ngaahi kulupu/kalapu tame'alea lahi 'i Tonga mo muli foki.
Na'e hoko foki 'o hiki 'a Saimone ki Nu'usila ka e tuku katoa 'ae me'alea 'ae kalapu 'ia Tu'ikolongahau pea pehee ki he kii 'o falekalapu 'i Fanga. Na'e toki hiki mei ai ki Haveluloto ki he 'api 'o Manase Nau pea toki hiki 'a Tu'ikolongahau ki 'Amelika 'i he 1979. Ka neongo ia kuo aka 'ae ngaue 'a tangatani 'i he kalapu pea 'oku totonu pe ke tokanga'i mavahe 'ae paionia ko eni he na'e fakalaka 'a 'ene 'ilo mo taukei 'i he me'alea 'i hono kuonga.
Ko e ngaahi 'ata 'ena mo Tu'ikolongahau ('oku lata ki Helepeku ko e heka-sea he ko hono ta'u 83 eni) pea toki mahino ai 'a 'ete kei akoako 'i he'ete fe'ao mo e faiako.


Mafua 'a e Lulutai
(Dr Malakai Koloamatangi)

Category:

Music

Tags:

• Fofo'anga
• Makatekina
• Hiva Fakatonga

[lordfizi]

Malo e manatu mo e vahevahe pea `oku mo`oni fau e taleniti `o e tangata ni. Me`apango koe `ikai lava hano fk`ilonga ke hoa tatau `i he hisitolia fkmusika `o e tame`alea faka Tonga he ko e ng. me`a fkofo he ng. `aho ko ia `a e ngaue na`a ne fakahoko hono tanaki mai e ng. ongo na`e makehe fau ke toe manakoa ange ai & hiki`i e tu`unga `o `etau tame`a lea fkTonga.

Malo `aupito `Isamu e ngaue ma`ongo`onga hono vahevahe mai ho taleniti `o mau ta`imalie ai he `aho ni & kaha`u na foki. RIP Isamu